Elbasy Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap memleketimizdiń tutqasyn ustap, ár jasaǵan qadamyn baǵamdap, neshe ret oı eleginen ótkizip, árdaıym halqymen keńese sheshken, parasatty da batyl qadamdar, el ómirine túbegeıli betburys jasaǵan taǵdyrsheshti sheshimder jaıly baıandaıdy. Qazaqstandyq jolymen júrýi, halqyn adastyrmaýy, kezinde taǵdyryn senip tapsyrǵan halqyn evolıýsııalyq jolmen júrip, shırek ǵasyrdyń ózinde-aq júz jyldyń enshisine tatyrlyq eńbek jasaýy, naǵyz erlik emes pe?
Týyndyda táýelsizdiktiń 26 jyly ishinde oryn alǵan eleýli oqıǵalar men faktiler jan-jaqty taldanyp túsindirilgen. Kitapta memleketti is júzinde basqarýdyń jáne strategııalyq josparlaýdyń qundy tájirıbesi bar. Bul óz kezeginde erteńgi kúnge senimmen qaraýǵa jeteleıtin jalpyulttyq tuǵyrnama deýge bolady. Elbasy eńbeginde úlken saıasattan bastap, táýelsizdik tarıhynyń áleýmettik qyrlaryna, rýhanı-mádenı qundylyqtarǵa, osy kezeńdegi mańyzdy oqıǵalarǵa úńiledi.
Nursultan Nazarbaev kitapta táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen 33 jetistik jaıly oı órbitedi. Táýelsizdik shejiresin tutas qamtyǵan kitap tórt bólimnen turady. «Memlekettiń dúnıege kelýi», «Uly betburys», «Qııaǵa qulash sermeý» jáne «Qalyptasqan memleket» dep atalady. Kezeń-kezeńimen sıpattalatyn dáýirde jańǵyrýdyń úsh birdeı tolqyny keńinen ashyp kórsetilgen. Kitapta Elbasy Qazaqstan – qalyptasqan memleket – álemdik saıasat pen jahandyq ekonomıkanyń tolyqqandy sýbektisine aınalǵanyn atap ótedi.
Qazaq eli ańsaǵan, atadan mura bolyp qalǵan ulan-baıtaq jeri, ańsaǵan táýelsizdik tańy mańdaıymyzǵa buıyryp, 1991 jyly tarıhı shyndyqqa aınaldy. Halqymyz óz taǵdyryn ultynyń mańdaıyna baqyt bolyp bitken perzenti N.Á.Nazarbaevqa zor senimmen tabystady. Halqynyń ol úmiti aqtaldy. Búginde biz táýelsiz, jasampaz elge aınaldyq. Ydyraǵan Keńester odaǵynyń árqaısysy óz jolyn tańdap, ár memleket óz taǵdyryn, óz jolymen júrip ótti. Al bizdiń el qazaqstandyq jolyn tańdady, óz Prezıdentin saılady. Taǵdyrlaryn Elbasyna senip tapsyrdy. Sol senim búginde aqtaldy.
Elimiz táýelsizdiktiń kıeli esigin beıbitsúıgish halyq retinde, Elbasymyzdyń bastamasymen Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan ózdiginen bas tartqan el bolyp ashqandyǵy tarıhı shyndyq.
Biz alǵashqy qadamymyzdy saıasattan emes, ekonomıkany kóterýden bastadyq. Biz halqymyzdy saýatty, bilimdi, bilikti, kózi ashyq, kókiregi oıaý, baı ári qýatty, básekege qabiletti el retinde tanyttyq.
Táýelsizdiktiń qysqa jyldary aralyǵynda memleketimiz dúnıejúzilik qaýymdastyqpen kirige otyryp, ekonomıkalyq ósýdiń joǵary qarqynyn kórsete aldy. Qoǵamdyq damý deńgeıiniń, ekonomıkalyq qýattylyqtyń jáne eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń belgisi retindegi adamı resýrstardyń, bilim berý júıesiniń róli men mańyzdylyǵynyń ereksheligin tanyta bildik. Bilim – álemdegi órkenıetti damyǵan elderdiń barlyǵynda derlik damýdyń negizgi kórsetkishi men negizgi basyńqy baǵyty bolyp tabylady. Básekege qabiletti 30 eldiń qataryna ený mindeti elde ǵylymı syıymdy tehnologııalyq bilimi bar, basqarýshylyq qabiletke ıe, naryqtyq ekonomıkada durys baǵyt tańdaı alatyn joǵary bilikti mamandar bolǵan kezde jáne dúnıejúzilik naryqtyq ekonomıkanyń qajettilikterine jaýap beretin tıimdi bilim berý júıesi qurylǵanda ǵana sheshiledi. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq bilimge basa nazar aýdaryp keledi. Adam kapıtalyn damytýǵa degen umtylys eldiń jahandyq básekege qabilettiligine qoldaý bolatyn bolashaqqa degen ınvestısııa ekendigi belgili. Prezıdent óziniń kitabynda táýelsiz Qazaqstannyń bilim júıesi damýynyń birneshe kezeńderin atap ótken. Elbasy kitabyndaǵy qazaqstandyq bilim júıesiniń damýy týraly oı tolǵamdaryna toqtalyp ótsek.
Elbasy N.Á.Nazarbaev óz kitabynda: «Egemen el atanyp, táýelsiz memleket qurý – Eýrazııanyń baıtaǵyn meken etken baıyrǵy halyqtyń myńjyldyǵyndaǵy ǵajaıyp sát edi. Mundaǵy «ǵajaıyp sát» degen tirkestiń astarynda jańa memleket qurýdy bildiretin asa kúrdeli jasampaz prosess jatyr...» – degen. 1990 jyldardyń birinshi jartysyndaǵy elimizdegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan jańa bilim berý júıesiniń irgetasy qalandy. Talantty jastar men izdengish pedagogtar úshin jańa múmkindikter ashyldy. Bilim berý júıesin reformalaý zańdyq negizde qamtamasyz etilip, «Bilim týraly», «Joǵary bilim týraly» zańdar qabyldandy. Ulttyq bilim berýdiń túrlerine jastardyń qol jetkizý múmkindigi ulǵaıdy. Bilim júıesi naryqtyq sıpattarǵa ıe boldy. Jańa turpattaǵy oqý mekemeleri paıda boldy. Burynǵydan baıytylǵan, jańa oqý baǵdarlamalary, qazaqstandyq joǵary bilim berýdiń memlekettik standarttarynyń eki deńgeıi engizildi. Elbasynyń bolashaqty barlaı bilýi, strategııalyq kóregendiginiń arqasynda jasampaz prosestiń biregeı úlgisi ispettes jastarǵa arnalǵan halyqaralyq «Bolashaq» baǵdarlamasy iske qosyldy. Prezıdentimiz memlekettiń qarjylyq jaǵdaıy qomaqty shyǵyndardyń aýyrtpalyǵyna qaramastan, eldiń bolashaǵyn oılaı otyryp, bilimdi jastarǵa álemniń eń úzdik ýnıversıtetterinde oqýǵa múmkindik jasady. Bul baǵdarlamany búginde 12 myńnan astam qazaqstandyq aıaqtap, elimizdiń ekonomıkasyna eleýli úles qosyp júrgenderin maqtanyshpen aıta alamyz.
Bul jastar qazaqstandyq zııatkerler shoǵyryn qalyptastyrdy. Bilim berý júıesindegi kelesi onjyljyq adam kapıtalynyń jańa sapasyn arttyrýǵa negizdeldi. «Bilim týraly» zańǵa ózgerister engizilip, mektepte bilim berýdiń jańa túrine kóshýdi, dýaldy oqytýdy, alǵashqy jumysshy mamandyǵyna tegin oqytý arqyly ortasha jumysshy tabyn qalyptastyrýǵa yqpal etti. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berýdiń jáne ǵylymdy damytýdyń baǵdarlamasy bekitildi. Ulttyq bilim berýde halyqaralyq eń ozyq úlgilerge súıene otyryp aqparattyq, elektrondyq oqytýdy damytýǵa arnalǵan baǵdarlamalarǵa tapsyrma berildi. Joǵary oqý oryndaryna sheteldik úzdik ǵalymdardy tartý, bilim berý baǵdarlamalaryn ulttyq jáne sheteldik akkredıtteýden ótkizý arqyly memlekettik tapsyrysqa qol jetkizýdi arttyrý talaby qoıyldy. Joǵary oqý oryndarynyń reıtıngi ulttyq, táýelsiz jáne halyqaralyq reıtıng agenttikterinde alǵan oryndary arqyly tartymdylyǵy kúsheıtildi. Joǵary oqý oryndaryndaǵy sheteldik stýdentterdiń úlesi de nazardan tys qalǵan joq.
Adam kapıtaly damýynyń dáleli retinde, jańasha oqý oryndary – Nazarbaev zııatkerlik mektepteri ashyldy. Onyń sany búgingi kúni 20-ǵa jetti. Bul mektepterdiń tájirıbesin otandyq mektepterge engizý arqyly, orta bilim berý mazmuny Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń tájirıbesi pılottyq tártipte engizildi. «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda 80 paıyz baldyrǵan balabaqshamen qamtamasyz etilip, búgingi kúni osy baǵdarlama jalǵasyn tabýda. Bilim berý mekemeleriniń bazasy nyǵaıtylyp, táýelsizdik jyldarynda 1,4 myń mektep salyndy.
Ǵylymı-aǵartýshylyq júıesiniń kóshbasshysyna aınalǵan Nazarbaev ýnıversıteti ashyldy. Búgingi kúni bul ýnıversıtet sheteldik eń úzdik ýnıversıtetteriniń qatarynda. О́ıtkeni halyqaralyq standarttar boıynsha mamandar daıarlaıtyn tuńǵysh qazaq ýnıversıteti.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi», dep atap aıtty. Erteń bizdiń bolashaqqa baǵdar qurý, elimizdiń bolashaǵyn kózdeıtin jastar bolsa, solarǵa degen eń mańyzdy kitaptyń biri Elbasynyń osy eńbegi dep aıtar edim. Bul kitap bizdiń jastarymyzdy óz tarıhyn qurmetteı otyryp, patrıottyq sezimge tárbıeleıtin qundy eńbek bolyp tabylady.
Dınar NО́KETAEVA,
Parlament Senatynyń depýtaty
