Jahandyq másele – azyq-túlik qaýipsizdigi

Osy oraıda búginde jer sharynda 7,5 mlrd-qa jýyq adam bar ekenin eskersek, 2050 jyly búkil álemdegi turǵyndar sany 10 mlrd-tan asyp ketýi múmkin. Bul óz kezeginde dúnıe júzinde azyq-túlikke degen suranystyń arta túsetinin bildiredi. Al ókinishke qaraı, adamzat balasynyń kóbeıýimen salystyrǵanda azyq-túlik óndirý kórsetkishi eki esege tómen kórinedi. IýNESKO tarapy 2020 jylǵa qaraı tamaq ónimderine degen suranys 85 paıyzǵa ósedi dep boljaýda. Bul jaǵdaıattar bolashaqta álemdik aýqymdaǵy saıasatta azyq-túlik ónimderin molynan eksporttaýshy memleketterdiń yqpaly kúsheıetinin uqtyrady. Al qazirgi tańda 18 mıllıonnan astam turǵyny bar, 2050 jylǵa qaraı halqynyń sany shamamen 25 mıllıonnan asyp qalýy múmkin Qazaqstan keleshekte azyq-túlik ónimderin eksporttaýshy negizgi elderdiń qatarynan kórine ala ma?

Qalyptasqan jaǵdaı Qazaqstandy alańdatpaı qoımaıdy

Halyqty sapaly azyq-túlik­pen qam­tamasyz etý isi qazirgi tań­­da kún tár­tibinde turǵan bas­ty máselelerdiń biri. Bul sa­la­daǵy túıtkilder HHI ǵa­syr­dyń al­ǵashqy onjyldyǵynda ha­lyq­aralyq qo­ǵamdastyqty shyn­dap oılandyra bastady. Ási­rese 2008 jyly oryn alǵan daǵ­da­rys azyq-túlik qaýipsizdigi sa­la­sy­na jańasha kózqaras qajet eke­nin uq­tyr­dy. Osy daǵdarys ke­zinde tamaq ónim­deriniń quny birneshe esege ósip, kóp­tegen elderde áleýmettik tolqýlar bol­dy. Bul azyq-túlik máselesin sheshe al­­ma­ǵan elderde saıası-áleýmettik tu­­raq­­tylyq bolmaı­tynyn, mu­nyń so­ńy túrli kıkiljińderge ulasyp, aqy­ryn­da jahandyq qaýipsizdikke nuqsan keltiretinin bildiredi...

Ekonomıkalyq damýynda aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyn negizgi kúsh retinde qa­rastyratyn Qazaqstan búginde azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty jahandyq aýqymdaǵy jaýapkershilikti tereń se­zi­nýde. Bul oraıda bizdiń elimiz ózi­niń ishki suranysyn qanaǵattandyra oty­ryp, álemdik azyq-túlik salasyn jaq­sartýǵa óz úlesin qosýǵa nıetti. Atal­ǵan baǵytta Qazaqstan birqatar sha­ralar qabyldap, ózindik qam-ha­reketin ja­saýda. Máselen, eli­mizde 2009 jy­ly «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keı­bir zańna­ma­lyq aktilerine azyq-tú­lik qaýipsizdigi máseleleri boıynsha óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gi­zý tý­raly» Zań qabyldandy. Onda azyq-tú­lik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý, osy sa­laǵa qa­tysty qaýip-qaterlerdiń al­d­yn alý, óndirýshiler arasynda teń bá­se­ke­lestik ortany qurý syndy má­se­leler aıqyndaldy. 

Elbasy Nursultan Nazarbaev al­qa­ly jıyndarda azyq-tú­lik qaý­ip­sizdigine qatysty má­se­­lege basa nazar aýdaryp ke­le­di. Mysaly, «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys HII sezinde N.Nazarbaev: «Bizge búkil álem­de azyq-túlik taýar­la­ryna degen su­ra­nys­tyń ósýin jáne baǵalarynyń artýyn es­kere otyryp, agrarlyq sek­tor­dy teh­no­logııalyq qaıta ja­raq­tan­dyrýǵa já­ne keń aýqymdy jań­ǵyr­týǵa qaıta baǵ­dar­laný qajet», degen edi. Osy oraıda búginde eli­mizde qýatty agrarlyq-ın­dýs­­t­rııalyq baza qurýǵa jol ashy­lyp otyr. Sa­lany jańa teh­nıkamen já­ne tehnologııalar­men jab­dyq­taý sharalary júıeli túrde júr­gizilýde. Osy jumystar bú­ginde Qazaqstandy astyq eksport­taýshy iri elge aınaldyrdy. Al syrtqa un eksporttaýdaǵy je­tist­ikterimiz jaman emes. 

Búginde azyq-túlik tap­shy­ly­ǵy álem boıynsha basty syn-qa­terlerdiń al­ǵash­qy úshtigi qa­taryna engizilip otyr. Bul ne­giz­siz emes. О́ıtkeni qazirgi kezde mıllıondaǵan adamnyń ashtyqqa ushy­rap, mıllıardqa taıaý jan as-sý­dyń únemi jetispeýshiliginen zarda­p she­gip otyrǵany atalǵan saladaǵy túı­t­kil­derdiń asa ma­ńyz­dy ekenin kórsetedi. Osy jaǵ­daıattar astyq daqyldaryn eks­­porttaýshy, ekologııalyq ta­za ta­ǵam ónim­derin óndire ala­tyn, aýyl sharýa­shy­lyǵy óner­­ká­sibiniń múmkindigi mol Qa­zaq­standy alańdatpaı qoı­maı­dy. Son­dyqtan Úkimet «Agro­bız­­nes-2020» baǵ­darlamasyn ázir­­ledi. Baǵdarlama boıynsha AО́K sýbektilerin sýbsıdııa­laý ese­bi­nen 2020 jylǵa qaraı aýyl sha­rýashylyǵyn memlekettik qoldaý kó­lemin 4,5 ese arttyrý maqsaty kóz­delip otyr. Sonymen qatar aýyl sha­rýa­shylyǵy baǵytyna ınvestısııa tar­tý­ǵa da mańyz be­ri­lýde. Bul sala­ǵa ın­ves­tısııany molynan tartý Qazaq­stan­nyń eksporttyq áleýetin arttyrady. 

Ulttyq qaýipsizdiktiń alǵysharty

Jalpy, azyq-túlik qaýip­siz­digin ny­ǵaıtý ulttyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý­diń, ekonomıkany tabysty da­my­tý­dyń negizgi sharttarynyń biri. Osy oraıda elimizdi ornyqty damytý, ulttyq tutastyǵymyzdy saqtaý úshin azyq-túlik qaýipsizdiginiń máse­leleri «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń ulttyq qaýipsizdigi tý­­raly» Zańda bekitilgen. Bul azyq-túlik qaý­ipsizdigi ulttyq qaýip­sizdigimizdi ny­ǵaı­tý isinde basty nazarda turatynyn bildiredi.

Kanadada halyqty azyq-túlikpen qam­tamasyz etý úshin «azyq-túlik bank­teri» júıesi qyzmet kórsetedi. Bul júıe boıyn­sha jergilikti 450 azyq-túlik banki ju­mys isteýde. Osy júıeniń arqasynda 900 myńǵa jýyq kanadalyq taǵam ónim­derin alady.

AQSh-ta kúnkórisi tómen halyqtyń azyq-túlikke qolje­tim­diligin qamtamasyz etý úshin ońtaıly tájirıbeler qol­da­ny­lýda. Eger bul elde otbasynyń kirisi kedeıshiliktiń deńgeıinen 130 paıyz tómen bolsa, otbasy músheleri arnaıy elektrondy kartalar arqyly júzege asyry­latyn, azyqty jeńildikpen satyp alýǵa múmkindik beretin «SNAP» degen baǵdarlamaǵa qa­tysa alady. Bul baǵdarlama AQSh halqynyń 45 mıllıonǵa jý­yǵyn qamtıtyn kórinedi.

Eýropalyq odaq elderine ke­ler bol­saq, munda taǵam ónim­deriniń qaýip­sizdigi stan­dart­ta­ry­nyń talaptaryn saqtaý jo­ǵa­­ry deńgeıde jolǵa qoıylǵan. Qa­zirgi tańda Eýropalyq odaq el­d­eri azyq-túliktiń mol qoryna ıe. 

Búginde 30 memleket azyq-tú­lik zárý­ligin qatty sezinýde. Son­daı-aq jahan boıynsha sozylmaly ashtyq dertine ushy­rap otyrǵandardyń sany 1 mln adam­ǵa jýyqtaıtyn kórinedi. Sala­da­ǵy osy jaǵdaıattar álemdegi saıası-eko­no­mıkalyq, áleýmettik jaǵdaıdyń aýyr­lap ketýine aparady. 

Bul máselelerdi ári qaraı órbite sóı­lesek, azyq-túlik tapshylyǵynyń be­leń alýyna negizgi sebepti ha­lyq sa­nynyń óse túsýimen ǵana baı­la­nys­­tyra qarastyrý birjaqty kó­z­qa­rastyń tóńireginde shıyrlatyp qoıa­dy. Sondyqtan osy arada aýyl sharýa­shy­lyǵy baǵytynda múmkindikteri mol kóp­tegen elderdiń salany durys ıgere al­maýy, agrarlyq sektordy ozyq tehno­logııamen jabdyqtaýda kenjelep kele jatqany azyq-túlik tapshylyǵynyń týyndaýyna ózindik zor áserin tıgizip otyr­ǵa­ny qaperde bolǵany jón. Qazirgi tańda álemdik aýqym­da­ǵy azyq-túlik tapshy­ly­ǵy má­selelerin sheshýde Qazaq­stan­­nyń asa mańyzdy róli bıik minbelerde az aıtylyp júr­gen joq. Elimizdiń osy turǵydaǵy múm­kindikteri sóz bolǵanda, eń aldymen agroóndiris keshenin damytý úshin she­shýshi mánge ıe jerimiz ben tabıǵı mol resý­rs­tarymyz áńgime arqaýyna aı­na­­lady. Sodan keıin salanyń mem­­le­ket tarapynan úlken qol­daý­ǵa ıe bolyp otyrǵany, ınves­tı­sııalardyń kóp­tep tartylýy aı­tylady. Búginde osy atal­ǵan ar­tyqshylyqtar sońǵy jyldary eli­mizdi astyq pen un eksporttaýda kósh­basshy elder qataryna qos­ty. Bul jó­ninde naqtylaı sóı­lesek, astyq eksporttaýshy úzdik 10 memlekettiń arasyndamyz. Elimiz ózge memleketterge jyl saıyn 8 mln tonna astyq jóneltedi. 2017 jyly elimizde jınalǵan astyqtyń jalpy kólemi 20,6 mln tonnaǵa jetýi bizdiń áleýetimizdiń eshkimnen kem emes ekenin bildiredi. Ol ishki suranysty qam­tamasyz etýge de, syrtqa shyǵarýǵa da jetedi. Taǵy bir aıta keter jaıt, soń­­ǵy 4 jyl bederinde elimizdiń dýrým bı­daıynyń eksporttyq úlesi 280 myń tonnaǵa (2014 j. – 170 myń tonna, 2017 j. – 450 myń tonna) ulǵaıǵan. Qazaq­stan un eks­porttaýda da al­dyńǵy qa­tarda tur. Biz­diń uny­myzdy negizinen О́z­bek­stan, Tú­rik­menstan, Tájikstan jáne Aýǵan­stan­ǵa ımporttaıdy. 

Búginde óz bıdaıyn 35 elge jet­ki­zip otyrǵan Qazaqstan tasymaldaý júıe­sine de basa nazar aýdaryp, kólik-lo­gıs­tıka salasyn ártaraptandyrý maq­satynda júıeli jumystar júr­giz­di. Bul sharalardyń nátıjesinde eli­mizdiń halyqaralyq naryqqa shyǵý múm­kindikteri molaıyp, óziniń aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderin eksporttaýy eseleı túsýde. Buǵan mysal retin­de Aqtaý, Baký porttaryn­da sa­lynǵan astyq ter­mınal­da­ry­nyń qyzmet kórsetip tur­ǵa­­nyn, Iranǵa Túrikmenstan ar­qy­ly óte­tin temir joldyń da qu­rylysy aıaq­ta­lýǵa jaqyn qal­ǵa­nyn, Qorǵas sheka­ra­sy ar­qy­ly ótetin temir jol el múm­kin­dikterin arttyrýda.

Osy arada Ortalyq Azııa mem­le­ket­te­rine qatysty da birer sózge kezek bere keteıik.

Jalpy, azyq-túlik qaýip­siz­digine Ortalyq Azııa óńirindegi mem­leketter óte sergek qarap otyr. Aımaq elderinde azyq-tú­lik qaýipsizdigi máselesindegi túıt­­kilder túrli sıpatqa ıe. Son­daı-aq uqsas tustary da bar. Olar: teńizge shy­ǵatyn jol­dyń joqtyǵy, qoǵamdyq ıns­­­­tıtýttardyń álsizdigi, klı­mat­tyq jaǵdaıdyń qatańdyǵy, sý kózderine qatysty túıtkil­der­­­diń bolýy. Bul jerde as­tyq­ty syrttan alatyn Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, Túrik­men­­s­tan, О́zbekstan sekildi el­der­degi jaǵdaı halyqaralyq qo­ǵam­das­tyqtyń basty nazarynda tur.

Qoryta aıtqanda, jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýde Qazaqstanǵa artylar jaýapkershilik zor. Qazirgi tańda halyqaralyq qoǵam­das­tyq adamzat aldyndaǵy osynaý jaý­ap­ker­shilikti durys sezinip otyrǵan eli­miz­diń múmkindikterin joǵary ba­ǵa­lap, úlken úmit artyp otyr. Al Qazaq­stan aýyl sharýashylyǵy salasyn eko­no­mıkamyzdyń draıveri retinde tanyp, óz áleýetin arttyra bermek.

Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»