Kópshilik jınalǵan jerde tórde otyrǵan jasy úlken kisiden aldymen bata suraý úrdisi o bastan ádet-ǵurpymyzda bar nárse. Bul osylaı jalǵasyp ta keledi. Biraq amal qansha, áttegen-aı degizerligi sol, ol álgi bata beretin keıbir qarııamyz uzaq-sonar qara sózge kóship, jınalǵan jurtty jalyqtyryp alyp jatady. Ábden tózimi taýsylǵan halyq bir-birine qarap: «Bul bata ma, joq álde jaryssóz be?» dep qynjylys bildire bastaıdy.
Kópshilik ortada osyndaı keleńsizdeý oqıǵalardan soń ońasha otyryp oıǵa berilemin. Shyn máninde qazirgi kezde bizdiń tórge ozdyryp, bata surap júrgen aqsaqaldarymyzdyń kóbisi, qarap otyrsaq kezinde biri partııa, ekinshisi keńes pen komsomol qyzmetkeri, ıakı bolmasa ujym basqaryp, mekeme basshysy bolǵan kisi. Bálkim, solardyń bári de sol kezinde minberlerden sóz sóılep, ábden qalyptasyp qalǵan adamdar bolǵandyqtan, álgindeı kirispe sózdi kóbeıtip jiberetin bolar.
Biraq deıdi ekinshi oıym, solaı bolǵan kúnniń ózinde de jasyna laıyq qarııalyqtyń da ózine tán erekshe qasıetterin tarazylaı bilýge bolady ǵoı. Mysaly, batanyń da túr-túri bar. Atap aıtqanda jas jubaılardyń úılený toılarynda, sondaı-aq súndet toıǵa, qyz uzatýǵa, jas kelinge, shildehana, tusaýkeser, saparǵa shyǵatyn adamǵa, kóshi-qonǵa jáne taǵy da basqa kádelerge baılanysty beriletin batalardyń túri kóp-aq. Biraq osylardyń bárine oraılastyra óz oryn-ornymen, mán-maǵynasyna qaraı, úılesimdi de tartymdy etip bata berýdiń ózi árıne sheberlik pen sheshendikke kelip tireledi. Degenmen, ekiniń biri sheshen, aýyldyń aıtqyshtary emes ekenin de eske alamyn. Sondyqtan da sonshalyqty bir kósile aıtpasa da kádýilgi kúndelikti dastarqan batasyn berýdi jasy úlkenderdiń nazarynda ustaı bilýi kerek emes pe?
Osyndaıda 92 jyl ómir súrip ómirden ozǵan ákem jaryqtyqtyń:
– Esterińde bolsyn, bata berýdi eshýaqytta surap alýshy bolmańdar. Kimge bata kezegin berip, kimnen bata suraýdy úıdiń ıesi ózi sheshedi. Sebebi bireýge bata berýshiniń ózi unaıdy, sózi unaıdy. Sol sııaqty bata berýshiniń tektiligi men onyń ımandylyq qasıetine de kóńil aýdarýshylar kóp bolady. Osyny eskerińder, – degen sózi esime jıi oralady.
Ras, qadir-qasıeti men erekshe abyroıǵa bólengen abyz aqsaqaldardyń batasyn alý úshin sonaý alystan at terletip, nemere-shóberesin arnaıy alyp kelip jatqan aǵaıyndy da talaı kózimiz kórgen. О́ıtkeni dýaly aýyz, kópti kórgen, jaqsy qasıet pen úlgi-ónegeni serik etken aıtýly tulǵanyń bir aýyz jaqsy batasyn alýdy nıet etkender únemi osylaı etip otyrady. Ol ejelden kele jatqan, qanǵa sińgen dástúr ekeni belgili.
Iá, dál osyndaı asa qajettilik bolmasa da kúndelikti ómirde dastarqan batasynyń ózin talǵamǵa saı, ózindik baǵasyn túsirmesten jaqsylap berip otyrǵanǵa ne jetsin. Bul jerde kópke topyraq shashqandyǵym emes, álgi tórde otyrǵan qarııalardyń keıbireýleri osy bir bata berýge kelgende, ashyǵyn aıtý kerek, shorqaqtyq tanytyp jatatynyn kóp kezdestiremiz. Uzaq-sonar arýaq terbep turyp alady. Al kerisinshe, sol kúngi nıet-tilektiń taqyrybyna saı az ǵana sózben úlken oı aıtyp, mańyzdy bata bere biletinderdi kórgende súısinip-aq qalasyń. Mysaly men Báıdibek aýdany Shaıan aýylynyń turǵyndary Asqar Aǵybaev pen Jaqypbek Muǵalbaev aqsaqaldardyń batasyn unatamyn...
Birde úlken astyń kezegi kelip, qolyna bas ustaǵan sol úıdiń er-azamaty jasy úlken el aǵasynan bata berýdi surap edi, álgi kisi qolyn jaıyp aldy da, al sol úıdiń úrim-butaǵyn bastan-aıaq birin qaldyrmastan atyn atap, túsin tústep, bala-shaǵasynyń qaı oqýdy qashan bitirip, qandaı qyzmet istep jatqanyna deıin tizbekteı ala jónelmesi bar ma. Bas kútip ol tur. Dastarqandarǵa tartylatyn tamaqtar da kezek kútip qaldy. Tabaq ustaǵandardyń eki kózi tórdegi qarııada. Áı, áıteýir osylaı ábden saryltyp baryp áreń degende «áýmınge» keldi-aý álgi qarııamyz. Bul ne sonda? Batagóılik pe álde sózýarlyq pa? Aldyna kelgen asty sonshama uzaq kúttirip qoıýdyń qanshalyqty qajeti bar? Tipten munysy ersi ekenin eskermegen álgi egde kisiniń bul qylyǵyn shyny kerek, jaqtyra qoıǵan eshkim bolǵan joq. Mysaly osyndaıda:
Ákele ǵoı balam, qolyńdaǵy basyńdy,
Adal qylsyn Alla taǵala bizge berer asyńdy.
Jaratqan ıem uzaq qylyp jasyńdy,
Domalatsyn órge tasyńdy, áýmın! – dese jetip jatyr emes pe?
Qysqasy, kez kelgen qarııa dastarqan batasyn durystap bere bilýi kerek jáne soǵan ázir júrýge de tıis. Kúndelikti kórip júrmiz, aramyzda batagóı qarııalar az emes. Biraq ókinishke qaraı, ekiniń biri olaı bola bermeıdi. Mine, osy máselege kelgende kóńilimiz ájeptáýir-aq jabyrqap qala beredi.
О́zimniń ótken joldaryma qarap otyryp, bata berýshi qarııalardyń búgingi tynysyn oı saraptaýyna salamyn. Sondaǵy meniń kózimniń jetkeni, búgingi qarııalarymyz bata berýge kelgende kóp izdene bermeıdi, tipten izdenisi bylaı tursyn, «jasyma qaraı bata berip, dastarqan qaıyrý mindetimiz ǵoı» dep túsine de bilmeıtinderdi kezdestirgende ózegiń ashıdy.
Budan 30-40 jyl buryn Ordabek Aınabekov degen jasy úlken aǵamen birneshe ret tuzdas-dámdes bolǵan kezimde ol kisiniń kóbine batany óz sózimen úılestire biletin erekshe qasıetine tánti qalatynmyn. Bir dastarqan basynda:
Áýmın deseń bereıin bata,
Qoldasyn Qydyr ata.
Baq bersin, bas bersin,
О́mirińe uzaq jas bersin.
Ketpes yrys, keń peıil bersin,
Yrystaryń tolyp tursyn.
Dostaryń basym tursyn,
Dushpandaryń sasyp tursyn.
Úıleriń tolǵan ul bolsyn,
Dushpandaryń qul bolsyn.
Bala-shaǵań aman bolsyn,
Beıbitshilik zaman bolsyn, áýmın! –
dese, al ekinshi batasyn basqasha aıtatyn. Sonaý 1988 jyly otbasymyzda bolǵan Shámshi aǵanyń:
Kórgeniń rahat bolsyn,
Júrgen jeriń rabat bolsyn!
Eki toıyń qatar bolsyn.
Dastarqanyń berekeli bolsyn,
Ár kúniń merekeli bolsyn.
Shaıyń qyzyl bolsyn,
Ǵumyryń uzaq bolsyn.
Nesibeń tola bersin,
Dushpanyń qasha bersin!
Shańyraǵyń Kremldiń saraıyndaı
bıik bolsyn,
Bosaǵań Aqsaq Temirdiń
darbazasyndaı berik bolsyn.
Betterińe túsken ájim,
Qasiret taby emes,
Shat kúlkiniń izi bolsyn, áýmın! – dep bergen batasyna rıza kóńilmen qol jaıǵan bolsaq, sol sııaqty Muzafar Álimbaevtyń qysqa-qysqa, ári nusqa bop keletin:
Armanyń abzal bolsyn,
Aldyńda aq jol bolsyn!
* * *
Sóziń ataly bolsyn,
Dosyń opaly bolsyn.
Isiń sapaly bolsyn,
Erdiń qatary tolsyn!
* * *
Áz armanmen aryndar,
Joldaryńyz kóp bolǵaı!
Mahabbatpen jalyndar,
Dýmanyńyz kóp bolǵaı!
Atasyna tartatyn,
Uldaryńyz kóp bolǵaı!
Sheshesine tartatyn,
Qyzdaryńyz kóp bolǵaı, áýmın! – degen batalaryn da talaı-talaı estigenimiz bar.
Jalpy, bata týraly aıta bersek, áńgime kóp. Biraq toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, beriletin árbir batanyń mazmundy da maǵynaly ári áserli estilýine kóńil bóle bilgenimiz jón sııaqty. Kópshilik kútip, sizden qalap otyrǵan batanyń máni men sánin, berekesin ketirmesten naqty-naqty, túıip-túıip aıtyp, uzyn-sonar sózge aınaldyryp jibermegenimiz abzal. Bata surady ma sol biletin batamyzben ǵana shektelip, ózgeniń altyn ýaqytyn almaǵanymyz durys. Sosyn taǵy bir aıta keteıin degenim, keıbir qarııalar batany ornynan túregep beretin bolyp júr. Bata degenimiz toıdyń sózi emes, ataly sóz ekenin este ustamaımyz. Siz ne deısiz aǵaıyn?
Serikbaı TURJAN,
Báıdibek aýdanynyń
qurmetti azamaty
Ońtústik Qazaqstan oblysy
