Otbasylyq dárigerdiń bári pedıatr emes

– Kamal Sárýaruly, birde «qorqa-qorqa batyr bolǵan adammyn» dep kópshilikti bir kúldirgen edińiz. Ashy pi­ki­ri­ńizdi aınalańyz qalaı qa­byldaıdy?

– 1980 jyly Almatydaǵy Pedıatrııa ınstıtýtynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldym. Ol kezde «Ana men balany qorǵaý ınstıtýty» dep atalatyn. Jasym 44-te. Jigit úshin qylshyldap, qulshynyp turatyn shaq emes pe? 1932 jyly qu­rylǵan, Ormanov kóshesinde ki­leń jataǵan úılerdiń ortasynda ornalasqan Pedıatrııa ınstıtýtynyń ǵımaraty eski, mańaıy mazasyz bolatyn. Abalap ıt úredi, syqyrlap arba júredi. Respýblıkalyq dárejedegi me­keme bolǵandyqtan, túrli ǵy­lymı konferensııalar ótip tu­­ratyn, shetelden qonaqtar kóp keletin. Sodan 1982 jyly Or­talyq Komıtettiń birinshi hat­shysy D.Qonaevqa kirip, me­kemeni jańadan salynyp jat­qan oblystyq aýrýhananyń ǵı­maratyna kóshirýdi suradym. Kóp uzamaı jańa ǵımaratqa qo­nys aýdardyq. Sol jyldary ıns­tıtýtqa «Dostyq» ordeni berildi. Meni syrtymnan ǵana biletin adamdar: «Ormantaev ar­mansyz ómir súrgen adam ǵoı, jastaıynan tanyldy, súıgen isimen aınalysty, bar marapatty ıelendi, ulttyq medısınadaǵy eń tanymal tulǵalardyń birine aınaldy» dep oılaýy múmkin. Alaıda kópshilik jalǵan jala­nyń, qııanattyń qurbany bolǵa­nymdy, aryz ben ósekten aıaq alyp júre almaı qınalǵan kez­­derimdi bile bermeıdi. Keń qa­zaq bárin keshiredi eken. Biraq ózi­nen bilimi, talanty asqandy esh keshire almaıtynyna kózim jet­ti. Bilimi artyp bara jatsa, eńbegine qaraı qurmetke bó­lene bastasa, aıaqtan shalýdy, qur­dymǵa ketirýdi oılaıdy eken. Talant óner­de, ádebıette ǵana bolmaıdy. Sı­­­rek te bolsa medısınada kez­­­de­setin oqshaý qabilettiń kó­ri­­nisi – S.Joshybaev, S.Bal­mu­hanov, B.Atshabarov, T.Shar­ma­nov sııaqty birtýar azamattar der edim. Bir aıdan keıin Mı­nıstrler keńesiniń tóraǵasy Nur­sultan Ábishuly shaqyryp: «Sizdi jumystan negizsiz bo­sat­qan eken. Eshqandaı kináńiz joq. Jumysyńyzdy qaıta jal­ǵastyrsańyz qaıtedi?» dedi. «Men ǵylymǵa berilgen adam­myn. Bilmeı istegen qa­te­lik­te­rim bolýy múmkin. Biraq áde­­ıi istegen qylmys, qııa­na­tym joq. Medısınaǵa eń­begi siń­­­gen kóp adamdardy daıar­la­ǵanym da sondyqtan» dep jaýap berdim. 1993 jyly 18 aq­­­panda N.Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen úshinshi ret Pedıatrııa ıns­tıtýtynyń dırektory bo­lyp taǵaıyndalyp, 2001 jyl­ǵa deıin basqardym. Keıin zeı­netkerlikke jetken birtalaı adam qyzmetinen bosaǵan kezde, men de ınstıtýttyń qurmetti dı­­rek­tory atanyp, kafedra ju­mysymen aınalysýǵa kóshtim. 

– Pedıatrııa fakýltet­teriniń jabylǵanyna qarsy­lyq bildirip, dabyl qaqqa­ny­ńyzǵa on jyldan asty. Atal­­ǵan fakýltet qaıta ashy­lady degen súıinshi habar je­tip ja­­tyr...

– Densaýlyq salasynda 60 jylǵa jýyq eńbek etip kele jatsam, dál osynsha ýaqyt pe­da­­gogıkalyq baǵyttaǵy bilim be­rý isine de aralasyp kelemin. Pedıatrııa fakýltetine eki ret dekan boldym. Ǵumyrymdy ba­­lalar densaýlyǵyna arnadym. Bala aǵzasy – úlkenderden aıyrmashylyǵy bar, tipti múlde uqsamaıtyn aıryqsha aǵza. Ana qursaǵynda 9 aı, 9 kún jatyp, on eki múshesi saý, alpys eki ta­­myry aman týǵan bala­nyń adam bolyp qalyptasý úde­risi kem degende 13-15 jyl jú­­­­redi. Qaperińizde ustańyz, áń­gi­me jatyrdan kináratsyz jaralǵan bala týraly. Al qazir dúnıege kelgen balalardyń kópshiligi patologııalyq dıagnozben týy­lady. Tipti asa aýyr dıag­nozben týatyndar kóbeıip ke­ledi. Sozylmaly aýrýǵa shal­dyq­qan adamdardy emdeıtin dá­riger joqtyń qasy. Jaı ǵana jóteliniń sońy sozylmaly bron­hıtke ulasyp ketkenderde esep joq qazir. 2016 jyly Premer-Mınıstr B.Saǵyntaev pen I.Tasmaǵambetov pedıatrııa fakýltetteri qaıta ashylatynyn aıtyp, súıinshi habar taratqan edi. Biraq áli ashylǵan joq.

Qaıtadan ashylady» degen qýanyshty habar jetkenimen, áli «bolady-mys» deńgeıindegi áńgime bolyp otyrǵany janyma batady. «Halyqty aldarqatyp otyr ma» dep qorqamyn. 2006 jyldary densaýlyq saqtaý isinen habary joq mınıstrliktiń eki basshysy elimizdegi barlyq pedıatrııa fakýltetterin japty. Áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalynyń qaraılas ekenine qaramastan, TMD aýmaǵy boıynsha Qazaqstanda ǵana jabyldy. Nege? Medısınamen qoıan-qoltyq aralastyǵy joq «ǵajaıyp» ıdeıa avtorlarynyń kesirinen endi nátıjesin kórsete bastaǵan pedıatrııanyń qabyrǵasy qa­qyraı sógilip, eshkimge keregi joq ekinshi deńgeıdegi sala se­kildi shetke ysyryldy. Bul – fakýltetti emes, balany shetke ysyrý degen sóz. «Shetelde bir ózi gınekolog, ýrolog, terapevt, pedıatr, nesin aıtasyz, úlkendi de, balany da emdeı beretin ámbebap dárigerler bar kórinedi. Bizge nege solaı jasamasqa?» desip, eresekter men balalar emhanasyn bir-birine qosyp jiberdi. Dereý «otbasylyq dáriger» atalatyn, áıel, erkek, bala demesten ońdy-soldy emdeı beretin jańa shtat ashyldy. Medısınada búginde shamamen 14 myń aýrý bar delinedi. Keı otbasylyq dárigerdiń budan habary joq, keıbiri aýrýdyń atyn da bilmeıdi. Mundaı maman aýy­ryp turǵanyn shyryldap jylap qana bildire alatyn, tili shyqpaǵan náresteniń syrqatyn qalaı anyqtap, qalaı emdemek? Árıne búginde balalardy qarap júrgen terapevt dárigerler teo­rııalyq turǵydan jalpylama bilgenimen, bala aǵzasyna ǵana tán ózgeristi, erekshelikti bile bermeıdi. Pedıatrııa fa­kýltetteriniń jabylǵanyn oılasam, ózimdi balalar aldynda qyl­mysy bar adamdaı sezinemin. 

– Elimizde jeti medı­sı­nalyq joǵary oqý orny bar. Al ­byltyr pedıatrııa fa­­kýl­teti S.Asfendııarov atyn­­daǵy me­dı­sına ýnıver­sıtetinde ǵana ashy­latyny bel­­gili boldy. Bir oqý orny daıar­laıtyn mamandar tutas eldi qamtamasyz ete ala­ ma?

– Árıne qamtamasyz ete almaıdy. S.Asfendııarov atyndaǵy medısına ýnıversıteti 150-185 stýdentten artyq qabyldaı al­­maı­tyn kórinedi. Qalaı tart­qylasań da, az mólsherdegi maman Qazaqstannyń tórt bu­ry­shyndaǵy kishkentaı tur­ǵyn­dardy tolyq qamtı almaıdy. Sondyqtan Almaty medısına ýnıversıtetiniń pe­dıa­trııa fakýlteti – 300, As­ta­na, Qaraǵandy, Aqtóbe, Se­meı medısınalyq joǵary oqý oryndarynda da pedıatrııa fakýlteti jyl saıyn 100 stý­dent­ten qabyldasa, másele az-kem sheshimin tabýy múmkin. Qabyldanatyn túlekterdiń 80-90 paıyzy qyzdar. Bul durys, sebebi olar bolashaq analar. Al bul qalalarda pedıatrııa fa­kýltetterin qaıta ashý tý­raly eshkim jumǵan aýyzyn ashqysy kelmeıdi. Sebebi qo­maqty qarajat qajet. Sonda Úki­met qarajatty balanyń ese­binen únemdemek pe? Qazir bala densaýlyǵyna jaýapty mamandar jetispeıtini baıqalady. 5-10 jyldan keıingi jaǵdaı qalaı bolmaq? Ǵalymdar jyldar boıy qalyptastyrǵan ǵylymdy bir kúnde tas-talqanyn shyǵaryp búldiremiz. Reseıde, О́zbekstanda fakýltetter ǵana emes, tutas Pedıatrııa ınstıtýty jumys isteıdi. Al biz densaýlyǵy joq baladan erteń qandaı danyshpan shyǵady dep otyrmyz? El kapıtaly degen óndiristen quıylatyn aqsha emes. Basty qundylyq – adam, ıntellektýaldy oı-órisi damyǵan bilikti maman. Kez kelgen memleket órkendeý jolynda ıntellektýaldy kapıtalǵa arqa súıeıdi, osy kapıtaldyń tamyryna kúrek emes, súımen salyp jatqan bizdi urpaq keshire me? Bala densaýlyǵy – otbasy, memleket jáne qoǵamnyń basty qamqorlyǵynda bolýy kerek. Álemdik tájirıbe ha­lyq densaýlyǵyna áser etetin mańyzdy faktor syrqattyń aldyn alý jáne salamatty ómir saltyn yntalandyrý ekenin kórsetedi. Sol sebepti, Reseı ba­lalar hırýrgııasy men travmatologııasy ǴZI dırektory, áıgili balalar dárigeri Leonıd Roshal prezıdentimen kezdes­ken saıyn densaýlyq saqtaý salasyna jaýapty shendilerdiń negizsiz júrgizetin saıasatyn syn­ǵa alady, jetistikteri men ja­­ńalyqtaryna baǵa beredi, medısınanyń qorǵanys salasynan, ásker isinen esh kem emes ekenin, tipti teń ekenin aıtady. Sebebi dárigerler de áskerıler sııaqty kún saıyn ómir men ólim ortasynda júredi.

– Kóktemde ásker qata­ryna shaqyrylatyn bozbalalar­dyń teń jartysy jaramsyz bolýy­nyń sebebi sonda jatqan joq pa?

– Qazirgi bozbalalardyń túrine qarashy, qulaǵynan kún kórinedi. Shilbıgen aryq ne shekten tys tolyq, kóbiniń sal­maǵy jasyna laıyq emes. Sebebi boıyndaǵy syrqatyn bala kúninde emdemegen­ nemese múlde bilmegen. Bala­lar jetkilikti mólsherde qu­nar­­ly tamaqtanbaıdy. Bu­ryn qyzdardyń bedeýligi jıi kezdesetin edi, qazir jas ji­git­­terdiń arasyndaǵy bel­siz­dik beleń alyp barady. Bo­la­shaqta ata-ana atanatyn ul men qyz­dyń densaýlyǵyn bala kezden qolǵa alǵan jón. Júıke júıesinde kináraty bar balalar eseıe kele ózine qol salyp, «sýısıd» degen sumdyqty ór­shitip barady. Kompıýterdiń de kinási bar shyǵar, biraq o bas­ta, shyr etip dúnıege kelgen­de balanyń júıkesi durys bol­maǵan. Kórdińiz be, pedıatrııa sa­lasynyń problemasy shash-etek­ten, men tek qoǵamda qaýipti qory­tyndysy anyq baıqalǵan birdi-ekilisin aıtyp otyrmyn. Pedıatrııany tunshyqtyra be­rýdi jalǵastyrǵysy kele­tin­derge tosqaýyl qoıý kerek! Son­dyq­tan pedıatrııa fakýl­tetin ashý máselesi qoǵam talqy­syna túsip, oǵan bıliktegi kúmán­men qaraıtyndar men belgili dári­gerler, ǵalymdar ashyq pikir­talas jasasyn. Biz de, olar da ýájimizdi dáleldeıik, oıymyzdy qorǵaıyq. О́kinishke qaraı, birqatar oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshylary, ınstıtýt dırektorlary jaǵdaıdy jaqsy bilip otyrsa da, mansabynan aıyrylyp qalýdan qorqyp, basshylarynan qaımyǵyp aıta almaıdy. 

– Densaýlyq saqtaý mı­nıs­tr­liginiń bul sheshimi syn­ǵa ushyraǵanyna qara­mas­tan, onyń ornyna kelgen «ot­basylyq dáriger» júıesi tıim­diligin kórsete aldy ma?

– Dáriger retinde bul júıe­ni múlde teriske shyǵar­maı­myn. Biraq Úkimet ony balanyń esebinen ashpaýy kerek edi. Den­saýlyq saqtaý mınıs­trliginiń basynda dárigerler otyrǵanda, mundaı bassyzdyq bo­lar ma­ edi, bolmas pa edi? Dári­ger­ler týra maıdan dala­syn­da­ǵy­daı áreket etedi. Adam­nyń­ qalaı aýyratynyn, qan­sy­raı­­tynyn, tirshilikpen qosh­ta­sa­tynyn, kirpigin áreń qı­myldatyp jatyp sońǵy sózin aıt­qanda qınalatynyn nemese aıta almaǵan kúıi úzilip túsetinin kún saıyn kózimen kóredi jáne soǵan sáıkes is-qımyl jasaıdy. Mine, 10-15 jylyn aýrýhana dárigeri bolyp ótkizgen adam mınıstr bolyp taǵaıyndalsa ǵana jalpy jaǵdaımen sanaspaıtyn, sanasqysy da kelmeıtin júgensiz áreketter jasalmaǵan bolar edi. Jalpy, halyqtyń 30 paıyzyn 18 jasqa deıingi balalar quraıdy. Qazaqtaı balajan halyqty jer betin eki aınalyp kelseń taba almaısyń. Janynyń da, malynyń da sadaqasy ba­la jolynda qurban bolýǵa daıar. Eshteńemen ólshenbeıtin qym­bat baılyǵyna jaýapty pedıa­­trııany japqannan kim ut­ty? Pedıatrııa ǵylymy balalar aǵzasyn qaraıtyn 21 túr­li kúr­deli saladan turady. Muny pe­dıatrııanyń ishindegi 21 ma­mandyq desek bolady. Jańa tý­ǵan náresteni qaraıtyn neontologtan bastap, balalar kardıo­logy, pedıatry, hırýrgi, nev­ropatology, gastroenterology, anestezıology, endokrınology bar, eresekterge kerek dáriger balalarǵa da qajet. Ba­lalarda kezdesetin ınfeksııa túrleri keń taralyp barady. Kemtar tý­ǵan náresteler ólimi 2-orynǵa shyq­ty. Buryn MRT, KT, lazer, ýltradybysty apparat sekildi medısına tehnıkasyna qolymyz jetpedi. Aýrýdy balanyń aıtýymen, kózge kórinip turǵan aıqyn belgileri arqyly anyqtadyq. Al qazir qural-jabdyq, qol jetpeıtin tehnıkanyń bári samsap tur. Endi dál dıagnoz qoıyp, durys em júrgizetin dáriger tap­shy. Osyǵan baılanysty me­dısınalyq oqý oryn­darynda oqy­tylatyn ma­mandyqqa tikeleı qatysy joq pán­derdi qysqartyp, kásipke baı­lanysty arnaıy pánderdiń saǵatyn kóbeıtse, stýdent úshin áldeqaıda paıdaly bolar edi. Biz medısına ınstıtýtynda 6 jyl oqydyq, alǵan bilimdi tájirıbemen ushtastyrdyq. Qazirgi oqý júıesinde anatomııa, fızıologııa, patofızıologııa, mıkrobıologııa, bıohımııa sekildi teorııalyq sabaqtar eki jyl júredi. Bul – durys. Úshinshi kýrsta oqytylatyn fılosofııa, Qazaqstan tarıhy sekildi pánderdi alyp tas­taý kerek. 3, 4, 5 kýrsta terapııa, hı­r­ýrgııa se­kildi jalpy medı­sınalyq bilim beretin pánder oqytylsa, pedıa­trııa egjeı-tegjeıli oqytylýy tıis. 6 kýrsta terapevt, hırýrg, akýsherlik-gınekologııa, pedıatrııa óz aldyna bólek oqytylyp, bitirgen soń sertıfıkat, dıp­lom alýy kerek. Sodan keıin túlek ýchaskelik dáriger, emhana, aýrýhanalarda jumys isteı bastaıdy. Bul kezde kópshiligi úılenedi. 60-70 myń aılyqqa otbasyn asyraý qıynǵa soǵady. Sondyqtan qosymsha tabys kózin izdep, oqý men tájirıbeni ushtastyrýy óte paıdaly sheshim bolmaq. 7, 8 kýrsta ordınatýra, rezıdentý­ra bastalyp, 9, 10 kýrs­tarda neı­rohırýrgııa, kardıohırýrgııa sekildi kúrdeli salalar boıyn­sha oqýyn jalǵastyrady. Osy oqytý júıesi barlyq TMD memleketterinde saqtaldy. Me­niń osy usynysymdy Qazaq­stan jáne TMD elderindegi den­saýlyq saqtaý máselesine qa­tysy bar tıisti mekemeler talqylasa degen tilegim bar.

– Sońǵy jyldary naýqas balalarǵa qaltaly azamattar qarjysy arqyly kómektesýdi usynatyn talap-tilekterge qo­ǵamnyń da qulaǵy úırendi. Syrqat balalarǵa kómektesip jatqan jandar kóp pe?

– Eldiń áleýmettik jaǵdaıy jaq­sy bolýyn armandaımyn. Ásirese bolashaǵymyz – bala­lardyń densaýlyǵy myqty bolǵany qajet. Densaýlyǵy qýat­ty ult qana alasapyran ómirde óziniń tektik tur­­ǵy­da sa­palylyǵyna, salamattylyǵyna ıek artyp, ómirsheńdigin saqtaı alady. Qazaqstan burynnan kedeı el emes edi. Jeriniń asty da, ústi de baılyq. Qazaqstanda asa dáýletti adamdardyń qa­lyń­ shoǵyry ósip shyqty. Esep­shotyndaǵy qarjysy mıllıard­ty quraıtyn olıgarhtar qara halyqtan uqsastyǵy da, ustany­my da bólek kúıinde, bólek tap bolyp qalyptasyp keledi. El­men jaqyndyǵy da, baılanysy da shamaly. Dárigerdiń aldyna kóbine turmys qajytqan, aýrýdan qaljyrap, óńi de, ómiri de júdeý tartqan adam keledi. Sonda «shirkin, sonshama mıllıardtyń qajeti bar ma? 5, tipti 7 mıllıon dollar da shalqyp ómir súrýine jetedi ǵoı, qalǵan mıllıondardy elge qaıtarsa, turmysy tómen otbasylarǵa kómektesse, naýqas adamdar densaýlyǵyn túzep, bala-shaǵasymen birge baqytty ómir súrer edi-aý» dep oılaımyn. Basy aýyrmaǵannyń baltyry syzdaǵanmen jumysy joq. Áıtpese biz, hırýrgter, eki kózi jáýdirep aýyr ota kútip jat­qan, óte qymbat em jasalsa ǵana shıpasyn beretin, tipti týa sala aýrýdyń qursaýynda qalǵan naýqas balalardy kún saıyn kóremiz. Anadan alyp qana týmaıdy, aýrý bala da týyp jatyr. О́ıtkeni ózi aýrý áıel deni saý balany ómirge ákele almaıdy. Eger ana paıdaly sýsyn, jemis-jıdek, qunarly as iship júrse, qajetti dárýmendi ýaqtyly qabyldasa, densaýlyǵy da, kóńil kúıi de jaqsy bolady. Jarqyrap, jaınap turǵan adamǵa aýrý jolamaıdy. Bul qarajatty qajet etedi. Muny dáýleti eselenip, baılyǵy bas bildirmeı ósken mıllıarderlerge ult áli de kerek bolar degen úmitimdi úzbegendikten aıtyp otyrmyn...

– Sizdi biletinder dostyqqa berik, kópshil, tóńiregine baýyr jınap júretin darhan kóńil adam deıdi... 

– Dárigerdiń dosy kóp bolady. Meniń eń úlken baqytym – dostarym. Alashtyń aıtýly azamattarymen dámdes-tuzdas, oı-pikirimiz ortaq, rııasyz ıyq­tasyp qatar júrýdi jazypty.­ Olar qıyn-qystaý kúnde de, qýanyshymda da qam­qor, súıeý boldy. Kezdesken saıyn­ árqaısysynyń kózqaras kók­jıeginiń keńdigine, aqyl-pa­rasatynyń tereńdigine, bi­lim-biliginiń ushan-teńizdigine tán­ti bolamyn. Búginge deıin jubymyzdy jazbaı kele jat­qandardy atasam, abaısyzda bi­rin umyt qaldyryp ókpeletip alar­myn. Biraq baqılyq bolyp ketken Á.Tájibaev, S.Nur­ma­ǵambetov, Á.Kekilbaev, Sh.Ese­nov, M.Qarataev, B.Áshi­mov, S.Zımanov, M.Qozy­baev, О́.Sul­tanǵazın, Iа.Áýbákirov, S.Balmuhanov, B.Atshabarov syndy qazaqtyń mar­ǵas­qa ul­darymen baqaı esepsiz ja­qyn aralasyp, ár júzdesýden ǵıb­ratty sabaq alǵanymdy baǵa jet­pes baqyt dep bilemin. Ár­qaısysy týraly tańdy tańǵa uryp qyzyqty estelik aıtar edim, átteń, áńgi­memdi taýy­sa alarmyn ba?! Eli­mizdiń áde­­bıetin, tarıhyn, óne­rin, ǵy­lymyn asqaqtatqan osy aza­mattardyń qaı-qaısysy da eńbekti tý etip, boıyndaǵy bar asylyn eline berip, ózine de, ómirine de adal ómir súrgen jan­dar.

Áńgimelesken 
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»