Mekteptegi balalar taǵamyna kóńil bólinip júr me?

Jasyratyn túgi joq. Áleý­mettik turǵyda az qamtylǵan ot­ba­sy­laryn aıtpaǵanda, bala­sy­nyń jaǵdaıyn jasap otyr­ǵan ata-ananyń ózi de kúni boıy jumysta. Iаkı bolmasa tańer­teń tolyq oıanbaǵan, tábeti ashyl­maǵan balasyn sabaqqa kesh­ige­di dep bezektep, tıisinshe tamaq­tan­dyryp úlgere almaıdy. Kóp áke-shesheniń balasynyń mektepte ne iship, ne jep júrgenin baqylap oty­rýǵa qajyry men ýaqyty jetpeıdi.

Mamandar mek­tep­­tegi tamaqtandyrýdyń bú­gin­gi tájirıbesi dıabet pen on­­ko­lo­gııalyq aýrýlarǵa apa­raty­nyn alǵa tartyp otyr. Bul máseleni tıimdi sheshýdiń tóte joly – memleket durys tamaq­tanýdy uıymdastyrý  men ony tıimdi baqylaýdy qamtamasyz etý úshin jergilikti bıýdjetten qara­jat bólý tájirıbesin qaı­tar­ǵan durys dep esepteıdi. Bul týraly salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý jáne balalar baǵ­dar­lamalaryn júzege asyrýmen aınalysatyn qoǵamdyq uıym­dar­dyń ókilderi málimdeme jasady.

Baspasóz máslıhatynda aldymen mektepterdegi tamaqtanýdyń qoldanystaǵy tájirıbesine taldaý jasaldy. Mundaı qory­tyn­dylar árıne kóńil kónshit­peıdi. Iаǵnı Tamaqtaný akademııa­sy ázir­legen standarttar men dıe­ta­lyq rasıondarǵa sáı­kes emes. Mektep ashanalary baza­syn­­daǵy jalǵa alýshylardyń ıeli­gin­­degi tamaqtandyrý ata-ana­lar­dyń sapa jóninde qoıatyn talaptarymen úılespeıdi. Mektepterdegi tamaqtandyrý isin basshylyq ta, ata-analar da baqylamaıdy. Jergilikti bıýdjet te sapaly ónimderdi paı­da­la­ný­ǵa jetkilikti qarajat ból­meıtin kórinedi.

Másele kóterip otyrǵan­dar­dyń aıtýynsha, bul jaǵdaı­da durys tamaqtaný ádetin qalyp­tastyrý qıyn. Oqýshylar rasıo­naldy tamaqtanbaıtyndyqtan, bul túrli aýrýlarǵa shaldyǵý kórsetkishin ulǵaıta túsedi.

Al 2016-2019 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Densaýlyq» memleket­tik densaýlyq saqtaýdy damytý baǵdarlamasyn iske asyrý sheń­­berinde, sondaı-aq «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saq­taý júıesi týraly» kodekske sáıkes Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­liginiń tapsyrysy boıyn­sha «Mektep oqýshylarynyń dıe­ta­syna arnalǵan biryńǵaı stan­­dartt­ar» atty ádistemelik usy­­ny­s­tar alǵa tartyldy jáne ony barlyq bilim berý mekeme­lerin­de júzege asyrý 2017 jyly oryndalýy tıis bolatyn.

Tamaqtaný daǵdylary erte jastan qalyptasatyny belgili. DDSU derekteri boıynsha, Qazaqstanda balalardyń tórt­ten biri artyq salmaqtan, al olardyń ishinde teń jartysy semizdikten japa shegedi. Bul jetkinshekter óse kele ınfeksııalyq emes aýrýlarǵa ushyraýǵa beıim ári jasyna jetpeı jer qushý qaýpin arttyrady. Dárigerlerdiń aıtýyn­sha, qant dıabetiniń 44 paıyzy, júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń 23 paıyzy, isik aýrýynyń 40 paıyzy artyq astan týyndaǵan salmaq pen semizdikten bolady.

– Balalar aýrýy túrleri­niń ósýi dárýmendik mıkroelement­terdiń jetispeýshiliginen týyndaıdy. О́sip kele jatqan bala jetilý kezeńinde kóp energııa jumsaıtyndyqtan dárýmen tez sarqylady. Iаǵnı, kókónister, jemister, sút já­ne laktoza jetkiliksizdigi bar­ balalarǵa aıran-sútten ja­sal­ǵan qorektik zattardy qa­jetti mólsherde tutynýy ma­ńyzdy, – deıdi Qazaq taǵamtaný aka­demııasynyń vıse-pre­zıden­ti Iýrıı Sınıavskıı.

Degenmen qazirgi tájirıbe kór­setip otyrǵandaı, mundaı azyq-túlik standarttary­ saq­­­talmaıdy jáne ony jiti qa­daǵalaý jumystary júr­gizilmeıdi. Joǵary sapaly­ taǵam máziri óte qymbat, ki­shi jastaǵy toptar úshin 650 teńgeden bastalyp, egde jas­taǵy azamattar úshin  960 teń­geni quraıdy. Bılik tarapynan mundaı qarajatty bólý kózdelmegen. Jergilikti bıýdjetterdiń esebinen oqý­shylardy tamaqtandyrýǵa aqsha bólinýi oryndy. Sonda ǵana dıetalyq standarttardy oryndaýǵa bolady. Kez kelgen monıtorıng ashyq júrýi qajet. Jáne qamqorshylyq keńesin qatystyrý arqyly, sondaı-aq qoǵamdaǵy áleýmet­tik úderisterge beıjaı qara­maıtyn, áleýmettik jobalardy júzege asyrýǵa nıetti demeýshilerdi de tartý kerek, dep esepteıdi ma­mandar.

Sol sııaqty elimizdiń «Bala quqyqtary týraly» zańynda árbir balanyń densaýlyǵyn saqtaýǵa aıryqsha quqyǵy bar ekendigi jáne ony uıymdas­tyrý tártibi týraly tolyq tú­sin­diriledi. Balanyń densaý­ly­ǵyn qamtamasyz etý salama­tty ómir saltyn nasıhattaý, balalar aýrýlarynyń al­dyn alý, qolaıly orta qu­rý, balanyń saý bolyp ósýi úshin qajetti sapadaǵy taǵam ónim­derin óndirý men ony satýdy baqylaý negizinde júzege asýy tıis.

Al Adam quqyqtary jó­nin­­degi ýákil janyndaǵy Al­maty jáne Almaty oblysy boıyn­sha ulttyq aldyn alý meha­nız­mi tobynyń múshesi, «Ulaǵatty otbasy» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Marıanna Gýrınanyń usynysy boıynsha, memleket durys ta­maqtanýdy uıymdastyrý men ony tıimdi baqylaýdy qamtamasyz etý maqsatynda jergilikti bıýdjetterden qarajatty bólý tá­jirıbesin qaıtarǵany durys. Bul jaǵdaıda memleket tipti únemdeı de alady. Balalardy keıin uzaq jyldar emdegenshe, búgin durys tamaqtanýǵa baýlý – utymdy sheshim. Buǵan qosa, ata-analar mekteptiń qamqorshylar keńesi arqyly osy máselede belsendilik tanytýy qajet.

– Onkologııalyq hımıote­rapııanyń bir rásiminiń quny 1 mıllıon teńgege jetedi. Erte jastan densaýlyq kútimine qar­jyny únemdeý durys emes jáne múmkindiginshe barynsha paıdalylyǵy teńdestirilgen azyq-túlikpen qamtamasyz etý mańyzdy. Bul jaǵdaıda mektepke sút jáne sút ónimderin qaıta oraltý eń ońtaıly qadam bolyp tabylady, – deıdi óz kezeginde «Aman Saýlyq» qoǵamdyq qorynyń sarapshysy Tatıana Bajova.

– Biz bılik pen mektepter­ge ártúrli baǵamen tamaqtandy­rýdyń túrli keshendi tásilderin usynamyz: qoljetimdi, orta jáne tolyq túski as. Bala den­saý­ly­ǵy úshin eń utymdysy – úzilis ýaqytynda sút, ıogýrt ishý. Eger mýnısıpalıtet tolyq túski asqa qarajat tap­pasa, onda bılik ókilderi mek­tep­tiń qamqorshylar keńesi arqyly jurtshylyq nazaryn aýdara otyryp, baqylaýdy kúsheıtý kerek. Jartylaı qar­­­jylandyrý maqsatynda de­meýshilermen áriptestikti iz­des­tirý de jaǵdaıdy durys­taý­ǵa jeteleıdi. Qol qýsyryp qa­rap otyrmaý qajet, – dedi Ma­rıanna Gýrına.

Mamandar sondaı-aq 2018 jyldyń qyrkúıek aıynan bas­tap, Almaty qalasyndaǵy mektepterdiń birinde barlyq normalary men erejeleri saq­tal­ǵan, mektep basshylyǵy, qam­qorlyq keńesi jáne azyq-túlik bóliminiń qoldaýymen qanat­qaqty joba iske qo­sy­la­tyndyǵyn atady. Uıymdas­tyrýshylar bul jobadan tek oń nátıjeni kútedi. Qysqasy, oqýshylardyń tamaqtanýyn durystaý arqyly, olardyń sabaqqa degen yntasy, kóńil-kúıi men bilimin jaqsartý kóz­delip otyr. Bul bastama Qazaqstannyń basqa mektepterine de tájirıbe taratýǵa múddeli taraptarmen yntymaqtastyq jolyndaǵy úlgi bolmaq.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY