Qaldyqtardy kádege jaratý – aýqymdy mindet

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan halqyna arnaǵan «Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damý­dyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýynda óńirlerdiń basshylaryna shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin keńinen tarta otyryp, turmystyq qatty qaldyqtardy zaman talabyna saı ýtılızasııalaý jáne qaıta óńdeý sharalaryn qabyldaýdy mindettedi.

Elimizde turmystyq qatty qal­dyqtar kólemi kún ót­ken saıyn artyp keledi. Ener­getıka mınıstrliginiń máli­metinshe, Qazaqstanda jyl saıyn 5 mıllıon tonnadan as­tam turmystyq qaldyq paı­da bolyp, onyń 9 paıyzy ǵana qaıta óńdeledi eken. Bul elimizdegi turmystyq qat­­ty qaldyqtardyń qorsha­ǵan or­taǵa keri áserin tıgiz­ip, ekolo­gııa­lyq ahýalǵa a­ıtar­lyq­taı nuqsan keltirip jat­qanyn kórsetedi.

Árıne keıbir bıznes qu­ry­­lymdary turmystyq qat­­ty qaldyqtardy qaıta óń­dep, ıgilikke jaratý jobalaryn júzege asyrýda. Osy baǵyt­taǵy shetel tájirıbesin zer­delep, ozyq tehnologııa úlgi­lerin engizgen kásipkerler de bar. Alaıda saýsaqpen sa­nar­­lyq olardyń áleýetiniń az­­dy­­ǵy men turmystyq qatty qal­­dyq­­tar kóleminiń shekten tys ulǵaıýy alańdatar­lyq ahýal. Bul jóninde «Egemen Qazaqstan» gazeti bir­qatar materıaldar legin ja­rııa­lady. Sonyń biri bas basy­lym­­da bıyl 20 naýryzda ja­­ryq kórgen «Biz qashan taza­ra­­myz?» atty shaǵyn maqa­la­da da óte ózekti másele kóteril­di. Atalǵan maqa­lada otan­dastarymyzdyń ekolo­gııa­lyq mádenıeti, qala­lar men eldi mekenderdiń sanı­tarl­yq jaı-kúıi baıan­dalǵan.

Jahanǵa zer salsaq, AQSh, Eýropa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııanyń damyǵan elderinde qoqysty jaǵý arqyly energııa qýatyn alady. Buǵan halyqtyń tyǵyzdyǵy men qýatty logıs­tıka da múmkindik beredi. Má­se­len, Shvesııada tur­mys­tyq qal­dyqtardyń 99 pa­ıy­zy káde­ge jaratylady eken.

Sondyqtan Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, Qazaqstanda da turmystyq qaldyqtarǵa beı-jaı qaramaı, ony el ekonomıkasyna paıdalaný jaǵyn oılastyrǵan abzal. О́ıtkeni ókiletti organdarda qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy zańnama talaptarynyń oryndalýyn qadaǵalaý, jer­gilik­ti atqa­rý­shy organdar­da tur­mys­tyq qatty qal­dyq­tardy jınaý, tasymal­daý, qaıta óńdeý jáne joıý quzy­rynyń bol­ǵa­nyna qaramastan, bul máse­le ótkir kúıinde qalyp otyr. Qoqysty shyǵarý jeke uıym­darǵa berilgenimen, olar qyz­met qunynyń tómendigine baı­lanysty ony qaıta óńdeý men ýt­ılızasııalaý oryndaryna jetkize bermeıdi. Bul óz ke­ze­ginde ruqsat etilmegen qo­qys úıindileriniń paıda bolýy­na alyp kelýde. Eli­miz­de qoqysty jekelep jınaý, suryp­taý men qaıta óń­deý ınfraqurylymy damymaı otyr. Jeke jáne zańdy tulǵa­lardyń qoqys shyǵarý qyz­metine tólem jasaý jaýap­kershiliginiń tómendigi de bul saladaǵy máselelerdiń qor­dalana túskendigin baı­qatady. Jergilikti bıýdjetterden qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna jetkilikti qarajattyń bólinbeýi, atalǵan salaǵa ınvestısııa kózderiniń tar­tylmaýy qoǵamda turmys­tyq qal­dyq­tarǵa oń kózqaras qa­lyp­­taspaı otyrǵanyn ań­da­tady.

Bul rette Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtylǵan babalarymyzdyń tabıǵatpen etene ómir súrý saltynda bol­ǵan shynaıy pragmatızmdi za­manǵa saı qaıta jańǵyrtýdyń mańyzy óte joǵary. Máselen, ulttyq merekelerde buqaralyq is-sharalardan keıin alańdarda qaptaǵan qoqys qalady. Bul eko­logııalyq tárbıeniń múl­dem tómendep ketkenin kórse­tedi. Iаǵnı eń aldymen sanany tárbıelemeı qandaı da bir jetistikke jetý kúrdeli kúıinde qala bermek.

Joǵaryda atalǵan jaıt­tardy eskere otyryp, mynadaı basty máselelerge nazar aýdarǵym keledi.

Birinshiden, eldi meken­derdiń sanıtarlyq jaǵdaıy men aınalasyndaǵy qoqys úıindilerine memleket­tik organdar erekshe kóńil aýdarýy, tıimdi sharalar qabyldaýy tıis. Ekinshiden, turmystyq qal­dyqtar ornalasqan oryndar­dy baqylaýǵa alyp, onyń qor­shaǵan ortaǵa áserine mo­nıto­rıng júrgizgen jón. Úshin­­shiden, turmystyq qat­ty qal­dyqtardy qaıta óńdeý jáne kádege jaratýmen aı­na­lysa­tyn kásipkerlik qyz­metti damy­týǵa qoldaý kór­setý kerek. Tórtinshiden, ha­lyq­tyń ekolo­gııalyq saýatyn jetildirý sharalaryn bel­sen­di júrgizý joldaryn qaras­tyrǵan abzal.

Osy oraıda Úkimet Ener­getıka mınıstrligimen bir­lese otyryp, keshendi shara­lardy belsendi túrde iske asyrýy, qajet bolǵan jaǵ­daı­da arnaıy baǵdarlama qabyl­daý máselesi qaralyp, tıisti zańnamalyq aktilerge ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý jóninde usynys jasaýy kerek dep oılaımyz. Bul Prezıdent Jar­lyǵymen bekitilgen jasyl ekonomıkaǵa kóshý tu­jy­rym­damasyn júzege asy­rýǵa da belgili alǵyshart bolar edi.

Dúısenǵazy MÝSIN,

Senat depýtaty