– Ázız myrza, Qazaqstanǵa alǵash kelýińiz bolar?
– Iá. Almatyny, jalpy Qazaqstandy alǵash kórýim. Qazaqstan biz úshin – atajurt. Atajurtqa tabanym tıgeni úshin qýanyshtymyn.
– Halyqaralyq ekonomıka, qarjy jáne energııa kongresinde jasaǵan baıandamyńyzdy toǵyz memleketten kelgen aıtýly ǵalymdar men mamandar siltideı tynyp otyryp tyńdady... Geosaıasattaǵy túrki dúnıesiniń orny men salmaǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Birneshe júzjyldyqtar boıy túrki dúnıesi dúnıe ǵylymynyń ortalyǵy boldy. Tipti orta ǵasyrlardyń ózi túrkilerdiń qaıta órkendeý kezeńi dep atalady. Bul tarıhı shyndyqty biz eshqashan umytpaýymyz kerek. Júsip Balasaǵunı, Mahmut Qashqarı, Ahmet Ǵazalı, Qoja Ahmet Iаsaýılardyń ǵylymy órken jaıǵan Ortalyq Azııa túrki dúnıesiniń kindigi bolyp tabylady. Muny biz maqtan tutamyz. «Dál osy túrkilerdiń dáýirleýi sııaqty, osyǵan uqsas órkendegen taǵy qandaı elder bar?» dep kóp oılandym. Aqyry «mundaı órkenıet Qytaıda bolǵan» degen túıin jasadym. Qytaı órkenıeti túrki álemine óte uqsas. Ol da túrki órkenıetimen bir mezgilde kúsh jınady. Tipti men ony bizdiń babalar órkenıetiniń bir bólshegi der edim. Qytaı memleketi búginde úlken qadammen alǵa basyp kele jatyr. Ekpini qatty. Nátıjesinde Qytaı ekonomıkasy álemde ekinshi orynǵa shyqty. Qytaı men túrki dúnıesi bir mezgilde, birdeı múmkindikpen kúsh jınady dedim ǵoı, ony men myna mysaldan da baıqadym. Qytaı men túrki áleminen shyqqan Nobel syılyǵynyń laýreattary da bir mezgilde qatar paıda boldy. Men bıohımııa salasy boıynsha, al qytaı áıeli molekýlıarly fızıka boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreattary atandyq. Aldaǵy jıyrma jylda Qytaı barlyq sala boıynsha Nobel syılyǵyn ala bastaıtynyna esh kúmán keltirmeımin. О́ıtkeni Qytaı bilikti ǵalymdaryn, talantty stýdentterin ǵylymnyń barlyq salasyn meńgertý úshin úzdiksiz batysqa attandyryp jatyr. Búginde Qytaı álemdik damýǵa eleýli áserin tıgizip otyr.
– Túrki áleminiń qaıta oıanýyna kedergi keltirip otyrǵan qandaı faktorlardy ataǵan bolar edińiz...
– Túrki álemi adamzat tarıhyndaǵy kóptegen ǵylymı bilim men uly jańalyqtardyń generatory bolyp keldi. Bir ǵana Ál-Farabıdiń ózi buǵan dálel. Qazir álsiregen bolsa, ol eń aldymen eńbektiń tejelgendiginen. Baqytqa qarapaıym jol emes, mańdaı ter sińgen eńbek qana bastap barady. Maqsat-murat qanshalyqty qajet, asqaq bolsa da, ol eńbekke táýeldi. Barlyq túrki halyqtaryna qazirgi qajet nárse osy – eńbek, eńbektený. Búkilálemdik evolıýsııa men ǵylym jáne ozyq ilimniń qozǵaýshy kúshi bolǵan túrki dúnıesiniń rólin qaıta qalpyna keltirý bizdiń ortaq maqsatymyz bolýy kerek. Meniń zerthanama Qazaqstannan ǵylymdy ómiriniń máni sanaıtyn izdenimpaz shákirtter kelse, qýanar edim.
– Nobel syılyǵy sekildi álemdegi eń mártebeli marapatty alýǵa sebep bolǵan siz ashqan jańalyqtyń túıini nede?
– Men qyryq jyldan asa ýaqyt boıy ýltrakúlgin sáýleniń DNK-ǵa tıgizetin áseri tóńireginde izdenip kelemin. Ýltrakúlgin sáýleniń nátıjesinde buzylǵan DNK kletkalaryn qaıta qalpyna keltirý máselesin shved Tomas Lındal men amerıkalyq Pol Modrıch te zerttedi. Biraq bizdiń aramyzda eshqashan báseke, baqtalastyq bolǵan joq. Qaterli dertten túbegeıli emdeıtin, aıyqtyratyn dári áli tabylǵan joq. Biraq bizdiń zertteýimiz ǵylymda rak aýrýyna qarsy kúresýdegi mańyzdy qadam bolyp esepteledi. Ol qaterli isik aýrýynyń tıimdi emin izdeýdegi mańyzǵa ıe zertteý retinde álemdik qoǵamdastyq tarapynan da keń qoldaýǵa ıe. Onkologııalyq aýrýmen kúreste kómegin beretinine senemin. Meniń ómirlik muratym, ǵylymdaǵy izdenisim men eńbegim adamzatty myń-mıllıon jandy qurban etip jatqan zaýaldyń tyrnaǵynan qutqarýǵa septigi tıgenin qalaımyn. Nobel syılyǵyn alǵanda alǵashynda men de, áıelim de senbedik. Túrki álemi aldyndaǵy azamattyq qaryzymdy qaıtarǵanymdy, paryzymdy oryndaǵanymdy endi ǵana sezinip júrmin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
