Jer satylmaıdy jáne sheteldikterge jalǵa berilmeıdi

Osy­nyń negizinde Jer týraly zań­ǵa birshama ózgerister men to­lyqtyrýlar engizilip, jer esh­­qashan sheteldikterge satylmaı­ty­ny, jal­ǵa berilmeıtini, she­karalyq jerlerde eshbir shet­el­dik kompanııalar jerge qa­tys­­ty qyz­met ete almaıtyny taı­ǵa tańba basqan­daı etip naq­ty­lanyp jazyldy.

Senat depýtattary Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri О́mirz­aq Shókeevtiń Jer týraly zań­ǵa baılanysty baıandamasyn tal­qy­laýǵa belsendi qatysty jáne pikirlerin aıtty.

О́mirzaq Shókeev Jer týraly zańǵa ózge­ris­ter men tolyq­ty­rý­lardy bylaı túsin­dir­di:

Birinshi baǵytta aýyl sha­rýa­­­shylyǵy jer­lerin q­azaq­stan­dyqtarǵa jalǵa berý normasyn saq­taý jáne jetildirý maq­sa­tyn­da jalǵa berýdiń jańa ári ar­naıy tártibi qarastyrylyp otyr.

Jer berý tártibiniń ashyq­tyǵy men aıqyndyǵyn qam­ta­masyz etý úshin konkýrsqa qoıy­la­tyn jerler tizbesin bekitý, ony mindetti túrde qoǵamdyq ke­ńes­termen jáne úkim­ettik emes uıymdarmen kelisý, jer ko­­mıssııasynyń quramyna 50 paı­yzdan kem emes qoǵamdyq ke­­ńester men uıymdardyń ókil­de­rin engizý qarastyrylyp otyr.

Sonymen birge konkýrstyń jarııalylyǵy men oǵan barlyq qa­ty­sýshylardyń teń qo­l­je­tim­­diligin qamtamasyz etý maq­sa­tynda ja­ńa tártip boıynsha konkýrs ótkiziletindigi tý­ra­ly ha­barlandyrý tek aýdandyq qa­na emes, basqa da buqaralyq aq­parat qural­da­ryn­­da, Aýyl sha­­rýa­shylyǵy mınıstrligi men ákim­dikterdiń resmı ınternet-re­­sýrs­ta­rynda ornalastyryla­dy.

Aýyl sharýashylyǵy jer­le­rin tıimdi paıdalaný jáne jal­­ǵa alýshylardyń jer paı­da­­laný jónindegi qabyldaǵan min­­det­te­meleriniń oryndalýyn qadaǵalaý maq­sa­tyn­da jalǵa alý­dyń alǵashqy bes jylynda ár jyl saıyn, kelesi kezeńderde sý­­armaly jer­lerde – ár úsh jyl saıyn, al sýarylmaıtyn jer­lerde ár bes jyl saıyn monıtorıng júr­gizý belgilenip otyr.

Ekinshi baǵytta aýyl sharýa­shy­lyǵy jer­leriniń úlken kólem­de «bir qolǵa» berilýin bol­­dyrmaý maqsatynda zań joba­synda ár oblystyń ákim­shi­lik aýdandarynda aýyl sharýa­shy­lyǵy jerleriniń shektik mól­she­rin belgileý kózdelgen.

Bir qolǵa beriletin jerlerdiń mólsherin máslıhattar men ákim­dikterdiń birlesken usynysymen Úkimet bekitedi.

Bul shektik mólsherdi aıqyn­daý úshin tıisti esepteý ádis­te­me­si ázirlendi.

Úshinshi baǵytta – mem­le­ke­ttik shekaranyń sheka­ralyq bel­deýinde ornalasqan aýyl sha­rýa­­shylyǵy alqaptary eshkimge beril­meıdi, tek jergilikti ha­lyq­qa jaıylym, shabyndyq re­tinde ǵana paıdalanýǵa ruqsat eti­ledi.

Shekaralyq aýmaqta orna­las­qan jer ýchaskelerin she­tel­­dikterge nemese Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń shetel­diktermen nekede turǵ­an azamattaryna neme­se quramynda shet­eldikter bar Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­­dy tulǵalaryna berýge tyıym salynady. Bul aýmaqta orna­lasqan aýyl sharýashylyǵy jer­leri tek qazaqstandyqtarǵa ǵana jalǵa beriletin bolady.

Tórtinshi baǵytta – aýyl­dyq jer­lerde jergilikti turǵyn­dar­dyń jeke aýla malyna jaıylym jetispeýshiligin sheshý maqsatynda zań jobasymen jer­gilikti halyqqa analyq mal ba­syn ustaý úshin jaıylym al­qap­taryn aıqyndaý týraly norma kózdelýde.

Osy maqsatta aıqyndalǵan jaıylymdar­dy jalǵa berýge tyıym salynatyn bolady.

Sonymen qatar búgingi kúni el­di meken­der­diń mańyndaǵy jaı­y­lymdardyń kóbi jeke já­ne zańdy tulǵalarǵa berilip ket­ke­nin eskerip, ol jerlerdi qaı­ta­rý, memlekettik muqtajǵa jat­qy­zý zań jobasymen belgilenip otyr.

Besinshiden, osy zań jobasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi je­kemenshikke satý jáne shetel­dik­terge jal­ǵa berý týraly engizilgen moratorııdiń sheń­berin keńeıtý qarastyrylyp otyr, onda 1 paıyz bolsa da sheteldik úlesi bar qazaq­standyq zańdy tulǵalarǵa jer beril­meı­tin bolady.

Bul rette zań jobasy nor­malarynyń bar­lyǵy Jer komıs­sııasy jumysynyń qo­ry­­tyn­dysy boıynsha ázirlengen jáne aýyl sha­rýashylyǵy jerlerin tek qana qaz­aq­­standyqtarǵa jal­ǵa berý ınstıtýtyn je­tildirýdi kóz­deıdi.

Bul zań jobasymen Jer jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksteri, «Jer ko­deksiniń jeke­legen normalarynyń qol­da­ny­syn jáne «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Jer ko­dek­­sine ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly» 2015 jyl­ǵy 2 qarashadaǵy Qa­zaq­stan Respýblıkasy zańynyń qol­danysqa en­gi­zilýin toqtata tu­rý tý­raly» jáne «Qo­ǵam­­dyq keńes­ter týraly» zańdarǵa túze­tý­ler en­giziledi.

Zań jobasynyń keıbir nor­ma­lary res­pýb­­lıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń ul­ǵaıý­yn kóz­­deıdi. Olardyń barlyǵy Res­­pýb­­­­lı­kalyq bıýdjettik ko­mıs­sııa­da qaralyp, qol­daý tapty.

Boljamdy shyǵystar jer­gi­likti atqarý­shy organdardyń usy­nystaryna qaraı jáne olar memlekettik muqtaj úshin aly­­natyn jaǵ­daıda ǵana esepter ár jer ýchaskesine jeke­she anyq­ta­lyp, naqtylanatyn bolady.

Zań jobasy aýyl sharýa­shy­ly­ǵy maq­sa­tyndaǵy jerlerdi jal­ǵa berýdiń aıqyn te­tikterin belgileı otyryp, olardyń tıimdi paıdalanylýyna baǵyttalǵan.

Qaralyp otyrǵan jańa normalar jergilikti atqarýshy or­gan­­dar qyzmetiniń jarııaly bo­lýy­na yqpal etedi, sondaı-aq jer­lerdi berý júıelerin aqpa­rat­­tandyrýǵa jáne qoǵamdyq pikir­­diń keńinen eskerilýin kóz­deıdi.

Qazirgi kezde Úkimet jer qa­ty­nastary sala­syndaǵy zań­na­­ma­lardy jetildirý ju­mys­taryn odan ári jalǵastyrýda.

О́.Shúkeevke Senat depýtat­tary O.Pere­pe­chına men S.Eńse­ge­nov suraq qoıyp, keı­bir túıt­kildi máselelerdi anyq­ta­dy jáne Agrarlyq máseleler, ta­bıǵatty paıdalaný jáne aýyl­dyq aýmaqtardy damytý ko­mı­tetiniń hatshysy Rashıt Áki­mov qosymsha baıandama jasap, bylaı dedi:

– Jer máselesine qazirgi ýa­qyt­ta qo­ǵam aıryqsha kóńil bó­lip, halyq erekshe alańdap otyr­ǵa­ny shyndyq. Sondyqtan da jerge qatysty zańnamalardyń qa­shan­da ju­rt­shylyqtyń zor yqy­l­­asyn týǵyzyp, qo­ǵam­da da qy­zý talqyǵa túsýi zań­dy­lyq. Bul zań jobasy boıyn­sha túrli pi­kir­lerdiń de, syn-esker­tpe­ler­diń de, usy­nys­tar­dyń da san alý­an­­dy­ǵyn qalypty jaǵdaı dep sanaý kerek.

...Jer reformasy jónindegi komıs­sııa­nyń jer qatynastaryn retteýge qatysty ázir­­legen bir­shama usynystary búgingi qa­ra­­lyp otyrǵan zań jobasynda eske­rilip otyr. Osy oraıda Jer reformasyna qa­tys­­ty ke­le­­si mańyzdy ózgertýler men to­lyq­­­ty­rý­lardy atap kórsetýge bolady:

­– moratorııda belgilengen bu­rynǵy shekteýlerden basqa, ta­ǵy da qosymsha retinde, shekara ma­ńy aýmaqtarynda ornalasqan jer ýchaskelerin sheteldikterge jáne quramynda sheteldikterdiń úlesi bar qazaqstandyq zańdy tul­ǵalarǵa berýge tyıym salatyn normalar qarastyryldy;

 – sheteldik azamattarmen nekelesken qazaqstandyq azamat­tar­ǵa dál osyndaı shekteý­ler bel­­gilenip otyr;

– budan basqa qazaqstan­dyq­tar­ǵa ýaqytsha paıdalanýǵa beri­le­tin aýyl sharýa­shy­lyǵy jer­leriniń shekti kólemin belgileý;

– aýyldyq jerlerdegi halyq­tyń malyn jaı­ylymdarmen qam­­tamasyz etý;

– aýyl turǵyndaryn jeke tur­ǵyn úı qu­rylysy úshin jer ýchas­kelerimen de qam­ta­masyz etý­ge baǵyttalǵan normalar qa­ras­­­ty­rylǵan.

Árıne, qaralyp otyrǵan zań jobasy jer qatynastary sala­syn­daǵy burynnan qor­dalanyp qal­ǵan barlyq máselelerdi bir­­den sheship tastaıdy dep oılamaımyz. De­gen­men, osy zań jobasy moratorııde be­l­­gilengen «ótpeli kezeńdegi» máselelerdi she­­shýge tolyqtaı múmkindik beredi desek qa­te­lespeımiz.

Endigi arada Úkimet aldyn­da osy «ótpeli kezeń» dep otyr­ǵan ýaqyt aralyǵynda aýyl sha­­rýashylyǵy jerlerine qa­tys­ty máse­le­lerdi saıası-eko­no­mıkalyq jáne áleý­met­tik tur­ǵydan saraptap, jan-jaq­ty ze­r­­­deleý mindetteri tur. Ke­le­shek­­te osy máse­le­ge baılanysty ta­ǵy da naqtyly usy­nys­tar­dyń bolary da anyq.

Zańdy talqylaý barysynda senator T.Muqashev mynandaı pikir bildirdi:

– Jersiz ulttyq múdde qun­dy­lyqtary qalyp­taspaıdy, qa­lyp­tasqan da emes. Qa­zaq­tyń bar­lyq máseleleri, áleýmettik má­­­s­e­lelerdi sheshýdegi qasıet­te­­ri el men jer taǵ­dyry tóńi­re­ginde órbigen.

Zań jobasy Senatqa, ásirese Ha­lyq­aralyq qatynastar, qor­ǵanys jáne qaýipsizdik komı­te­tiniń qaraýyna kelip túsken sá­tinen bastap birneshe ret saralaýdan ótti. Jumys toptarynyń jáne komıtettiń otyrystarynda qaralyp, egjeı-tegjeıli zerdelendi. Jumys barysynda zań jobasynyń jekelegen normalaryna qatysty birqatar saýaldar qoıylyp, ázirleýshi taraptan jaýaptar da usynyldy. Degenmen de birneshe másele ázirleýshilerdiń nazarynan tys qaldy.

Máselen, qazirgi ýaqytta tu­ryp jatqan aýyl turǵyndary jer ýchaskelerin rásimdeý úshin kóp­tegen kedergilerge tap bolady. Ásirese, bul másele shalǵaıda ornalasqan aýyl turǵyndaryna óte qıyn. Sondyqtan bizdiń paı­ymdaýymyzsha, aýyl ákimi jer ýchaskelerin jekemenshikke ne­mese ony paıdalanýǵa berý fýn­­ksııalaryn óz moınyna alýy tıis. Osylaısha aýyl tur­ǵyn­dary úshin ákimshilik kede­r­giler azaıady.

Taǵy da bir másele, jer ýchas­kesin usyný­dyń shekti normasyn ulǵaıtý qajet. Bul ási­re­se aýyl­dy eldi mekenderde ózekti má­sele. Se­bebi barshamyzǵa aýyl­dyń jaǵdaıy má­lim, aýyl tur­ǵynynyń kúnkórisi jermen baı­lanysty. О́ziniń jer ýchas­ke­sine úıimen qosa qorasyn da, sa­raıyn da, monshasyn da turǵ­yzýy qajet. Sonymen qatar aýyldyq jer­lerde ıesiz, shóp basqan bos jerler de barshylyq. Qańyrap, aram-shóppen shyr­­ma­lyp jatqannyń ornyna óńdelip, aýyl tur­ǵyny men onyń otbasy­na paıda ákel­ge­ni abzal. Osy úshin usynylatyn jer ýchas­­ke­siniń shekti mólsherin ulǵaı­tý­dy jón kó­re­­miz.

Búkil qoǵamdy tolǵandyryp otyrǵan jer máselesine qatysty se­na­tor M.Baqtııaruly da óz pi­kirin ortaǵa salyp, usynys­ta­ryn aıtty.

– Ǵasyrlar boıy otarlaý saıa­satynyń zardabyn tartqan qa­zaq halqy sheteldikterge jer­di jalǵa berýdi qabyldaı ber­meıtinine kó­zimiz anyq jetken­deı boldy. Osy bir kó­ńil aýany eskerilip, jerdi saýda men saıa­sat­tyń quralyna aınal­dyr­maýymyz kerek. Jer taǵ­dy­ryna halyq alańdap otyr. Jer halyqtyń ortaq baılyǵy, ol jeke­she­lenbeıdi, satylmaýy kerek degen oı-pikir­ler bu­ryn da, qazir de aıtylyp ke­le­di. Biz osyny eskerýimiz kerek. Son­dyqtan da bo­la­shaq­ta jer­di paı­dalanýdyń osy kez­ge deı­in qol­­danyp kele jatqan jalǵa be­rý tú­rin ǵana negiz etip alýymyz durys bola­dy dep esep­teı­min. Osy jalǵa berý ıns­tı­t­ý­ty­­nyń tetikterin jetil­d­i­rýimiz qajet, – dedi ol.

Sondaı-aq osy másele boı­yn­­sha sóz alǵan senator M.Ju­ma­ǵazıev áriptesteriniń pi­kirin túıindegendeı boldy.

Ol: Ata zańymyzdyń 2-ba­byn­­da: «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­­synyń egemendigi onyń bú­kil aýmaǵyn qam­tıdy. Memleket óz aýma­ǵy­­­­nyń tutastyǵyn, qol su­­ǵy­l­­­maýyn jáne bó­lin­beýin qam­­­­tamasyz etedi» – dep atap kór­­­­setilgen. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Jer kodeksiniń negiz­gi prınsıpi de sony kóz­deı­di.

Árıne, jer qatynastary jó­nin­degi má­sele búgingi kún ól­she­mi­men sheshile sal­maı­dy. Al­da­ǵy ýaqytta bul qujatty áli de jetildirý qajet dep oılaımyz.

«Kelisip pishken ton kelte bol­mas» degendeı, áriptesterim zań jobasyn talqylaýǵa belsene qa­tysty, ashyq pikirlerin ortaǵa sal­dy. Sóıtip el úshin tıimdi, jer úshin túıindi, baıandy bola­sha­ǵymyzǵa kepil bolatyn ortaq sheshimge keldik» dedi.

Qaıtalap aıtar bolsaq, jer eshqashan shetel­dikterge satylmaıtyny, jalǵa beril­meı­tini, shekaralyq jerlerde eshbir sheteldik kom­panııalar jerge qatysty qyzmet ete almaıtyny taıǵa tańba basqandaı etip naqtylanyp jazyldy.

Sóıtip ózderińiz baıqap otyr­­ǵandaı, de­pýtattar jer tý­­raly zańnyń halyqqa, ult­qa, memleketke tıimdi bolýyn ba­ryn­sha zer­delep, jerdi shet­eldikterdiń ıelenýine ne­me­se qan­daı da bir qolsuǵýshylyqqa esh­qandaı jol bermeıtin túze­týlermen qabyldady.

Endigi másele osy zańnyń el ıgiligi úshin qyz­met etýi.

Ádilbek QABA