Til ǵylymynyń negizderine jańasha kózqaras qajet

Eń áýeli, qazirgi jalpy til bilimi ǵylymy, bir jaǵynan, «til men oılaý bir-birimen tyǵyz baılanysty» deı otyryp (bul ádette, búgingi tildik qubylysqa qatysty aıtylady), «til – kezdeısoq paı­da bolǵan qubylys», «sóz – shartty bel­gi, onyń atalatyn zatpen (denotat­pen) esh baılanysy ­joq» degen aqıqatpen múlde sáı­kes kelmeıtin kózqarastardy dá­rip­teýde: joǵary oqý oryndarynda osylaı oqytyp, ǵylymı eńbekterde ǵalymdarymyz osylaı jazyp keledi. Eger basynan bastar bolsaq, qazirgi til bilimi ǵylymy til dybystarynyń da jaratylys ta­bı­ǵatyn durys tanyp otyrǵan joq. 

Akademık Qudaıbergen Juba­nov «Polıtehnıkaly mektep» atty jýr­naldyń 1933 jylǵy 7-8 sandarynda jarııalanǵan «Qazaq tiliniń ǵylymı kýrsy jóninen leksııalar» atty eń­beginiń «Qa­zaq tiliniń fonetıkasy» att­y bóliminde úndi-eýropalyq til bi­limi ǵalymdaryn synaı kelip: «...Dy­bysty tildik qasıetterden aıyryp alyp zerttedi. Onyń shyǵatyn ornyn, ... aýyzdyń keń ashylýy men tar ashy­lýyn, erin men ezýdiń ózgerýin, tań­daıǵa tildiń ushy tııýi men ortasy soǵylýyn, jutqynshaqtyń qanshama dirildeýin, ishten shyqqan aýanyń aýyzben ketýi men murynmen ketýin – mine osylardy tekserdi...» dep, tilden saıa­sat jasaýshylyqty ǵana emes, sonymen birge til tabıǵatyn fızıkalyq nemese bıologııalyq qubylys retinde ǵana tanytyp, burmalaı zertteýdi de qatty synaǵan bolatyn. Ol til dybystaryn «sóz jasaıtyn kirpishter» túrinde túsinetin ǵalymdardy: «... til bolmas buryn dybystar, dybys bolǵanda da osy kúngi biz biletin a, b, sh bolǵan sııaqty kórinedi. Jeke, aıyryndy dybystar tildiń arǵy atasy sııaqtanady... Kúni búginge sheıin til mamandary til dybys­taryn osy túrde, osy grek dáýirindegi atom túrinde tanyp keledi... Biraq laj neshik! Jáı, saýatty adam ǵana emes, ataqty degen til mamandarynyń ózi-aq, iri-iri professorlar-aq ýnıversıtet kafedralaryna shyǵyp turyp, ǵylymı eńbekterine jazyp turyp, til dybys­taryn grek dáýiriniń atomdary qy­lyp shyǵarsa da, eshkim oǵan kúl­meýine, ony mazaq qylmaýyna tań­danbaı bolmaıdy. Árıne bul – tańdanarlyq kúı emes, súıegi bos kóńilshekter qamyǵyp, jigeri janǵan qaırattylardyń jyny qozǵandaı hal... Mine, búgingi til ǵylymy osyndaı dárejede...» dep ashyna jazady.

Rasynda da, qazirgi joǵary oqý oryndarynda da til dybystaryn tanytý deńgeıi áli de osy dárejede ǵana qalyp otyr. Bizdińshe, til dybystarynyń gene­tıkalyq tabıǵatyn durys tanytatyn, olardyń paıda­ bolýynyń jup dybystyq negiz­derin joǵary oqý oryndarynda jappaı oqytatyn kez keldi. О́ıt­keni qazirgi ǵylym­daǵy tú­sinik boıynsha, til dybys­tary – esh maǵynasyz, ataýmen esh baı­lanyssyz, kezdeısoq paıda bolǵan jáne tilde kezdeısoq qoldanylǵan, ıakı shartty túrde ǵana alynǵan bir bos materıal ǵana. Bul túsinik boıynsha, kez kelgen zatty kez kelgen dybys­tyq materıalmen ataı berýge bolady. Eń soraqysy sol – til­ dy­bysynda maǵyna joq, al sóz­de maǵyna bar, – dep oqytyp ke­lemiz. Sonda maǵynasyz dybystan maǵynaly sóz qalaı paıda boldy? – degen suraq esh­kimdi oılandyrmaıtynyna da tańǵalyp jatqan jan joq. Osydan kelip, endi tildegi sózder de kez­deı­soq atala salǵan ataýlar bolyp shyǵady. Qysqasy, qazirgi qa­lyptasqan til biliminde, bul tek qazaq til bilimine ǵana tán jaǵdaı emes, orys jáne batys til biliminde de solaı – til jáne oılaý baılanysy, tildiń paıda bolýy, ıakı til fılosofııa­sy óz sheshimin tappaı keldi.

Qazaq til bilimine kelsek, A.Baı­tur­­synuly atyndaǵy til­ bilimi ınstıtýtynda jalpy til bilimimen aınalysatyn ǵy­ly­mı bólim de joq, óıtkeni ke­ńes­tik dáýirde bul máselemen ult tilderiniń ókilderi emes, ne­gi­zinen, orys til bilimi men fı­losofııasynyń kórnekti ókilderi ǵana aınalysatyn da, olardyń da belgilengen mejeden artyq ketýge múmkindikteri bolmaıtyn. Qazirgi kezdegi «Jalpy til bilimi» dep atalatyn kafedralary bar joǵary oqý oryndary, negizinen, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne Abylaıhan atyndaǵy álem tilderi jáne halyq­aralyq qatynastar ýnıver­sıteti ǵana. Bularda da bul pán­di burynǵy eski súrleýmen oqy­­typ keledi. Mysaly, orys ti­lin­degi «Jalpy til bilimi» dep atalatyn 1970 jylǵy ataqty oqýlyqta tildi «belgilik jú­ıe» dep atap: «Adamzat tiliniń bel­gilik tabıǵaty (znakovyı­ harakter) onyń negizgi erekshe­likteriniń jáne ýnıversaldy sıpattarynyń biri bolyp tabylady» dep kórsetedi. Al bizdiń qazaq til biliminde muny «til – tańbalyq júıe», dep túsindiredi. Biraq «znak» termınin «tańba» dep aýdarýdyń qanshalyqty durys ekenine mán berip jatqan joqpyz. Túrkilik tanymdaǵy tańba asa qupııa, kıeli (sakraldy) uǵym emes pe edi? Muny jaı ǵana qoldanyla beretin «belgi» (znak) sóziniń maǵynasy qalaısha bere alady? Qazaq túsiniginde, bir rýly eldiń tek bir ǵana tańbasy bolǵan. Al orys til bilimindegi «znak» degenimiz – kádimgi sóz ǵana. Tipti keıinnen sóz tirkesi, sóılem, mátin uǵymdaryn da osy qatarǵa qosyp júr. Eger tildegi ár sóz bir tańba bolsa, son­da bir tildiń ózinde san myń­daǵan tańbalar bolmas pa edi – mundaı jaǵdaıda tańbany aıyryp tanýdyń ózi muń bolmaı ma! Demek orys til bilimindegi «znak» termıni qazaq tilinde «tań­ba» bolyp orynsyz aýdarylyp júr.

Biz bul baǵyttaǵy jańa izde­nis retinde osy maqala avto­ry­nyń kóp jyldyq ǵylymı izde­nisteriniń nátıjesi bolyp tabylatyn, Qorqyt Ata atyndaǵy Qy­zylorda memlekettik ýnıver­sıtetiniń Ǵylymı keńesiniń bas­paǵa usynýymen jaryq kór­gen «Til genetıkasy: til­dik­ tańba-nyshandyq júıe» (Alma­ty. «Úsh Qııan» baspasy, 2014. 21,5 baspa tabaq) atty mono­grafııalyq eńbegin ǵylymı kóp­shilik nazaryna usynyp ke­lemiz. Eńbek Fılosofııa, saıasattaný jáne din­taný ınstıtýtynda talqylanyp, ǵalym­dar qoldaýyna ıe boldy. Sondaı-aq A.Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda talqylanyp, birqatar pikirler aı­tyldy. Ási­­re­se qazirde elimizde til ǵy­­ly­­my­nyń fılosofııalyq ja­ǵy­nan, ıaǵnı jalpy til bilimi turǵysynan zerttelýi múlde nazardan tys qalyp otyrǵanyna, al tildik qubylysty fılosofııadan tys zertteýdiń bolashaǵy buldyr bolatynyna nazar aýdaryldy. Eńbek bul turǵydan óziniń jańashyldyǵymen kórinetini atap ótildi. Bul turǵydan osy eńbektiń negizgi qaǵıdalarynyń Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti men Qazaq memlekettik Qyzdar pe­dagogıkalyq ýnıversıteti maman ǵalym-ustazdarynyń tarapynan qyzý qoldaý tapqanyn atap aıtqymyz keledi.

Eńbekte adamzat tili paıda bolýynyń fılosofııalyq máseleleri de, taza lıng­vıs­tı­ka­lyq jaılary da jan-jaq­ty qarastyrylǵan. Bizdiń zert­teýimizde til «belgiler júıesi» emes, «tańba-nyshandyq júıe» retinde túsindiriledi. Tańba má­selesi munda múlde jańasha tur­ǵydan qarastyrylady. Tildik tańbalar eń ilki tiljasam dáýiri adamdarynyń ǵalamtanymdyq sıpattaǵy oılaýy nátı­jesinde paıda bolǵan jáne olar bazıstik sıpattaǵy ǵalamtanymdyq deń­geıdegi logıkalyq uǵymdardy beınelep, tildik dybystyq-materıaldyq elementter arqyly qoldanysqa túsedi. Bul tildik tań­balardy geometrııalyq fıgýralar tú­rinde syzbalar arqyly beıneleýge bolady. Bular tildik qoldanysta nyshandyq sıpatta kórinedi de, bir ǵana tildik tańba bir tildiń óz ishinde de, ár basqa tilderde de san myńdaǵan sózder jasaýǵa qabiletti bolyp keledi. Iаkı munda jalpyadamzat tiliniń paıda bolýyna negiz bolǵan ǵa­lam­tanymdyq turǵydaǵy negizgi uǵymdar – bazıstik sıpat­taǵy logıkalyq uǵymdar kóri­nedi. Bul tańba-nyshandyq júıe arqyly qazirgi qazaq, orys, aǵylshyn t.b. tilderdegi sóz­der­diń birnegizdiligin tanýǵa múm­kindik mol. Tildegi kez kelgen sóz­diń tańba-nyshandyq negizin, olar­dyń osy tańba-nyshandyq júıe­degi orynyn jáne tildegi qyz­met etý zańdylyqtaryn túsi­nýge bolady. Sondaı-aq munda tildik tańba-nyshandar ózge tań­ba­lardyń da, ıakı tildik emes, ja­sandy tań­balardyń da bastaý negizderi retinde qarastyrylady.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­darlamalyq ma­qalasyn negizge ala otyryp, osy jańa­shyl ıdeıa­lardy júzege asyrýǵa múm­kin­dikter bolady dep oılaımyz. Atal­ǵan maqalada Elbasy: «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi báse­kelik qabiletin arttyrsa ǵana tabys­qa jetýge múmkindik alady. Básekelik qa­bilet degenimiz – ult­tyń aımaqtyq nemese jahan­dyq naryqta baǵasy, ıa bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dú­nıe usyna alýy. Bul materıaldyq ónim ǵa­na emes, sonymen birge, bilim, qyzmet, zııat­kerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrs­ta­ry bolýy múmkin», degen bolatyn.

Eger áriden qarastyratyn bol­saq, til ǵylymy tek tildi ǵana zert­tep qoımaıdy, tildiń arǵy gene­tıkalyq negizderinde adamzat mádenıeti men órkenıetiniń uly tabystary kodtalǵan. Tildik bol­mystyń boıynda qazirgi san alýan jara­tylystyq ǵylym sa­­lalarynyń – matematıka, as­tro­nomııa, fızıka, hımııa, t.b. pán­derdiń tek arǵy bastaýlary ǵana emes, búkil ózegi jatyr. Bizdiń zertteýlerimiz til paı­da bolýynyń negizderinde kos­mostyq deńgeıde damyǵan asa te­reń ǵalamtanymdyq túsinikter turǵanyn aıqyn kórsetedi. Bul turǵydan biz Mırcha Elıadeniń: «Qazirgi qoǵam adamy ózin tarıhpen baılanysta qarastyratyn bolsa, arhaıkalyq qoǵam adamy ózin kosmos­pen aıyrǵysyz baılanysta sezinedi... ǴALAM (adamzatqa. – avtor) túptiń túbinde TIL bolyp ashylady...» degen kózqarasynyń aqıqattyǵyna tolyq kóz jetkize alamyz.

Bizdiń ulttyq tilimizdiń qaı­­nar bu­laq­tary da osy arǵy jal­­pyadamzattyq tildik-fı­lo­sofııalyq negizderden bas­taý alady. Son­dyqtan da jalpy til bi­limi ǵylymyna jańasha kóz­qaraspen qaraı­tyn, ony eli­miz­diń joǵary oqý orynda­rynda jańasha oqy­tatyn kez keldi. Má­selege elimizdiń osy salaǵa qatysty qu­zyr­ly organdary men mekemeleri nazar aýda­rýy qajet dep bi­lemiz.

Shanjarhan BEKMAǴAMBETOV,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty