Bedeýlik – bolashaqqa qater

Sońǵy derekterge júginsek, bul qasiretten 1919-1922 jyldary 1,5 mln adam, 1931-1933 jyldary 2,5 mln adam opat bolǵan. 1937-1938 jyldardaǵy qyzyl qyrǵyndy, soǵystyń zardabyn, soǵystan keıin bolǵan asharshylyqty qossaq, qazaqtyń aman júrgenine ózińiz tań qalasyz. Osynyń bári qazaq halqyn jer betinen joıý úshin ádeıi istelip jatqan is sııaqty. Eger zer sala qarasaq, shyndyǵynda da sondaı ekenine záredeı kúmánińiz qalmaıdy. Kezinde baýyrlas qazaq pen joń­ǵar halyqtaryn bir-birimen qyrylystyrǵan da syrtqy kúsh­ter ekeni búginde anyqtalyp otyr. Olardyń atyn atap, túsin tús­temeı aq qoıalyq, óıtkeni ol soǵys órtiniń qalaı tutanǵany jáne onyń artynda kimder tur­ǵany týraly talaı zertteý eńbegi baspa betterinde jaryq kórdi. Al Keńes ókimeti kezindegi qazaqtardyń qyrylýyn qazirgi tańda sol qyzyl qyrǵyndy zerttegen ǵalymdarymyz genosıtke, tipti etnosıtke teńep júr. Ra­synda da osy qoldan jasaǵan qyr­ǵyndardan qazaq halqynyń sany eki esege azaıyp ketken joq pa? Bul etnosıt emeı nemene? Sanaly túrde bir halyqty joıý ǵoı. Odan qalsa, bar qaımaǵynan aırylǵan, máńgúrttik halge tús­ken qazaqtardy jappaı orys­tandyrý bastaldy. Buryn janyn alsa, endi tiline qol sala bas­tady. Sóıtip quryp bara jat­qan kezde, qudaı jarylqap, táýelsizdiktiń tańy atty. Endi óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetip, el bolyp, etegimizdi túzep ke­le jatqanda tosynnan kelgen soǵystan da jaman qasiret paıda boldy. Bul – bedeýlik. Iá, bedeýlik – qasiret. О́ıtkeni bu­ryn myńnan bir kezdesetin bul aýrý qazirgi kezde epıdemııaǵa aı­nalyp barady. Kópke topyraq shashýǵa bolmas. Biraq aıtpasań sózdiń atasy óledi. Biz eliktegish halyqpyz. Jaqsyǵa da, jamanǵa da tez úırenemiz. Shirkin, osy talantymyzdy basqa jaǵynan kórsetsek qandaı tamasha bolar edi. Alaıda ázir shetten kelgen jamandyqty tez úırenip jatyrmyz. Sonyń saldarynan eldi bedeýlik pen belsizdik jaılap barady.

Ásirese halqymyzdyń seneri, keleshekte demografııalyq ahýa­lymyzdy jaqsartady ma dep úkilep, úmit kútip otyrǵan jas­­ta­rymyzdyń arasynda osy­ dert keń etek alyp, tipti memleket­tik qaýipsizdigimizge qater tóndi­re­tin jaǵdaıǵa jetip otyr. Sta­tıs­tıka boıynsha 2000 jyldary elimizdegi bedeýliktiń kórsetkishi 8-10 % aralyǵynda bolsa, qazirgi tańda 16-17 %-ǵa kóterilipti. Deni jastar. Bedeý­liktiń sebebi nede? Negizgi sebep­ter­diń biri jynystyq jolmen beri­letin ınfeksııalardy nemese jynys organdarynyń jasyna saı jetilmeı qalýy, ja­tyrdyń óspeýi, analyq bezdiń uryq­ty­ durys shyǵarmaýy, tútik­she­lerdiń bitelip qalýy, jas­taıy­nan jynystyq qatynasqa tú­sip, artynan túsik jasatý bolyp ke­ledi.

Ǵalymdardyń zertteýinshe, bedeýliktiń 70 %-y alǵashqy júk­tilikte túsik jasatqandyqtan bolatyn kórinedi. 2009 jyly álemde 30 mıllıon jasandy túsik jasalsa, sonyń 300 my­ńy Qazaqstanǵa tıesili. Bul áıel­derge tán kórsetkish. Al er-­azamattarǵa ne boldy? Ashy shyn­­dyq, bul syrqat jigit­teri­mizdiń arasynda da beleń alǵan kórinedi. Bedeýlik (besplodıe) belsizdik (ımpotensııa) emes, sonda da bul ońaı dert emes. Eger statıstıkaǵa sener bolsaq, otbasyn qurǵan jastardyń arasynda jigitterdiń 50%-y bedeýlikpen aýyrady eken. Bul qalalyq jerden alynǵan derekter. Aýylda da bar, biraq aıtarlyqtaı kóp emes. Qazaqtyń kóbi qazir qalaǵa kóshe bastaǵanyn esepke alsaq, bul jaqsy nyshan emes. Buryn otbasynda bala bolmasa áıelderin emdetip jatatyn edi, endi bedeý­likten emdeý er-azamattarǵa kósh­ken sııaqty. Olardyń arasynda kezdesetin bedeýlikke kóbine ózimiz jol beremiz. Bul degenimiz – ishimdik ishý, temeki tartý, esirtki qoldaný, erte jynys­tyq qatynasqa túsý jáne beı-bereket, teris jolǵa túsken áıel­dermen jynystyq qatynasta bolý. Sonyń kesirinen ártúrli jy­nys músheleri jaǵynan aýrý juqtyrý, oǵan ekologııany,­ Qa­­zaq­standy tumshalaǵan ra­dıa­­sııany, jerimizdi lastap bitir­gen pestısıdterdi qossaq jáne aǵzaǵa uqypsyz qaraýdy esepke alsaq, máselen, qatty qysatyn kıim kııý, saýnaǵa jıi barý, sport jattyǵýlarymen artyq shuǵyldanýdyń barlyǵy bedeýlikke tikeleı alyp keletin jol. Bedeýlik bar jerde otbasy buzylady. Bala týý kemıdi. Demografııalyq jaǵdaı nasharlaıdy. Demografııalyq ahýalymyz onsyz da máz emes eke­ni belgili. Bul memlekettik aýqym­­daǵy kúrdeli másele. Son­­­dyqtan bedeýlikpen kúre­sý jalpyhalyqtyq mindet bolýy kerek. Elimizde bedeýlik­pen belsendi kúresip jatqan or­talyqtar barshylyq bolǵany­men óte az. Áıelder arasynda tú­sik tastaý bedeýlikke baratyn týra jol dedik, endi sony­men memleketimizde qalaı kúresip ja­tyr. Bul rette tıimdi shara­lar atqarylmaı otyrǵany aıan. Al túsik tastaý jyldan-jyl­ǵa artyp barady. Qazirgi ýaqytta besikten beli shyqpaǵan órimdeı qyzdar osy qadamǵa barýda. Resmı derekterge súıensek, eli­mizdegi jasóspirim qyzdardyń 10 myńnan astamy ekinshi márte túsik jasatqan eken. Al birinshi ret túsik tastaǵandardyń sa­ny­ odan da kóp. Biz bul jaǵ­daı­­­ǵa qalaı tap boldyq? Jastarymyzdyń qateligine ne sebep? Nege kógildir ekrandy, ın­ternetti jaýlap alǵan, jas­tardy jaman jolǵa túsýge azǵy­ratyn baǵdarlamalarǵa shek qoıylmaıdy? Osy shetten kelip jatqan baǵdarlamalardyń saldarynan býyny qatpaǵan jas qalaı ishimdik iship, temeki tartyp, esirtkige eliktep ketkenin bilmeı de qalyp jatqan joq pa? Osynyń bári adam aǵzasyn, psıhologııasyn buzyp, 12-13 jas­­taǵy jas qyzdar jynystyq qa­tynasqa baryp, ekiqabat bolyp, túsik jasatyp jatyr. Túsiktiń arty bedeýlik ekeni belgili. Sondyqtan oǵan toqtam bolýy tıis. Árıne, Qazaqstan zaıyrly memleket. Adam quqyǵyn shekteýge bolmaıdy, biraq eldiń qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdaı bolsa she? Bul elimizge eleýsiz enip kele jatqan zor qaýip ekenin ǵalymdarymyz nege aıqaılap aıtpaıdy. Dúnıede qaıǵynyń zory – urpaqsyz qalý. Bedeýlik – otbasyny oırandaıtyn dert.

Halyq densaýlyǵy jáne den­­saýlyq saqtaý júıesi týra­ly kodekstiń 104-babynyń 1-bóliginde áıeldiń júktilikti ja­sandy túrde úzýge quqyǵy bar dep kórsetilgen. Dúnıe júzinde júktilikti jasandy túrde úzýge zań túrinde tyıym salǵan jáne túsik jasatqany úshin jaza­ǵa tartatyn 10 memleket bar. Olar júktilikti jasandy túr­de úzýge zań túrinde tyıym­ salǵannan utylǵan emes. Mysa­ly, Fıllıpın elinde 1930 jy­ly shyqqan zań boıynsha tú­sik jasaýǵa tyıym salynǵan. Nátı­jesinde halqy 1951 jyly 18 913 549 adamdy qurasa, 2018 jyly 106 389 361 adamdy qurady. Halyqtyń sany osy jyldar ishinde 87 475 812 adamǵa ósken. Al Qazaqstanda qazaqtar sany 1989 jyly 6 534 616 adam bolsa, 2012 jyly 10 979 511 adamdy quraǵan, ıaǵnı 23 jylda 4 444 895 adamǵa ǵana ós­ken. Onyń jartysy shetten kelgen qandastar. Sonda 23 jylda bary-joǵy 2 mln shamasynda ǵana tabıǵı túrde ósip otyr. О́ki­nish­tisi, keıingi jyldardaǵy derekterde qazaqtardyń elimizde qansha bolǵany kórsetilmegen, tek Qazaqstan halqynyń qansha paıyzǵa óskeni ǵana kórsetiledi. Kórdińizder me, bedeýliktiń arqasynda qansha másele paıda bolady. Sebebi bedeýlik bar jerde otbasynda bala bolmaıdy, bala bolmaǵan soń otbasynyń shyrqy buzylady, ajyrasý kóbeıedi. Balasyzdyqtan qutylý joly – emdelý. Árıne onda da bolmasa bala asyrap alý. 2016 jyly 9 sáýirdegi Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly kodekstiń 84-babyna tolyqtyrýlar men ózgerister engizilýi boıynsha­ Respýblıkalyq derekter ban­kin­de esepte turǵan balalar aza­­mattyǵy men turǵylyqty je­rine qaramastan, balalardyń týys­taryna, Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń aýmaǵynda tu­raq­­ty turatyn Qazaqstan Respýblı­kasynyń azamattaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen asyrap alýǵa beriledi. Durys, ata-anasyz qalǵan balalardy birinshi kezekte týysqandaryna bergen jón. Alaıda osy baptyń 4-bóliginde kórsetilgen «Balany týystary, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda jáne odan tys jer­de turatyn Qazaqstan Respýblı­kasynyń azamattary asyrap al­maǵan jaǵdaılarda ǵana Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń aza­mat­tary bolyp tabylatyn,­ Res­pýblıkalyq derekter bankin­de ortalyqtandyrylǵan esepte turǵan balalar sheteldikterge asy­rap alýǵa berilýi múmkin» de­gen joldarmen kelisýge bol­maıdy. О́ıtkeni ózimiz demo­gra­fııalyq ahýalymyzdy ózgerte almaı jat­qanda nelikten sheteldik­terge bala asyrap alýǵa ruqsat berýi­miz kerek?! Bir ketken soń ol qazaqtyń ba­lasy bolmaıdy. Qazaqstan sheteldikterge bala berý jaǵynan álemde úshinshi orynda tur. Biz bul jaǵynan da aldyńǵy qatarǵa shy­ǵyp ketippiz. Dúnıe júzi bo­ıynsha balalaryn halyqaralyq asyrap alýǵa usynatyn elderdiń ishinde Qytaıdan, Vetnamnan keıin Qazaqstan tur eken. Izraıl eliniń zańynda «Evreı tek evreı­diń balasyn asyrap ala alady», dep jazylǵan. Qazaq jetimin jy­lat­paǵan, jesirin qańǵytpaǵan ha­lyq edi. Nege evreılerden ónege almaımyz? Sondyqtan zańnamaǵa «Qazaqtyń balasyn tek qana qa­zaq asyrap ala alady» dep jazyp qoıǵan abzal. Baıtaq qazaq je­rin toltyra almaı jatqanda qara­domalaqtarymyzdy mu­hıt asyryp jiberip jatyrmyz.­ Mańaıymyzǵa qaraıyq. Kórshi­lerimiz Qytaı 20 jyldan keıin 2 mlrd, ózbekter 70-80 mln bolýy múm­kin. Soltústigimiz de qara ormandaı, al qazaq she? Oılanatyn jaıt.

Saılaýbaı MAMIRAIMOV,
otstavkadaǵy sýdıa