Almatyda halyqaralyq jarystar jıi ótip jatady. Qazaqstan quramasynyń sapynan Bolat Jumadilovti, Nurjan Smanovty jáne Ermahan Ybraıymov pen Arkadıı Topaevty kórgende kóziń toıyp, arqańnan aýyr júk túskendeı jeńildep qalasyń. Bular shyn máninde álemdik deńgeıdegi sańlaqtar bolatyn.
Ásirese, Nurjan Smanov. Sharshy alańda óte aqyldy jigit. Qarsylasynyń oıyn kózinen oqyp qoıady. Soqqylary aýa qarmap qala bergen soń ananyń dási qaıtyp qalady. Qasqyrdyń aldyna túsken qoıandaı búgejek qaǵady. Qylar qaırany joq, jeńilip tynady.
Qazaqstan táýelsizdik alyp, etek-jeńin jınaǵanda osy Nurjan Smanov quramanyń kapıtany boldy. Olımp shyńyn osy Smanov baǵyndyrady desken jurt.
Qazaq boksy tarıhynda bir boksshynyń barmaǵy shaınaýly ketken bolsa ol da osy biz maqtaýyn jetkize almaı otyrǵan Nurjan Smanov.
Bir salmaqta qaraılas Ermahan Ybraıymov, Arkadıı Topaev, Qanatbek Shaǵataev, Marat Jaqıev, aǵaıyndy Berdibekovter boldy. Qazaqstan boksynyń keleshek juldyzdary, ol kezde kókórim bozbalalar.
– «Kim myqty, men myqty» bolyp bir salmaqta ózara talasyp júremiz, – deıdi er kóńildi Ermahan. – Birde anaý jeńedi, birde mynaý jeńedi. Bir kúni «Býrevestnık» sport qoǵamynan jarysqa Nurjan Smanov keldi. Kil myqtylar Nurjannan aldymyz nokdaýn, artymyz nokaýt alyp, 63,5 kılo salmaqtan tyraǵaılap qashtyq. Bireý salmaq qýyp, tómenge tústi, bireý aýyrlady. Úmiti joqtary qolǵabyn shegege ildi. Bárimiz talasyp júrgen salmaqty basybaıly Nurjanǵa berip kettik.
1987 jyldan bastap boksta Nurjan Smanovtyń dáýreni júrdi. Ol 15 jasynda Keńes Odaǵynyń chempıony atanyp, KSRO sport sheberi ataǵyn aldy.
18 jasynda Eýropa chempıony, Eýropanyń «Úzdik bokseri» atandy. 1988 jyly Halyqaralyq dárejedegi KSRO sport sheberi, 1995 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbegi sińgen sport sheberi» ataǵyn aldy. On bes jyl boıy ulttyq quramanyń 63,5-67 kılo salmaǵynda nómiri birinshi boksshysy boldy. KSRO-nyń 4 dúrkin chempıony, Azııa jáne Azııa oıyndarynyń 2 dúrkin chempıony, Eýropa chempıony, Álem chempıonatynyń kúmis jáne qola júldegeri, 1996 jyly Atlantada ótken olımpııa oıyndarynda besinshi orynǵa taban tiregen. О́ziniń 15 jyldyq sporttyq karerasynda 52 medal jeńip alǵan. 35 altyn, 9 kúmis, 8 qola medaldardyń ıegeri.
Bir ataqty boksshyǵa jetetin dańq pen daqpyrtqa ıe bolǵanymen, osynyń bári Nurjan Smanovtaı darabozǵa azdyq etetin edi. Bul bizdiń ǵana emes jankúıerlerdiń de pikiri. Onyń aldynda adam aıtsa nanǵysyz, túsiniksiz jaǵdaıattar boldy. Biz aıtqaly otyrǵan jaǵdaı Atlanta Olımpıadasynyń aldynda bolǵan.
...Tashkentte Azııa chempıonaty ótip jatyr. Nurjannyń kóńilinde anaý aıtqandaı tolqý joq. Qazir ózimen bettesetin Narıman Ataevty bir kisideı biledi. Myqty qarsylas, syralǵy jigit. Sońǵy jyldary eki ret kezdesti. Ekeýinde de ózi basym túsken. Urys máneri Qanatbek Shaǵataevqa uqsaǵanymen soqqylary álsizdeý. Nurjannyń sharshy alańǵa shyqqanda keıbireýlerdeı shıyrshyq atyp ornynda baıyz tappaı alasurý ǵadetinde joq. Aýany osyp-osyp birneshe márte soqqylar jasap, álginde qyzynǵan denesin jekpe-jek jaǵdaıyna beıimdedi. Keshe erte jatqan, jaqsy sergip qalypty. Toıat tilegen búrkitteı basyn jan-jaǵyna buryp turyp, ózine qadalǵan ot janardy baıqap qaldy. Zalǵa jalt qaraǵan. Kópshiliktiń ortasynda otyrǵan qara kıimdi eki áıeldi baıqap úlgerdi. Erinderi kúbirlep budan kózin almaıdy. Kózderi shoqtaı. Nurjan óziniń sál talyqsyǵanyn sezdi. Referıdiń ortaǵa shaqyrǵan únin talyp estidi. Bunysy nesi?!
Esin jısa bári Qazaqstan quramasyna jattyǵýǵa berilgen bólmede otyr. Ústin qara ter basyp ketipti. Moınyna asqan oramaly da shylqyp ketken. Jaıshylyqta jaırańdap bir-birin ilip shalyp otyratyn jigitter aýyzdaryna sý toltyryp alǵandaı únsiz. Bireýi munyń betine qaraı almaıdy. Kópshiligi qabaǵymen jer shuqyp otyr.
– Men jeńdim be?
Eshkim selt etpeıdi. Kórdeı tynyshtyq. Bapkeri Safıýllın jaýar bulttaı túnerip otyr.
– Nurǵalı aǵa, ne boldy, men jeńdim be?
Aqsary júzi nart bolyp qyzarǵan Nurǵalı Safıýllın bir jigitke ıek qaqqan. О́lmegeni qara jer. Jekpe jekti túsirgen taspadan kórgeni bul eki qolymen basyn tumshalap alypty. Ánsheıinde bul jaqyndaǵanda uly qorǵanysqa ketetin Ataev boks qapshyǵyn uryp júrgendeı qalaýynsha soǵady. О́mirinde soqqydan qulap kórmep edi. Narıman bir emes eki ret sulatyp túsirdi. Myna sumdyqty kórgende uıattan, namystan ózegi órtenip kózinen janartaýdaı bolyp jas burq ete qaldy. Bir ystyq aǵyn mıyn shanshyp túsip tabanyna deıin jaı oǵyndaı jaryp ótti. О́kirip jylaǵysy kelgen, óz-ózin zorǵa ustady.
Rıngke býyrqanyp shyqqany esinde, qulaǵyna referıdiń ortaǵa shaqyrǵanyn talyp estigeni esinde. Ári qaraı qalaı boldy, túk te esinde joq. Keıinnen qara kıingen eki áıel esine tústi. Kimniń aıtqany esinde joq, bireý Ataevtyń sheshesi qara magııamen aınalysady dep edi. Eshkimniń obalyn moınyna alǵysy kelmeıdi biraq, sol oqıǵa júregine óshpesteı jara salyp edi...
Sodan keıin-aq joly ońǵarylmaı qoıdy. Atlanta Olımpıadasyna bardy. Ylǵı jolyn kese beretin kýbalyq qabylan Hýan Ernandes Serranyń asýynan óte almady. Salmaq qýý qıynǵa túsken soń 71 kıloǵa aýysqan.
1997 jyl. Kúres, boks degende iship otyrǵan asymyzdy tastap júre beretin Qydyrbek dosym ekeýmiz Shymkentte ótetin Qazaqstan chempıonatyna baratyn boldyq. Astymyzda sol zamandaǵy mashınanyń qorazy – «jıgýlı». Qydyrbektiki. Joldy da mandytyp bilmeıdi ekenbiz. Qordaıǵa kelgende ońǵa burylýdyń ornyna tike ketip Qyrǵyzstanǵa ótip ketippiz. Qas qaraıǵan shaq edi. Tań sibirlegende ǵana tizginimizdi tarttyq. Qarabalta qalasynda júr ekenbiz. Búginde bóten mashınany myń shoqyp bir qaraıtyn kedenshiler men shekarashylardyń birde-bireýi «qaıdan júrgen pendesińder» demepti-aý. Qaıyryp jolǵa saldy. Shymkentke keldik. Ermahan Atlanta Olımpıadasynda qoladan salym salǵan. Bul ol kezeń úshin bas aınaldyratyn jetistik. Olımpııa oıyndarynda shırek fınaldan qaıtqan Nurjan Smanov bir salmaq aýyrlap Ermahannyń eń basty qarsylasy bolyp tur. Jankúıerlerdiń nazary osy jekpe-jek jáne kári tarlan Serik О́mirbekov pen jas peri Muhtarhan Dildabekovtiń aıqasyna aýǵan. Nurjannyń ákesi Dániqul aǵa qasymyzda otyr. «Nurjan meni kórse, tolqyp bilgeninen jańylyp qalady. Kórinbeı otyraıyn». Alpamsadaı kisi eki batyr sharshy alańǵa shyqqanda betine tósegen jarty bet paraqqa syıyp ketti. Bir shetinen syǵalap qaraıdy, qaıran áke. Nurjan klassıkalyq boks mektebiniń has sheberi. Opyra uryp keıin taıqyp ketý mánerinde joq. Bir mezette urýǵa ruqsat etilgen barlyq núktelerdi qaıystyra soǵyp sanap beredi. Ermahan kósip urǵanda taldyryp jyǵatyn naǵyzdyń ózi. Nurjan alymdylaý boldy. Referı qolyn kóterdi. Biraq bolashaq Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazyna ózin moıyndatqan jampozdyń joly báribir ońǵarylmady. E.Hasanovty eske túsirýge arnalǵan halyqaralyq jarysta fınalǵa shyǵýǵa tıis bolǵan. Aldynda eki kókórim bozbala turdy. Nurjanǵa qarsylas bola almaıtynyn bári bildi. Biraq sol eki bozbalanyń arqa tireri myqty bolatyn. Nurjandy jarysqa jetkizbeı alyp ketip shúıdesinen pıstolettiń dúmimen uryp taldyryp, qaladaǵy bir shaǵyn aýdandaǵy oryndyqqa otyrǵyzyp ketipti. Kim ekenin bildik. Shyryldap «Jas Alashqa» jazdyq. Bizdiń bilgenimizdi ol da bildi. Kezdestik. «Men emes» dedi. Sengen raı tanyttyq. О́ıtkeni qolmen ustap alǵan joqpyz, kýá de joq.
Bokspen qoshtasar aldynda Nurjan ózin talaı qymbat medal, ataqtan aıyrǵan Hýan Ernandes Serrany Almatyda ótken sparrıngte nokdaýnǵa túsirdi. Biraq resmı jarys emes, oqý-jattyǵý jıyny bolatyn. Sondyqtan esh jerge jeńisi tirkelgen joq.
Máskeý Olımpıadasynyń altynyn otyzǵa qaraǵan shaǵynda alǵan Jaqsylyq Úshkempirov aǵamyzdyń fınaldaǵy jeńisinen soń «basqalarǵa doǵasha ózi ıilip kelip turatyn jeńis, men alaqanymdy ashsam zym-zııa joq bolady. Osyǵan kórinip tur eken-aý» dep jylaǵanyn kitaptan oqyǵan edik. Olımptiń altynyna bir adam laıyq bolsa, ol – Nurjan Smanov edi. Buıyrmapty. Bir kezderi búgingi qazaq serkeleriniń eki aıaǵyn bir etikke tyǵyp jibergen jampoz memlekettik qyzmetti qoıyp, óz kásibimen aınalysyp júr. Bokstan keıin de ádiletsizdikti kóp kórdi. Eshkimge shaǵynýdy bilmeıtin arda azamat atyn aqtap alǵanymen, «batyrashtardyń» tirligi júreginde shemen bolyp qatqany anyq. Ol – qazaq boksynyń darabozy edi-aý.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
