Gospıtaldaǵy ardagerlerdiń áńgimesi

Biraq ataqty gospıtaldiń tósegi de, onyń aýlasy da bir kún bos emes. Emdeý-sýyqtyrý ornynyń búgingi turaqty «turǵyndary» – «aýǵandyq», «semeılik», «chernobyldik» jáne «jergilikti soǵysqa qatysýshy» laýa­zymyn ıelengen ardagerler. Olardyń bári keshegi keńes zamanynda kommýnıstik par­tııanyń nusqaýymen aıryqsha áskerı mindetin ótegender. Olardyń da keý­delerinde orden-medal syńsyp tur... Áńgimeni de aıtsa solar aıtsyn. 

1968 jylǵy KSRO áskeriniń Chehoslo­va­kııaǵa basyp kirý oqıǵasyna qatysqan «jer­gilikti soǵys ardageri» Ryspek Alǵazıev aǵam­nyń: «Eger 20 mınýt keshikkende, Pra­gadan aıyrylatyn edik, búıirde NATO ás­keri saq turǵan, áskerı tehnıkamyzdy bir tún­de Chehoslovakııa áskeriniń belgilerimen boıap tastap, qalaǵa tutqıyldan kirdik. Amerıkalyqtar bilmeı qaldy...» dep bas­taıtyn áńgimesin tarıhtyń áli de aıtylmaǵan-ashyl­maǵan «aqtańdaqtaryna» balamaı kó­rińiz! Semeılik ardager Serikqalı Ábdi­rah­­manov Kýrchatov qalasynda ótken eki jyl­dyq áskerı qyzmette «kádimgi ıadrolyq zymyrandy qolymen ustap kórgen» azamat. Mun­daǵy árbir ardagerdiń áskerı tótenshe jaǵ­daılarǵa qatysqan oqıǵalary óz aldyna, olardyń azamattyq ómirdegi kórgen-bil­gen­deriniń ózi de qyzyqty hıkaıaǵa bergisiz... Olar san túrli taǵdyr ıeleri, san alýan oqı­ǵ­anyń kýágerleri. Al endeshe, aldymen Aýǵanstanda (1981-1983 j.j.) ınter­na­sıonaldyq boryshyn ótep, elge aman oral­ǵan Baqytbek shertken áńgimege qu­laq túrelik... 

Adraskandaǵy adasqan granata

Baqytbek QULPEIISOV,
Aýǵan soǵysyna qatysýshy 
(Shyǵys Qazaqstan oblysy)

Adraskan ólkesi Aýǵanstannyń shyǵys jaǵynda kósilip jatqan oıly-qyrly, shóleıtti aımaq. Kóz ushynda ár jerde bir shoq tal kórinedi. Onyń qalaı ósip, qaıdan nár alyp turǵanyna tańdanasyń. Oqtyn-oqtyn shań boraıdy. 1981 jyldyń shildesi. Kún kúıip tur. Bizdiń ınjenerlik-saperlik batalon eldiń Iranmen shektesetin osy aýma­ǵyn dushmandar qaskóılikpen jappaı kó­mip ketken mınadan tazartyp jatqan. Áskerge shaqyrylǵanymyzǵa eki aı, jat elge jasyryn jetkenimizge bir-aq aı tolǵan. О́rimdeı jas jaýyngerlermiz. Alasa ǵana qyrattyń etegine shoǵyrlanyp, azdap tynys aldyq. Aldaǵy jazyq pen ıyqtaǵy qy­rattyń ústi topyraqqa kómilgen mınadan saý jatpaǵanyna daý joq. Atqaratyn is óte aýyr. Asa saqtyq qajet. Sondyqtan da tynystadyq degen jaı sóz, kóńil alań, ser­­gekpiz. Keıde jata qalyp tyń tyń­daı­myz. «Jaý joq deme jar astynda» de­gen­di qulaǵymyzǵa quıyp tastaǵan. Bul – Aýǵanstan! Tóńirekte soǵys júrip jatyr. 

Kenet qus ta qonbaıtyn álgi qyrattan asyp ushyp kelgen granata jerge top ete túsken boıda maǵan qaraı domalap kele jatty... Adamnyń sanasyna qysyltaıań sátte on san oı kelip-ketedi. «Qazir jary­lady...». Uly Otan soǵysynyń bala kezden estigen, oqyǵan hıkaıalary esimde. Eń birinshi kelgen oı – «matrosovshalap» keý­de­mmen mınany jaba qulaıyn dedim. «Vzvodty qutqaramyn!». Qas pen kózdiń arasy... Soldattar dúrlikti. Biraq sharasyz. Gra­nata meniń aldymda. Oıyńnyń aıaǵyn tuıyqtap úlgermeıdi eken­siń. Qolymdy sozyp búkil qarý-jaraq asyn­ǵan kúıimmen, belimdegi bes granatamen qosa, grana­tanyń ús­tine etpetteı quladym. Erlik týraly neme­se Otan, ata-ana týraly oılap ta úlgere al­madym!
...Jatyrmyn. Dúnıe bir sát múlgip typ-ty­nysh, tym-tyrys bop qatyp qalǵandaı. Tý­ra júrek tusymda deneme tastaı batqan bú­dirdiń álgi granata ekenin sezem. «Nege jarylmady? Endi qashan...». Arada bir mınýttaı ýaqyt ótti. 

Kenet eńbektep jetken vzvod komandıri leıtenant Alekseı Tokarevtiń aıaq jaǵymnan demigip sybyrlaǵan daýysyn estidim. «Qozǵalma, Qulpeıisov! Granata jatqan ja­ǵyńa qolyńdy tirep, baıaý kóteril...». Ál­gin­degi oqystan kelgen batyrlyqtyń ýy­ty qaı­tqandaı ma, bilmeımin, endi boıym­dy ál­deqandaı bir úreı bılesin. Denemde di­ril bar. Komandırim taǵy ún qatty. «Sas­pa. Bári durys, osylaı jaılap, oń ja­ǵy­ńa aýdarylyp tús». Aıtqanyn oryndadym. Jap-jas leıtenanttyń ózi. «Úlken jerden» kúni keshe ǵana kelip, bizdiń vzvodty qa­byldap alǵan. Qolyn sozyp granatany asyq­paı alǵan boı­da, dereý ilgegin tartyp, qy­ratqa qaraı bar qulashymen laqtyrdy. Me­niń keýdemde ja­ryl­maǵan jaý granaty qyr­dyń shańyn «bu­rq» etkizdi. 

Leıtenanttyń aıtýynsha, granata ózi­miz­­diki, kádimgi RGD-5 bolyp shyqty, meniń al­dyma qalaısha ilgegi aǵytylmaı túskenine tań­byz. Qyr ústinen bizge qaraı granata laqtyrǵan pendeńiz de qupııa qaldy... Ko­mandırim Tokarev erligime tamsanyp, vzvod aldynda alǵys jarııalady. Polk bas­shylyǵyna meni Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵyna usynyp baıanat jazatynyn málimdedi. Sol túni naǵyz alasapyran bastalyp, dushmandar toby bizdiń bólimge shabýyl jasady. Bas saýǵalap kettik...

 
Tasqalıdyń kóz jasy

Serikqalı ÁBDIRAHMANOV, 
Semeı polıgonynda qyzmet etken jaýynger (Batys Qazaqstan oblysy)

Bala kezimde Reseıde turdym. Keıin Oral­­dyń Kaztalov aýdanynda mal baqtym. Bir jyldary «K-700» degen alyp traktordy júr­gizip, keńshardyń bordaqylanǵan kúlli malyn Reseıdiń Volgograd qalasyndaǵy et kom­bınatyna tasymaldaǵan da jaıymyz bar. Tań bozynan tórt traktordyń tir­ke­mesine et toltyryp, jolǵa shyǵamyz. Poı­yz­dyń vagondaryndaı tizbektegi birinshi «K-700»-de Serik Jaqsumov, ekinshide Ra­ma­zan Baqatov, úshinshide men, tórtinshide Tasqalı Ábdirov degen bizden jas shamasy ájeptáýir úlkendigi bar aǵamyz júredi. Birde qyzyq boldy...

Kesh túse bastady. Bir ýaqyt degende Tas­qalı aǵamyzdyń traktorynyń tóbesi kóri­n­di. Shoshyp kettik. «K-700»-diń aldynda tó­besinde qyzyl-kók jaryǵyn jaltyldatyp ja­ǵyp, mılısııa mashınasy keledi. «Qudaı at­ty...» dedik. Reseılik mılısıonerler taban astynda qujat teksere qalsa qaıttik? Endi ne isteımiz, Tasqalı aǵa ne búldirdiń?

Ekpindep kelgen patrýl mashınasy bizge jetpeı kilt burylyp toqtady da, kólikten eki mılısıoner shyqty. Tasqalı aǵam «K-700»-diń bıik baspaldaǵyn sanap asyq­paı tústi, eki ezýi eki qulaǵanda. Reseı mılı­sı­onerlerimen qaýqyldasyp qol alysyp, «Rah­met jigitter, rahmet...» deıdi. Reseı pat­rýli kóp kidirmeı kelgen izimen shuǵyl ke­ri qaıtyp ketti. Ań-tańbyz. Dereý Tasqalı aǵam­dy ortaǵa alyp, mán-jaıdy suraımyz ǵoı baıaǵy. Sóıtsek...

Et kombınatynan shyqqan Tasqalı aǵam aldynda jol bastap júrgen bizder joqpyz, adasady da ketedi. Jol kádimgi Stalıngrad qorǵaýshylaryna arnalyp salynǵan Mamaı qorǵany keshenine bir-aq alyp barǵan. Sol ekpinmen aǵamyz keshenniń bas qaqpasynan ótip ketedi. Jol jıegin aınalyp orap keri bu­ryla salatyn jeńil kólik te emes, tir­ke­me­s­imen 15-20 metrge sozylyp jatqan alyp teh­nıka! Batyrlar kesheniniń ishine kirip, aına­lyp burylatyn alań taba almaı toqtap turǵanda ǵoı kózi dál mańdaı tusynan badyraıyp kóringen úlken obelıskidegi «Keńes Odaǵynyń Batyry, ushqysh, qazaq Núrken Ábdirov» degen jazýǵa túsedi. Esin jıǵansha da bolmaıdy, qulaq tundyra dabyl qaǵyp, jaryǵyn jalpyldatyp mılısııa ekıpajy jetedi... Tasqalı aǵamnan aıla artylǵan ba?! Dereý eńkeıip oryndyǵynyń astynda ádeıi ustap júretin alıýmınıı sháýgimnen qolyna sý quıady da kózin, bet-aýzyn shylaıdy. Batyrlar keshenindegi tótenshe oqıǵaǵa baılanysty basbuzar traktorısti tártipke shaqyrmaq bolyp áńgimeni dúrse bastaǵan óktem daýysty mılısıonerlerge sondaǵy Tasqalı aǵamnyń aıtqany bylaı eken:

– Joldastar, serjanttar! Keshirińder... Men mynaý Keńes Odaǵynyń Batyry Núrken Ábdi­rov­ten jalǵyz qalǵan tuıaqpyn. Kó­­rem de­seń­der, tól­qujatym, minekı, Ábdi­rov Tasqalı Nurkenuly, ákem soǵysqa attan­ǵan­da anamnyń ishin­de qalǵan eke­nmin... – dep bir qaıyryp, kóziniń ja­syn syǵyp alady. – Osy sizderdiń qalaǵa, siz­der­ge, Qazaqstannan et tasımyz. Jolym túse bermeıdi, en­di qaı­typ bul qalaǵa kelemiz be, kelmeımiz be, ákem­niń basyna bir táý etip keteıin dep edim...».

Qujatty kórip, oqys oqıǵanyń shynaı­ylyǵyna «kózderi jetken»» eki mılısıoner yńǵaısyzdana sheginip, «Jaraıdy, maý­qy­ńyz­dy basyp alyńyz. Biz kúte turamyz, sosyn sizdi jolǵa shyǵaryp salamyz» deıdi. Ish­ten bir «úh» degen Tasqalı aǵam barel­ef­ke baryp, «ákesiniń» basynan sıpap, taǵy bir sát kóz jasyna erik beredi. Reseılik patrý­l ekıpajynyń aǵamdy jol aıryǵyna deı­in barlyq sán-saltanatymen shyǵaryp sa­lýynyń syry sol eken. Aǵamyzdyń tap­qyr­lyǵyna dán rıza bolǵan bizder qazdaı tizilip, endi Qazaq batyrynyń «jalǵyzyn» alǵa salyp, «K-700»-diń akseleratoryn shirene basyp, Qazaqstanǵa bet aldyq... 

«Han eki sóılemeıdi!»

Ryspek ALǴAZIEV,
«Chehoslavakııa-1968 oqıǵasyna» 
qatysýshy jaýynger (Almaty oblysy)

Zeınet jasyna shyqqanǵa deıin «KamAZ» júrgizdim, keshegi Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirin sharladym desem, artyq aıtqanym emes. Chehty qoıshy, beıbit kúnniń ózinde saý basty kópe-kórneý qaýip-qaterge tiktik emes pe?! Sol baıaǵy 90-ynshy jyldar... Reket, bopsalaý, alaıaqtyq degen páleniń bárin kórdik. Qytaıdyń shekarasynan «KamAZ»-dyń ózin, tirkemesin toltyryp júk basamyn, tapsyrys berýshiniń degen jerine jetkizip salamyn, aqshasyn beredi. Sharshap tursam alys jolǵa kómekshim bar, ilestiremin.

Bir kúni shyrttaı kıingen, qasy-kózi qap-qara, saqal-shashyn ádemilep bastyrǵan bir suńǵaq boıly kavkazdyqqa uqsaıtyn jigit áýelden tanıtyndaı-aq «aǵalap» keldi qasyma. «KamAZ»-dyń borty men tirkemesine júk tıeıik, Rýmynııanyń shekarasyna deıin jetkizip salyńyz. Kıim-keshek qoı... Kelisseńiz, 20 myń AQSh dolla­ryn qo­lyńyzǵa sanap beremiz!» dep ta­qyl­da­dy. Jyl on eki aı joldamyz, alysy ne, jaqyny ne – kelistim, beretin aqshasy da ájep­táýir eken. Kómekshimdi almadym... Be­sinshi kún degende Volgogradty artqa tas­tap, Ýkraınany kókteı ótip, Moldova respýblıkasynyń shekarasyna jettim. Sol jerden bet-aýyzdaryn jún basqan, artyq sózi joq beıtanys jigitter tosyp aldy. 

Qytaı shekarasyndaǵy jaıma bazarda júk tıep jatqanda bir tanysymnyń «Áı, Ryspek, mynaýyńnyń túri syǵanǵa keledi, taqyrǵa otyrǵyzyp júrmesin...» degen eskertýi esime sap ete túskeni. «Syǵandar!» Sheginerge – kesh, basqa túskendi kórip aldyq dep, sońdarynan ere berdim. Tún jamyla «Rýmynııa» degen jazýy bar baǵyt-belgige jetpeı, qalyń ormannyń ishine kirdik, joly buralań eken, keri júrsem, óz betimshe jol tabýym da ekitalaı. Bárin júregimmen sezip kelemin. Kirer qaqpasy tym záýlim úl­ken bir ǵımartqa kelip taban tiredik. Kó­likti ózderi qalaǵan jerge qoıdyrdy. Me­ni bólmesi shaǵyndaý jupyny qonaq úı­ge alyp keldi. «Demal» dedi de shyǵyp ket­ti. Al uıqym kelseshi, «Áı, Ryspek, osy sa­ǵan ne jetpeıdi, a...» dep al kep ózimdi ja­zy­ǵyraıyn. Jerdiń túbine jettiń! Qaı­tar jolyńdy da taba almassyń... tiri qal­sań! Iz­deýshi-suraýshyń iz kese alar ma eken ózi my­na jerden, a... Myna «atasy ury­lar­dyń» oıynda ne baryn kim bilsin!? Áı, Rys­pek, Ryspek...». Ári dóńbekshidim, beri dóń­bekshidim. 

Neshe kún jol soqqan es-tússiz uıyq­ta­ǵanmyn ǵoı, esikti qatty urǵylaǵan dabyr-shý­dan basymdy kóterdim. Eki jigit únsiz jol bas­tady. Aýlada bólek turǵan úsh qabatty sá­ni kelisken ǵımarattyń ekinshi qabatyna kó­terildik. Baronnyń keńsesi eken. Tórdegi al­tyn jalatylǵan, bálkim, saf altynnyń ózinen quıylǵan, bilmeımin, úlken jaıly oryntaqta kashemır qara qalpaqty saqal-murty qalyń ósken, biraq ádemi qıylǵan, tolyqtyǵy mendeı ekeý keletin shombal syǵannyń tóresi meniń «zdraste» degen iltıpatymdy qulaǵyna da ilmedi. «Júkti jetkizgen sen be... Beri jaqynda...» dedi orys tilinde. Túsi sýyq, daýysy da tarǵyl eken kápirdiń. Tesile qarady. Aýzynda sıgara. Moınynda qalyńdyǵy ıttiń qarǵy baýyndaı jalpaq altyn alqa. Jıegi altyndanǵan jalpaq emen ústelge taıadym. Baron ar jaqtan sál eńkeıip alǵan eki býma AQSh dollaryn aldyma laqtyryp tastady – 20000!.. Bákene shkaftyń ústinde jatqan pıstoletti kózim shaldy. Aqshany asyqpaı aldym da qaltama salyp «rahmetimdi», oǵan qosa «saý bolyńyzdy» umytpaı aıtyp, esikke betteı berdim. «Toqta, qazaq...» Qaharly daýys! Shoshynyp selt etke­nim­di baıqatpaı, jalt qa­radym. «Sen ne, qazaq, aq­shany sa­na­maı­syń ba?» Bir qoly álginde kózim túsken pıs­toletke sozylǵan sekildi me...

«O, Qudaı, mazaǵyń ba, azabyń ba...». Basyma ondaı oıdyń qaıdan sap ete qal­ǵa­nyn qaıdam «Sen bizdińshe, qazaqsha aıt­qanda, Hansyń! Qazaqtar «Han eki sóı­le­meıdi» deıdi. Han óz qolymen bergen aq­shany nesine sanaımyn. Sizge senemin» dedim. Barondy túsine almaı dal boldym. О́tkir kózi óńmenimnen ótip barady. Tordaǵy torǵaıdyń keıpindemin. Syr bermedim. «Han, deısiń be...». Syǵan tilinde shyǵar, qatty daýystap aıtyp aldy da: «Qaıtar aqshany, qazaq, shyǵar qaltańnan...» dedi oryssha. Eki býmany qaltamnan shyǵaryp jatyp, «Áı, Ryspek... Handa neń bar edi, jaıyńdy bilip úndemeı-aq, bergenin alyp rahmetińdi aıtyp, qoıa qoımasyń ba...». Baron men qaıtarǵan 20000 dollardy qolyna alǵan kúıde aıaǵynyń astyndaǵy qoqys salatyn tor shelekke laqtyra saldy. «Op-pa, oıynda ne bar?!». Altyn baýy syń­ǵyrlaǵan ústeldiń tartpasyn sýyryp, ishi­nen basqa eki býma AQSh dollaryn shyǵardy da qolyma ustatty. Kózime taǵy da tesile tik qa­rady. «Bolar is boldy!». Men de tesile qal­dym. «Qaıtar jolyńdy bilesiń be, qazaq?». Mys­qyldap tur...

Ýkraınanyń shekarasyna deıin janymdy shúberekke túıip jettim. «Hanǵa» senbedim! Joly buralań-buralań, elsiz, qalyń orman. Eki toǵyzdyq «Jıgýlı» birese aldymnan, bire­se artymnan qalmaı júrip otyrdy da, tý­ra shek­ara­ǵa kelgende qalyp qoıdy. Sodan toq­tamaı júr­gennen-júrip otyryp Reseı sheka­rasynan óttim-aý. «Úh!..» Alǵashqy maı quıatyn bekette toq­tap, bir býmanyń ortan belinen 100 dollardy sýyryp alyp, aıyrbastattym... Taza eken. Bi­rin­shi kezdesken úlken qalada ekinshi býmanyń or­tasynan sýyrǵan ekinshi 100 dollarym da taza bolyp shyqty... 

Tús kórgenmen birdeı bolǵan sol oqıǵa esi­me tússe, sol joly qapelimde «Han» dep aıt­qan jalǵyz aýyz sóz janymdy saq­tap qal­dy-aý, shamasy dep oıǵa batamyn. Áıt­pe­se, suraý-izdeýi joq bóten jer, bógde el, 90-shy jyldar, kim biledi? Chehtar úshin bol­ǵan KSRO men AQSh arasyndaǵy kıkil­jiń­nen saý kelgen aǵańnyń sol joly rýmyn shekarasynan, syǵandar mafııasynyń ordasynan aman qaıtýy eki- talaı edi... 
* * *
Bul gospıtal ardagerleriniń qaı-qaı­sy­synyń áńgimesin tyńdasań da qu­laq qu­ry­shyń qanady. «Karıb teńizi daǵ­da­rysyna» (Kýba), Efıopııa men Tájik­stan­daǵy qantógisterge qatysqan qazaqtardy osyn­nan tabasyz. Al endi tilin taba alasyz ba, ol jaǵyna men jaýap bere almaımyn. Ban­gladeshte ınternasıonaldyq mindetin oryn­daǵan bir túrkistandyq aǵam bar. Qu­ja­tyn óz kózimmen kórdim. Syr ashpaıdy. «Qu­pııany 50 jyl saqtaımyn dep, qupııa qu­jatqa qol qoıǵanmyn» deıdi. «Qazir Ke­ńes Odaǵy joq qoı» desem de ılikpeıdi de kón­beıdi. Keńestik tártiptiń salqyny ótip ketken... Kinálaı da almaımyn.

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY