Úlken pálsafamen astarlaǵanda, jol – adamzattyń uly ómir sapary. «Jol muraty – jetý» bolsa, tutas halyqtar da, jeke adamdar da múddeli maqsatyna san asýly shyrǵalań joldardan ótip baryp, sol uzaq jolda nebir qıyndyq áýselelerin keship baryp jetpek. Bir sát Qazaq eliniń aıyrylyp qalǵan ańsarly táýelsizdikke kózaıym bolyp qaıta qaýyshqanǵa deıin qansha tar jol, taıǵaq keshýden ótkenine oı júgirtip, kózge elesteteıikshi. Sonda biz qazaq jolynyń, halyq jolynyń qasıeti men qasiretin teńdeı uǵynar edik. Soǵan saı salmaqtanar edik. Arzan kúlki, artyq qyljańǵa jol bermes edik.
«Myń shaqyrymdyq alys jol alǵashqy qadamnan bastalady» deıdi qytaıdyń qanatty sózi. «Jol – júrse bitedi» dep qaıyrady qazaq. Aq tileýli, keń peıildi halqymyz qashanda uzaq sapardyń bastalatyn alǵashqy qadamyna, jol basyna aıryqsha mán bergen, sonyń sáttiligin jaqsy yrymǵa balaǵan, jaqsylyqqa joryǵan. Qarap tursaq, qaz basyp, táı-táılap júrip keter kishkene balanyń tusaýyn kesý joralǵysy bizdiń qazaqqa ǵana tán, sol perishte sábıdiń aldaǵy búkil ómir saparyna, ǵumyr jolyna sáttilik tileý emes pe. Sol ıir-shıyr buralań joldarda súrinbeýin, árbir qadamyn nyq basýyn tileıdi.
Iá, adam úshin joldyń eń uzaǵy da, aýyry da ómir joly. Osy joldyń azapqa aınalmaýy, abyroıly bolýy kim-kim úshin de basty murat, ári-beriden soń adamdyǵyna, ar-ojdanyna syn, qajyr-qaıraty men aqylyna sert. Dál osy arada «Sharlaǵan jolym jatyr jer betinde, Kóriner kóleńkesi kelbetimde. Qaı jerde úziledi qaıran sapar, Túıin bop ómirimniń bir shetinde» dep tebirene tolǵanǵan Qasym aqynnyń jyr joldaryna tolqı qosylmasqa sharamyz qaısy?! Minekı, baıqasańyz, óleń-jyrdyń da bir ólshemi jol eken-aý. Endeshe, joldyń qadir-qasıetin, bizdiń kúndelikti tynys-tirshiligimizde qanshalyqty qajettiligin osydan-aq bile berińiz.
Ata qazaqtyń eń tamasha, qysqa da nusqa, dástúrli aq tileýi «Jol bolsyn!» degen «qazaqtyń dál ózindeı qarapaıym» sózdermen ádipteledi. Jol júretin adamǵa, alys jaqqa oqýǵa, qyzmetke ketip bara jatqan jastarǵa aq jol tileıdi. Sol joldaǵy qadamy qutty bolýyn, gúl bitýin tileıdi. Burynǵydan kele jatqan jol osy. «Joly bolar jigittiń jeńgesi shyǵar aldynan». Jaısań da jaıdarman jigitterdiń jaqsy kóretin, kóbirek aıtatyn maqaly bul. «О́ziń bir joly bolǵysh jigit ekensiń!» dep súısinemiz alǵyr jigitterge.
«Jol bolsynnyń» ishinde bári bar. Tilek te, nıet te, sálem de. Qazaqtyń ata sálemin de ásirese aqsaqaldar osylaı aıshyqtap jatýshy edi, jaryqtyqtar. Bizdiń bala kezimizde úlken kisiler bir-birimen kezdese qalǵanda áýeli «Jol bolsyn!», «Áleı bolsyn!» desip jón surasatyn, mal-jannyń amandyǵyn bilisetin, aldaǵy súre áńgimege osylaı bastaý jol salatyn. Ata-babadan qalǵan osy iltıpat, izeti mol jol-jobany umytyp bara jatyrmyz ba, qalaı ózi?
Jol, jol... Aýyl irgesindegi orman ishinde jalǵyz aıaq joldar bolýshy edi. Jalǵyz aıaq jolmen órlep Qaqpaqtas dep atalatyn shoqy taýdyń basyna shyǵýshy edik. Kóz jeter kókjıekterdi alǵash solaı sholǵan bolatynbyz. Jalǵyz aıaq jol súrleý, soqpaqqa jalǵasatyn. At-arbamen shóp shabýǵa barǵanda aıdaý jolǵa túsetinbiz. Aýyl-aýyldardyń arasynda shańǵa kómilgen qara joldar jatatyn. Bul qazaq tastaqty joldy da, batpaqty joldy da, qııa joldy da, kúrpildek joldy da kórgen. Qazaqtyń keń dalasynda ne kóp, jol kóp. Olardyń ataýy san túrli. Qatqaq jol, qabyrǵa jol, buralań jol, tóte jol. Jaılaý joly... «Bir jol bar alys, alys ta bolsa jaqyn. Bir jol bar jaqyn, jaqyn da bolsa alys» degen jolǵa qatysty maǵynaly maqaldy shyǵarǵan da qazaq.
Burynǵy zamandarda Býrabaı-Kókshedegi Han ordasynan qasıetti Túrkistanǵa baratyn ataqty Abylaıdyń qara joly bolypty. Biletin adamdar sol jol silemderi áli de bar, baǵdaryn syzyp, kartaǵa túsirýge bolady deıdi. Han Kene bastaǵan ult-azattyq kóterilisiniń izimen izerleı saparlaǵan, jany jánnatta bolǵyr marqum Nurmuhanbet Ysqaqov degen azamat aǵamyz. «Kenesary hannyń joryqty joldarymen» degen tamasha tanymdyq kitap jazyp, bastyryp edi. Mine, osyndaı tarıhı joldar da búgingi de keıingi urpaqtyń kókirek pen kóńil kózinen áste tasa qalmaýy kerek dep oılaımyz.
Atasaltymyzdyń ǵıbrattylyǵy sonda, joly úlken kisini artyqsha syılap, tórge otyrǵyzady. Úıge kelgen qonaqtyń jolyn beredi. Kórgendi adam joldan jańylmaıdy. «Ákesi turǵanda balasy sóılegennen bez, aǵasy turǵanda inisi sóılegennen bez» deıtin jolymyz da bar. Qazaqtyń óz joly, qazaqty qazaq etip turǵan jol. Osy qazaq jolyn áste umytpaǵan abzal.
Baba tarıhymyzda «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» bolǵan. Áz Táýkeniń nızamdy joly. Abylaıdyń aq joly, Kenesarynyń erlik joly, Abaıdyń danalyq joly, Alash arystarynyń azattyq joly – bári de qazaqty jarqyn bolashaqqa bastaǵan qutty joldar. Táýelsizdik jolyndaǵy halqymyz, Kók baıraqty elimiz óz jolynan máńgilik taımaýyn tileımiz.
QorǵanbekAMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
