Osydan eki jyl buryn Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatrynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara Ábdiqalyqovanyń qatysýymen «Máńgilik el» – ulttyq tarıh pen tarıhı zerdedegi qubylys retinde» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Qazaqstan halqy Assambleıasy bastamashy bolǵan bul shara saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alýǵa arnalǵan halyqaralyq forým sheńberinde uıymdastyrylǵan edi. Sol basqosýǵa Ońtústik Koreıadan Hankýk ýnıversıteti Ortalyq Azııany zertteý ınstıtýtynyń professory Kım Sang Chel arnaıy keldi.
– Koreı professorynyń «Sonaý qıyn jyldarda Qazaqstan kóptegen ult-ulysqa pana bolǵanyn, ósip-órkendeýine jaǵdaı jasaǵandyǵyn jaqsy bilemiz. Qazaq halqynyń qonaqjaı peıili men keńdiginiń shapaǵatyn kórgen halyqtardyń ishinde koreıler de bar. Qunarly qazaq topyraǵynda qazaqtan jaqsylyq kórgen baýyrlarymyz tamyryn tereńge jiberip, máýeli báıterekke aınaldy. El ómiriniń barlyq salasyna belsene aralasýda» degen júrekjardy sózi esimde qalyp edi. Oral qalasynda koreı dıasporasy 2012 jyly «Qazaq halqyna myń alǵys!» atty eskertkish te ornatqan. Mine, osyndaı meımandos ulttyń elinde, dál sol professor Kım Sang Chel qyzmet jasaǵan ýnıversıetke jolym túsetinin ol kezde bilmeppin, – deıdi Rıta Bekjanqyzy.
Hankýk shet tilder ýnıversıtetinde álemniń 45 tili oqytylady. Al Ortalyq Azııa tilderi departamentinde koreılik stýdentter qazaq jáne ózbek tilderin meńgeredi. Koreı stýdentterine qazaq tilin professor Álııa Quryshjanova oqytady. Ol munda alty jyldan beri qyzmet etedi eken.
– Professordyń birneshe sabaǵyna qatystym. Qazaq tilin shetelde oqytý ońaı emes. Ony Qazaqstanda turatyn ózge ult ókilderine qazaq tilin úıretýmen salystyra almaısyz. О́ıtkeni qazaqstandyq ózge ult ókilderi tildi bilmese de, kóp jaıdan habardar. Qazaq tildi ortamen, qoldanysymen tanys. Al shetelde orta múldem bólek. Alǵashqy deńgeıdiń ózinde fonetıkalyq erekshelikti meńgertýdiń ózi ońaıǵa soqpasy anyq, – deıdi Rıta Sultanǵalıeva.
Bir qyzyǵy, Koreıada qazaq tilin úırenip jatqan stýdentter ózderine qazaq esimin tańdap alady eken.
– Árıne koreı stýdentteri qazaqsha esim tańdaǵanda, qazaq bolyp ketpeıtini aıqyn. Biraq sol til úırenip jatqan jastardyń ultqa degen, sol ulttyń tiline degen qurmeti erekshe eken. Muny professor Álııa Quryshjanovanyń da eńbeginiń nátıjesi dep túıdik, – deıdi Rıta Bekjanqyzy.
Sonymen Koreıadaǵy «qazaqtardy» tanystyraıyq.
Almas – Beomdo
Beomdo Hankýk ýnıversıtetinde bilim alyp jatyr. Ol 4-kýrsta aqyly topta oqıdy. Qazaqsha esimi – Almas.
Almas áskerden keıin bilimin jalǵastyrǵan. Koreıa elinde stýdentterge beriletin memlekettik grant sany kóp bolmaıdy. Grantqa áleýmettik jaǵynan álsiz otbasydan shyqqan stýdentter jáne eń joǵary bilim kórsetkishine ıe sanaýly jastar ǵana ıe bola alady. Stýdentterdiń kópshiligi aqyly túrde bilim alady, kóbine sabaqtan bos ýaqytta jumys isteıdi. Almas ta bilim alyp, eńbek etip júrgen jastyń biri. Akademııalyq bilim almasý baǵdarlamasy boıynsha Qazaqstanda bolǵan. Bitirý kýrsynda eki zertteý jumysy beriletin bolsa, sonyń biri Ortalyq Azııa elderine qatysty bolady. Almas zertteý jumysyn túrki tildes halyqtardyń shyǵý tarıhyndaǵy kók bórige qatysty ańyzdar boıynsha alǵan eken.
– Almas qazaq tilinde túsinip, sóıleı biledi. Kók bóri taqyrybyna biraz áńgimelestik. Qazaqtyń mıf-ańyzdaryndaǵy kók bóri, totemdik uǵymǵa qatysty zertteýlerge baılanysty da suraqtary kóp eken. Ol: «Men zerttep júrgen taqyryptaǵy ǵylymı eńbekter ınternet saıttarda tym az, bul jónindegi kitaptardyń kóbi qazaqstandyq kitaphanalarda qaǵaz kúıinde jatyr», dep ókinedi, – deıdi R.Bekjanqyzy. Osyǵan qarap elimizde qolǵa alynǵan «Sıfrly Qazaqstan» jobasynyń qaı salada da mańyzdy ekenin baǵamdaýǵa bolady.
Berik – Sangho
Ortalyq Azııany zertteý ınstıtýtynyń doktoranty O.Sanghonyń dıssertasııa taqyryby Qazaqstandaǵy qalalardyń damý tarıhyn, elimizdiń táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńdegi áleýmettik jaǵdaıyn, ekonomıkasyn, mádenıetin, tildik saıasatyn qamtýǵa arnalǵan. Qazaqsha esimi – Berik. Ol Qazaqstanda bilim alyp, bizdiń eldiń biraz qalasyn aralaǵan eken.
«Sanghonyń Qazaq eline, tiline degen súıispenshiligi men qurmeti óte joǵary. Qazaq tilin meńgerip alǵan. «Qazaqstan – meniń ekinshi Otanymdaı» deıdi ózi. Jas ǵalym Ortalyq Azııa, Qazaqstan týraly ǵylymı eńbekter jazyp, eki el arasyndaǵy halyqaralyq ǵylymı baılanysty nyǵaıtýǵa talpynyp júr» deıdi rızashylyqpen bizdiń keıipkerimiz.
Aıaýlym – An Djıhı
An Djıhı esimdi koreı stýdentimen Rıta Bekjanqyzy Songnam aýdanynda kezdesipti. О́zine «Aıaýlym» degen ádemi esim tańdap alǵan An Djıhı qazaq tilin úırenýdi 2015 jyly bastapty. Qazaqstanda bilim alǵan. Tipti tilshi retinde respýblıkalyq «Aıqyn» gazetinde tájirıbeden ótken, Koreıadaǵy Pýlgoksa ulttyq tarıhı eskertkishi men Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin salystyra taldaǵan maqalasy gazetke jarııalanypty. «Qazaqstanda oqyǵan kezde ózara oryssha sóılesetin qazaq jastaryn kóp kórdim. Qazaq tilin úırený ońaı bolmady. Alaıda bar talpynysymmen qazaq tilin meńgerdim. Qazaqsha maqalam qazaq gazetine shyqqanda qatty qýandym. Odan keıin de birneshe maqala jazyp, redaksııaǵa jiberip júrmin», deıdi eken Aıaýlym.
Bir súısinerligi, An Djıhı qazaq aqyn-jazýshylaryn jaqsy biledi eken. «Aıqynda» tájirıbeden ótip júrgende Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń «Kelin» shyǵarmasyn oqypty. «Jaı oqyp qoımaı, mazmunyn jete túsinip, shyǵarma keıipkeri Toqtas pen Nurshat arasyndaǵy jáne ene men kelin arasyndaǵy qarym-qatynasty, sondaǵy qazaqy tárbıeni uǵyp, shyǵarmanyń kótergen taqyrybyn, jazýshynyń ıdeıasyn dóp basyp aıtyp otyr!» – dep rıza bolady Rıta Bekjanqyzy.
Nuraı – Choı Enson
Choı Ensonnyń qazaqsha esimi Nuraı. Ortalyq Azııany zertteý ınstıtýtynyń assıstent qyzmetkeri. Nuraı Ortalyq Azııa elderi týraly mańyzdy aqparattardy koreı tiline aýdaryp, ınstıtýt saıtyna jarııalap otyrady eken. Ǵylymı baǵytta qazaqsha-koreıshe sózdik qurastyryp júr eken.
Rıta Bekjanqyzy ońtústikkoreıalyq «qazaq» Nuraıdan «Qazaq tilin úırenýge ne túrtki boldy?» dep suraǵan eken. Sóıtse birde jańalyqtan koreı dárigeriniń qazaq balasyna ota jasaıtynyn, biraq ol balany Koreıaǵa ákelgende, qazaqsha biletin aýdarmashy tabylmaı, qıyndyq týǵanyn estipti. «Qazaqsha bilgenimde men de kómekteser edim-aý!» dep armandaǵan Choı Enson Hankýk ýnıversıtetine kelip, Ortalyq Azııany taný mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Professor Álııa Quryshjanovadan sabaq alyp, qazaq tilin joǵary deńgeıde meńgerip shyǵady. Joǵary deńgeıde meńgergeni emes pe, ótken jazda Astanada EKSPO halyqaralyq kórmesinde qyzmet etipti! Koreı pavılonynda qazaqsha saıraǵan koreı qyzy talaıǵa úlgi bolǵan, kópti tańǵaldyrǵan.
– О́z basym Nuraıdyń EKSPO-ǵa daıyndyq kezinde synaqtan qalaı ótkenin estip tańǵaldym, – deıdi keıipkerimiz. Choı Enson synaq tapsyrmalary qazaq tilinde bolýyn talap etip, orys tilinde emtıhan tapsyrýdan bas tartqan. Sóıtip jalǵyz ózi qazaq tilinde emtıhan qabyldatqyzǵan qaısar qyz eken. «Qazaqstannyń Prezıdenti kelgende, dál qasynda turyp, koreı pavılonyn tanystyrý qurmetine ıe boldym. Bul qazaq tilin bilgenimniń arqasy. Ol kún – men úshin erekshe tarıhı sáttiń biri» dep maqtanady eken Nuraı.
* * *
Ońtústik Koreıada eki aptadaı bolyp, qazaq tilin meńgerem degen koreı jastaryna bilgenin úıretip, óz tájirıbesin de tolyqtyryp qaıtqan Rıta Sultanǵalıeva osy ýaqyt ishinde ózi de qazaq mádenıeti men dástúrin barynsha jarnamalap kelipti. Júrgen jerinde ulttyq órnekti kıim kıip, onyń mán-maǵynasyn túsindire júripti. «Ushqan qustyń qanaty talatyn qashyqta jatsa da qos eldiń, qos ulttyń bir-birine qurmeti, dostyq baılanysy osyndaı nárselerden quralady» deıdi jas ǵalym.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL
