Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtary men múddesin qorǵaý Ulttyq banktiń negizgi mindetteriniń biri bolyp tabylady jáne ıpotekalyq qaryz alýshylardyń jaǵdaıy vedomstvo basshylyǵynyń únemi baqylaýynda. Memleket sońǵy úsh jyl ishinde obektıvti mán-jaılarǵa qaraı qıyn jaǵdaıǵa ushyraǵan ıpotekalyq qaryz alýshylarǵa kómek kórsetý boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan sharalardy qabyldaýda.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý sheginde jáne 2015 jyly ıpotekalyq kredıtteý naryǵynda qalyptasqan ahýalǵa jasalǵan taldaý nátıjeleri boıynsha Ulttyq bank pen Úkimet bankterden 2004-2009 jyldardaǵy kezeńde ıpotekalyq nesıe alǵan qaryz alýshylarǵa memlekettik qoldaý kórsetý týraly sheshim qabyldady. Problemaly qaryzdardyń basym úlesi osy kezeńde berilgen qaryzdarǵa tıesili, sebebi qarjy daǵdarysynyń saldarynan kiris kózderin joǵaltýyna jáne sharttardyń talaptary boıynsha syıaqy men ósimpul somasynyń kólemin eńsere almaýyna baılanysty nesıe alýshylar qaryzdaryna qyzmet kórsete almady jáne nesıe boıynsha kepilge berilgen jalǵyz baspanalarynan aıyrylý qaýpi boldy. Osyǵan baılanysty 2015 jylǵy sáýirde Ulttyq bank Basqarmasy Qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn bekitti jáne ony iske asyrýǵa 130 mlrd teńge bóldi, – dep atap ótti Almaty qalasynda BAQ ókilderiniń jáne qoǵamdyq birlestikter basshylarynyń qatysýymen taıaýda ótken qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne ıpotekalyq nesıe alýshylardyń máselelerin retteýge arnalǵan dóńgelek ústel barysynda Qazaqstan Ulttyq banki Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne syrtqy kommýnıkasııalar basqarmasynyń bastyǵy Aleksandr Terentev.
Baǵdarlamada negizgi borysh somasyna jyldyq 3%-dan aspaıtyn mólsherleme boıynsha kapıtaldandyrylǵan somalardy shegerip, qaryz boıynsha negizgi borysh qaldyǵyn qaıta qarjylandyrý kózdeledi. Qaryz alýshynyń komıssııalar, turaqsyzdyq aıyby (aıyppul men ósimpuldar) boıynsha bereshegin bankter keshirýge tıis bolǵandyǵy mańyzdy faktor boldy.
– Búgingi kúni, baǵdarlamanyń nátıjesinde qazaqstandyq 23 000-nan astam otbasy óziniń jalǵyz baspanasyn saqtap, ıpotekalyq nesıeler boıynsha tólemderin jeńildete aldy. Aqshany ıgerýdiń revolverlik tetigin eskere otyryp, qaıta qarjylandyrylǵan nesıeler sany 2026 jylǵa deıin shamamen 40 myń bolýy múmkin, – deı otyryp A.Terentev baǵdarlamanyń aldyn ala qorytyndysyna túsinikteme berdi.
Ipoteka naryǵyna qosymsha júrgizilgen monıtorıng valıýtalyq ıpotekalyq nesıe alýshylardyń aǵymdaǵy ekonomıkalyq ahýal kezinde osal bolyp qalatynyn kórsetip otyr, sebebi olardyń boryshtyq júktemelerine valıýta baǵamdary ózgerýiniń áseri saqtalýda. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy óziniń 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Ulttyq bankke halyqqa 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin berilgen valıýtalyq ıpotekalyq nesıeleri boıynsha máseleni túpkilikti sheshýdi tapsyrdy. Qazaqstanda 2016 jyldan bastap osy valıýtada kirisi joq nesıe alýshylarǵa shetel valıýtasymen ıpotekalyq kredıtterdi berýge zańnamalyq turǵydan tyıym salynǵany belgili. Ulttyq bank Basqarmasy 2018 jylǵy 27 naýryzda Qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn jańa redaksııada bekitti. Jańartylǵan baǵdarlamada valıýtalyq ıpotekalyq nesıe alýshylarǵa kómek qarastyrylǵan, sondaı-aq 2004-2009 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde berilgen nesıelerdi qaıta qarjylandyrý kezindegi talaptar jaqsartylǵan. Baǵdarlamany iske asyrý nátıjeleri boıynsha jeke tulǵalardyń jyljymaıtyn múlikpen qamtamasyz etilgen barlyq valıýtalyq ıpotekalyq nesıeleri teńgege aýystyrylatyn bolady dep boljanyp otyr. Jeke tulǵalardyń 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin alynǵan valıýtalyq ıpotekalyq nesıelerin teńgege qaıta qarjylandyrý 2015 jylǵy 18 tamyzǵa belgilengen baǵam boıynsha júrgiziletin bolady. Qaıta qarjylandyrýǵa 2015 jylǵy 18 tamyzdan keıin aǵymdaǵy baǵam boıynsha teńgege aýdarylǵan valıýtalyq nesıeler de jáne sot aktileri shyǵarylǵan nesıeler de jatady. Baǵdarlamaǵa engizilgen tolyqtyrý 21 000-nan astam nesıe alýshy úshin qaryzdy óteýge ońtaıly jaǵdaı jasaıdy.
Aleksandr Terentev valıýtalyq ıpotekalyq nesıe alýshylarǵa bankterdiń qaıta qarjylandyrýdy 2018 jylǵy 30 jeltoqsanǵa deıin júzege asyratyndyǵyn jáne nesıe alýshylarǵa 2018 jylǵy 15 jeltoqsannan keshiktirmeı óziniń kredıtor bankine nesıeni baǵdarlama sheńberinde qaıta qarjylandyrý týraly ótinish berý qajettiligin basa aıtty.
Baǵdarlamaǵa engizilgen ózgeristerdiń ekinshi blogy 2004-2009 jyldardaǵy kezeńde nesıe alǵan ıpotekalyq nesıe alýshylarǵa qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan. Osy blok boıynsha jeńildetilgen talaptar nesıe alýshy boryshty 36,5 mln teńgege deıin ótegen jaǵdaıda nesıeni qaıta qarjylandyrý múmkindigin kózdeıdi; bankterdiń nesıe alýshylardyń qaryzdardy qaıta qarjylandyrýdan bankter bas tartýyna shaǵymdaryn qaraý jónindegi komıssııalardyń sheshimderin mindetti túrde oryndaýy; halyqtyń áleýmettik osal toptaryna (HÁOT) jatpaıtyn qaryz alýshy úshin memlekettik baj somasyn keminde 36 aı merzimge bólip tóleý múmkindigin berý jáne t.b. Ulttyq bank baǵdarlamada nesıe alýshylardyń boryshyn tolyq óteý kózdelmeıtindigin, tek nesıelerge qyzmet kórsetý jaǵdaılaryn jeńildetetindigin atap ótti.
Ulttyq bank qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdyń tıimdi jumys isteıtin quqyqtyq tetikterin qalyptastyrýǵa erekshe kóńil bólýde. Qarjy naryǵyndaǵy ahýaldy, oǵan syrtqy faktorlardyń áserin, tutynýshylar ótinishteriniń taqyryby men sebepterin tereń taldaý negizinde zańnamalyq deńgeıde ıpotekalyq nesıe alýshylardyń boryshtyq júktemesi ósýiniń aldyn alýǵa, bereshekti sotqa deıin óndirip alý jónindegi ashyq quqyqtyq aıany qurýǵa, nesıe alýshylardyń qaryzdardy alýǵa jáne qyzmet kórsetýge baılanysty shyǵystaryn tómendetýge baǵyttalǵan birqatar mańyzdy normalar qabyldandy.
Sonymen, 2015-2017 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde zańnamaǵa bankterden nesıe alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan 40-tan astam túzetý engizilgen. Atap aıtqanda, bank aldynda mindettemelerin oryndamaǵany úshin turaqsyzdyq aıyby (aıyppul, ósimpul) mólsherine shekteýler, ıpotekalyq nesıe sharty boıynsha mindettemeni oryndaý keshiktirilgen qatarynan kúntizbelik 180 kún ótkennen keıin eseptelgen syıaqy jáne turaqsyzdyq aıybyn tóleýdi talap etýge tyıym salý, sondaı-aq nesıe alýshynyń bank shottarynan aqsha alýǵa shekteýler engizildi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine menshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý jáne tórelik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańy jobasy sheńberinde bankterge nesıe alýshyǵa alıment túrinde túsetin aqshadan bereshekti óndirip alýǵa tyıym salatyn; bankterge jeke tulǵalarmen jasalatyn banktik nesıe sharttary boıynsha bank nesıesin berýge jáne oǵan qyzmet kórsetýge baılanysty bank shotyn júrgizgeni úshin, sondaı-aq nesıeni bank shotyna eseptegeni úshin komıssııa belgileýge jáne alýǵa tyıym salatyn normalar kózdeledi.
Kepil múlkin sottan tys ótkizý sheńberinde kepil berýshiniń kepildi derbes ótkizý tártibin engizý usynylady, ol kezeńde bank nesıe alýshyǵa jáne kepil berýshige qatysty bereshekti óndirip alý sharalaryn toqtata turady.
Sonymen qatar 2017 jyly kollektorlyq qyzmetti retteýge baılanysty zańnamalyq túzetýlerdiń úlken toptamasy qabyldandy. Jańalyqtar bereshekti óndirip alýdyń sotqa deıingi tártibi boıynsha ashyq quqyqtyq aıany qurýǵa jáne kollektorlardyń boryshkerlermen ózara is-qımyl jasaý tártibin belgileýge múmkindik berdi.
– Qazirgi kezde Ulttyq bank Qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasynyń sheńberinde bankterge nesıe alýshylardyń boryshtary boıynsha olardyń menshigine ótken turǵyn úıdi jalǵa tapsyrý quqyǵyn berý boıynsha mańyzdy zańnamalyq bastama jasady. Bul rette nesıe berýshilerdiń ózderi jalǵa alýshylar bolady. Bul túzetý nesıe alýshylarǵa uzaq ýaqyt turý jáne oǵan buryn tıesili bolǵan turǵyn úıdi jaldaý tólemderin tolyq tólegen soń menshigine qaıtarý múmkindigin beredi, – dep atap ótti Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne syrtqy kommýnıkasııalar basqarmasynyń bastyǵy.
Zańnamany jetildirýdiń osy turaqty prosesiniń maqsaty qarjy uıymdary men azamattardyń tıimdi ózara is-qımyly úshin, banktik nesıe alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý úshin jaǵdaılar jasaý, sondaı-aq el ekonomıkasynyń qarjy sektorynyń turaqty damýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Memleket qabyldaǵan sharalar problemaly ıpotekalyq nesıe alýshylarmen ahýaldy túpkilikti sheshýge múmkindik beredi jáne retteýshiniń keıingi qyzmeti ıpotekalyq kredıtteýdi yntalandyrýǵa jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalady dep boljanyp otyr.
Dóńgelek ústeldiń qorytyndysy boıynsha birqatar qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi Memleket basshysyna jáne Ulttyq bankke banktik nesıe alýshylardyń problemalaryn sheshýdegi jumysy úshin alǵys bildirdi.
– Birlestigimizdiń músheleri atynan jáne jeke ózimniń atymnan Prezıdentke halyqtyń valıýtamen alǵan ıpotekalyq nesıeleri máselesin sheshý jóninde Ulttyq bankke der kezinde tapsyrma bergeni úshin zor alǵys bildirgim keledi. Teńge baǵamyna túzetýler engizý sebebinen valıýtamen qaryz alýshylarǵa óz qaryzdaryn jabýdyń óte qıyn ekendigin kórip otyrmyz. Memleket tarapynan, atap aıtqanda Ulttyq banktiń júrgizip otyrǵan jumysy problemaly ıpotekalyq nesıe alýshylar máselesine núkte qoıady dep senemiz, – dep atap ótti «El birligi» QB-nyń tóraǵasy Sholpan Rızabekova.
– Biz Ulttyq banktiń Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrýdy bastaǵanyna óte qýanyshtymyz. Ulttyq banktiń ıpotekalyq qaryz alýshylarmen jumysy óte mańyzdy jáne Qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasy azamattarymyz úshin asa qajet, sebebi ol azamattardyń baspanasyn saqtap qalýǵa baǵyttalǵan, – dep túsinikteme berdi dóńgelek ústel barysynda «Trıýmf-5» QB-nyń basshysy Qanaǵat Tákeeva.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
