Syrtqy saýda naryǵyn damytýǵa basymdyq beriledi

Eksporttyń damýyna ulttyq brendterdiń joqtyǵy kedergi

Jyl basynan beri Qazaqstannyń eksporty 8,8 mlrd dollardan asqan. Bul ótken jyldyń atalǵan kezeńimen sa­lys­tyrǵanda 27,4 paıyzǵa, ıaǵnı 6,9 mlrd dollarǵa artyq. Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek otandyq taýarlardy shetelge shyǵarý bo­ıynsha bergen esebinde elimizdiń syrt­qy saýdasyndaǵy túıitkilderge ke­ńi­nen toqtalyp, bul baǵytta qandaı ju­mystar atqarylýy kerektigin málim­dedi.

2013-2017 jyldar aralyǵynda Qa­zaq­­stannyń jalpy eksport kólemin­degi óńdeý ónerkásibiniń úlesi 23 paıyzdan 32 paıyzǵa deıin ósti. Eldiń syrtqy saýda aınalymy 25 paıyzǵa artyp, 69,5 mlrd dollarǵa jetti. Eksport 30 pa­ıyzǵa ósip − 48,3 mlrd dollardy, ım­port15,5 paıyzǵa artyp − 29,3 mlrd dollardy qurady. Bizden óńdelgen taýarlar 123 elge taraıdy. Onyń ishinde eksporttyń kóp bóligi − 22,9 paıyzy Qytaıdyń enshisinde. Al Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqqa eksporttyń 20,8 paıyzy, onyń ishinde Reseıge 18 pa­ıyzy tıesili. Úshinshi kezekte Eýro­odaq elderi Qazaqstannan 21,8 paıyz ón­delgen ta­ýar ımporttap otyr, dedi J.Qasymbek.

Sońǵy jeti jyl ishinde eksporttaýshylardy qarjylyq saqtandyrýǵa 112,6 mlrd teńge memleket qazynasynan bólingen. Buǵan qosa taǵy da 19,5 mlrd teńge kóleminde qosymsha qoldaý kór­se­tilgen. Jyl saıyn 40-tan astam eks­­port­taýshy qarjylaı qoldaýǵa ıe bo­lyp otyr. Memleket tarapynan eksport­­taýshylarǵa aldaǵy ýaqytta da turaq­ty qoldaý kórsetilmek.

Eksporttyq strategııa aıasynda 2022 jylǵa deıin shıkizattyq emes eks­­porttyń kólemin 1,5 esege ulǵaı­tý kózdelgen. Atalǵan jospardy oıda­ǵy­daı júzege asyrý úshin birqatar máse­lelerdi sheshý asa mańyzdy. Bul rette kedergiler men túıitkildi máselelerdiń bar ekendigin aıtqan J. Qasymbek olardyń birqataryna toqtalyp ótti.

Birinshiden, saýda-ekonomıkalyq kelisimderdiń negizgi erejelerin mem­lekettik organdar men bıznes-qaýym­dastyqtar durys paıdalanbaı otyr.

Bul rette negizgi eksporttaýshy Reseı, Qytaı jáne de Úndistan, Iran, Túrkııa, Belorýssııa, О́zbekstan, Ýk­raına, Qyrǵyzstan elderimen eki­jaqty saýda kelisimderiniń qazirgi jaǵ­daıyna baǵalaý júrgizip, kelisim boıyn­sha mindetterdi iske asyrý qajet. Atal­ǵan eldermen úkimetaralyq komıssııa­lardyń otyrys­taryna kún tártibindegi máselelerdi mindetti túrde engizý arqyly osy elder boıynsha jol kartalaryn ázirleý kerek. Ekinshiden, shetelderde bizdiń eksportty promoýtorlyq qoldaý júıesi (saýda mıssııalarynyń jelisi) damymaǵan jáne sonyń saldarynan jańa naryqtarǵa kirýge ıns­tıtýttyq qoldaý álsiz. Al álemdik táji­rıbege nazar salsaq, Ońtústik Koreıa 82 elde 120 ókildik ashsa, al Aýs­tralııa 100-den astam elde, Reseı 52 elde 66 ókildik ashyp, eksporttyń áleýe­tin arttyrýda naqty qadamdar jasap otyrǵandyǵyn kórýge bolady, dedi J.Qa­symbek. Bul rette Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev qazirgi ýa­qytta Qazaqstannyń Reseı Federa­sııasy aýmaǵynda Novosibir jáne Máskeý qalalarynda eki saýda ókili bar ekenin eske salyp, olardyń búgingi ty­nys-tirshiligi men atqaryp otyrǵan jumysy qaı deńgeıde ekendigin surady. Investısııalar jáne damý mınıstri bizdegi negizgi eki promoýtorlyq qoldaý júıesiniń jumysy búgingi ýaqytta tómen deńgeıde ekenin jasyrmady. Bul máseleni sheshý kún tártibinen tús­peı­tinin aıtqan ol, shetelderde 11 saýda ókildigin ashýdy qarjylandyrý máse­lesi qarastyrylyp otyrǵanyn jetkizdi.

El eksportynyń qaryshtap damýyna álemdik básekede bási joǵary ulttyq brendterdiń joqtyǵy da kedergi bolyp otyr. Máseleni sheshý úshin J. Qasymbek brend taýarlar shyǵarýshylardy yntalandyrý maqsatynda salyqtyq, sýb­sıdııalyq, fıskaldy yntalandyrý jáne qarjylyq, servıstik memlekettik qoldaý kórsetý kerektigin aıtty.

Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaev eksportty damytý úshin bar­lyq múmkindikterdi tıimdi paıdalaný qajettigin atap kórsetti.

Byltyr biz sol kedergilerdi alyp tastaýǵa arnalǵan jol kartasyn ázirleý boıynsha tapsyrma bergen bolatynbyz. О́kinishke qaraı, Jeńis Maxmuduly, sol jol kartasy áli daıyndalǵan joq. Erbolat Áskerbekuly, osy mamyr aıynda jol kartasyn daıyndap, eks­port­ty ártaraptandyrý jónindegi keńes­tiń otyrysyna shyǵarý qajet, dedi B.Sa­ǵyntaev.

Tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý − basty nazarda

Jıynda tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý máselesi qaralyp, halyqtyń aryz-shaǵym jasaýyna túrtki bolǵan túıitkilder anyqtaldy. О́tken jyly memlekettik organdardyń qaraýyna 23 myńnan astam ótinish túsken. Onyń kóp bóligi, ıaǵnı 13 myńǵa jýyǵy Ult­tyq bankke kelip túsken. Bul arqyly tutynýshylardyń qarjylyq qyzmet­terge kóńili tolmaıtyndyqtaryn ańǵa­rýǵa bolady. Ekinshi kezekte – den­saýlyq saqtaý salasynda 5 myń aryz-shaǵym tússe, turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyq salasynda shaǵym­dan­ǵan­fdar sany 4,1 myń adamdy qurap otyr.

Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov tutynýshylar quqyqtaryn qor­ǵaý máselesi boıynsha bergen ese­binde jalǵan ónimniń basym bóligi sút jáne maı ónimderine tıesili ekenin aıtty.

Osy salada ósimdik maıy bar ónim­der tabıǵı ónim retinde satylǵan. My­saly, eki myń birlik sút jáne maı ónim­deriniń 29 prosenti sapasyz dep tanyl­ǵan. Negizi atalǵan taýarlardyń kóbisi Reseı, Belarýs, Ýkraına, Qyr­ǵyz­stan men Fransııadan keledi, deıdi E.Birtanov. Mınıstrdiń sózine qara­ǵanda, osy ýaqytqa deıin halyq jıi tu­ty­natyn 42 myńnan astam taýardyń túri sanıtarlyq-epıdemıologııalyq tekseristen ótken. Sonyń 10,3 prosenti standartqa saı emes bolyp shyqty.

Tamaq ónimderiniń 34 myńnan as­tam synamasy zertteldi. 224 synama talapqa saı kelmeıdi. Birinshiden, óndi­rýshiler tańbalaý erejelerin buzady. Ekinshiden, taýarlar qaýipsizdik talaptaryna saı emes. Sosyn ónimniń qura­myna qatysty san-alýan tártip buzýshylyqtar bar, dep atap kórsetti E.Bir­tanov. Resmı málimetke sáıkes, tek­seristerdiń nátıjesinde 20 tonna kondıterlik ónimder, 11,2 tonna et, 2,5 tonna sút ónimderi, 1,2 tonna kon­ser­vilengen jemis-jıdek jáne 160 partııa alkogoldi ónimder tárkilengen. Ton­nadan asatyn sapasyz oıynshyqtar da anyq­taldy. Ol oıynshyqtardyń basym bó­ligi Qytaı men Túrkııadan jetkiz­il­gen.

Negizgi baıandamalardan keıin Ba­qyt­jan Saǵyntaev memlekettik organ­dardyń basshylaryna eskertý jasady.

Jıynǵa tutynýshylardyń quqyq­taryn qorǵaý salasyndaǵy uıymdardyń ókilderin shaqyrý kerek edi. Atqarylyp jatqan sharalardy ózimiz ǵana talqylap qoımaı, olardy da tyńdap shyqqan durys, dedi B.Saǵyntaev. Premer-Mı­nıs­trdiń aıtýynsha, osy salada tıisti sharalar atqarylsa da, quqyq buzý­shy­lyq faktileri azaıatyn emes.

Kólik jáne logıstıka salasyn sıfrlandyrý zaman talaby

Halyq arasynda temir tulpardy tizgindeýshilerdiń sany aıtarlyqtaı artyp keledi. О́tken jyly tirkelgen kólikter sany 5,3 mln quraǵan. Qa­la­lardaǵy kóliktiń kóptiginen joldar­dy kútip ustaý máselesi qıyndyq týǵy­zyp otyr. Jıynda eldegi kólik pen logıstıkany sıfrlandyrýdyń búgi­ni men keleshegi týraly baıandaǵan Inves­tısııalar jáne damý mınıstri J.Qasymbek atalǵan saladaǵy túıitkildi máse­lelerdi sheshý maqsatynda aqyly joldardy iske qosyp, júıeni avtomattandyrý, sondaı-aq joldyń jaǵdaıyn anyqtaıtyn tehnıkalyq quraldar keshenin qurý josparlanyp otyrǵanyn aıtty.

Bıyl jalpy uzyndyǵy 469 km quraıtyn Astana – Temirtaý, Almaty – Qapshaǵaı jáne Almaty – Qorgas tas joldaryna tólem júıesin engizý boıynsha jumystar júrgizilýde. Sondaı-aq avtojoldardy kútip-ustaý maqsatynda arnaıy avtomattandyrylǵan ólsheý quraldaryn qoldaný kózdelgen. Bıyl osyndaı 12 júıeni iske qosyp, 2020 jylǵa deıin onyń sanyn 46-ǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr, dedi mınıstr.

Aqyly joldardy paıdalanýdaǵy qarajattardy jınaý júıesinen qazy­naǵa jyl saıyn – 30 mlrd teńge, qoz­ǵalys kezindegi kólik quraldaryn ól­sheý júıesinen – 44,7 mlrd teńge, jol aktıvterin basqarý júıesinen – 110 mlrd teńge, E-freight júıesinen 15 mlrd teń­ge qarjy túsedi degen jospar bar.

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»