Sıfrly tehnologııa aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrady

Árıne bul tapsyrmalardy oryndaý úshin keshendi sharalardy ǵylymı negizde júzege asyrý qajet. Onyń ishin­de salany sıfrlandyrý, ony sıfr­ly te­h­no­logııalarǵa kóshirý erekshe oryn almaq. Sebebi olar búgingi zaman­daǵy bú­kil adamzattyń, ómirdiń bar­lyq sala­lary­nyń, sonyń ishinde ekonomı­kanyń qar­qyndy damýynyń negizi bolyp otyr.

Osy baǵytta S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversı­te­tinde AО́K-ti sıfrlandyrý jáne soǵan baı­­la­nysty dál eginshilik tehnolo­gııa­syn engizý jolynda birshama ju­mys­tar at­qarylýda. Osydan 3 jyl buryn biz shet­el­dik ınvestısııa ese­binen Koreıa ýnıver­sıteti (Seýl q.) jáne amerıkalyq «ESRI» kom­pa­nııa­­synyń kómegimen ýnıversıtette «GAJ teh­nologııa ortalyǵyn», son­daı-aq álemge áıgili «CLAAS» jáne «John Deere» kom­panııalarynyń tehnıka­lyq qol­­daýy­men «Dál eginshilik ortaly­ǵyn» qur­dyq. Qazirgi tańda Aýyl sharýa­shy­lyǵy mı­nıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha bizdiń ýnıversıtet Qazaqstannyń ortalyq jáne sol­tústik óńirlerinde AО́K-ti sıfr­lan­dyrý men dál eginshilik tehnologııa­laryn óndiriske engizý jumys­taryna ǵy­ly­mı jetekshilik jasaýdy qolǵa alyp otyr.

Sıfrlandyrý jáne dál eginshilik tehnologııasy týraly sóz bolǵanda, kóp­shiligi olardy ekonomıkanyń agrarlyq sek­toryndaǵy búgingi kúni qordalanǵan máse­­lelerden qutqaratyn jol dep esep­teıdi. О́kinishke oraı, bul túsinik durys emes.

О́ıtkeni sıfrlandyrý jáne dál eginshilik tehnologııasy óndiristi bas­qarýdyń tıimdiligin arttyrýdyń, óndi­ris­tik qyzmetten eń joǵary paıda alý maq­satynda qolda bar materıaldyq-tehnı­kalyq, qarjylyq, shıkizattyq jáne eńbek resýrstaryn tıimdi paıda­laný­dyń quraly ǵana bolyp tabylady.

Shyn máninde, atalǵan jańa tehnologııa óz jemisin óndiristi júrgizýdiń qazirgi kezdegi belgili ádistemelerin tolyǵymen meńgergen sharýashylyqtarda ǵana árbir alqaptyń topyraqtyq, agrohımııalyq jáne fıtosanıtarlyq ártektiligin joıý arqyly bere alady. Sonymen qatar osy tehnologııany engizýdiń eń negizgi shartynyń biri ol sharýashylyqtardyń qajetti tehnıka men tehnologııalyq quraldardyń sońǵy zamanaýı túr­lerimen jabdyqtalýy ekenin esten shyǵar­maý kerek. Sebebi eski tehnıkamen bul isti júzege asyrý múmkin emes.

Basqasha aıtqanda, bizdiń ǵalym­dary­myz meńgergen bul tehnologııa – resýrstardy utymdy paıdalaný esebi­nen óndiristiń tıimdiligin birneshe esege arttyryp, sol arqyly óndiriletin ónim­niń ózindik qunyn tómendetip, sapa­nyń eń joǵary shegine qol jet­kizýge múmkindik beredi. Bul atalǵan teh­no­logııanyń sharýa­­shylyqtarda qol­danylýy olardyń teh­­nologııalyq damý deńgeıine baılanys­ty kezeń-kezeńmen ǵana júzege asyrylady degen sóz. Sondyqtan da Aýyl sharýa­shylyǵy m­ınıstrliginiń ony en­gizýdi bazalyq sharýa­shylyqtardan bas­tap, keıinnen olar­dyń tájirıbesin ón­diriske jappaı tara­tý jónindegi sheshimi oryndy ekeni sózsiz.

Aıta ketý kerek, osy ýaqyt araly­ǵyn­­­da atalmysh máselelerdi sheshý baǵy­t­ynda ýnıversıtet óz tarapynan birshama jumystar atqardy. Eń aldymen, ýnıversıtet ǵalymdary sıfrly úlgide keńistikti derekterdiń agrarlyq ınfraqurylymyn qurý ádistemesin (AgroIKD) ıgerýge qol jetkizdi. Bul málimetter bazasyn negizinen 2 topqa bólýge bolady.

Birinshisi – memlekettik organdarǵa arnal­ǵan málimetter bazasy. Olarǵa ol óz­deriniń baqylaý qyzmetterin júzege asyrý, AО́K-tiń zańnamalyq jáne nor­ma­tıvtik bazasyn jetildirý men ákimshi­lik sıp­attaǵy qajetti sheshimderdi qa­byl­­­­daý úshin qajet. Naqtyraq aıtqan­da, olar osy málimetterdi ǵaryshtan alyn­­­­­ǵan sýret­termen salystyra oty­ryp, á­r­bir sharýa­shylyqtyń egis­tik jer­­­­­ler­­­di paı­da­lanýy­nyń jer zańna­ma­sy­­­­nyń talaptaryna sáıkestigin to­ly­­­ǵy­­­­men baqylaý múm­kin­digine ıe bo­la­­­dy. Osylaısha, búgingi kún­niń eń óze­k­­ti máse­leleriniń biri – jerdi paı­­da­­laný pro­­­ses­terine memleket tara­py­nan qata­ń ba­qy­­laý ornatylady. Oqyr­man­­dar­dyń esinde bolsa, dál osy másele 2016­ jyl­­dyń jazynda memlekettik jer ko­mıs­sııasynyń jumysy barysynda qyzý talqyǵa túsken edi. Endi ol óz she­shim­in tapty dep tolyǵymen aıtýǵa bolady.

Sondaı-aq ǵaryshtyq sýret arqyly orman alqaptaryn jalǵa alýshylardyń ormandardy kesý men qalpyna keltirý jónindegi óz mindettemelerin ýaqtyly oryndaýyn, orman resýrstaryn paı­dalaný men olardyń jaı-kúıin baqy­laýdy júzege asyrýǵa bolady. Sony­men qatar kóktemgi erigen qar sýy­nyń deńgeıin boljaý arqyly sý basý qaýpi bar aımaqtardy, sondaı-aq ol sý­lar­dy sýarýǵa paıdalaný maqsa­tyn­da bóget­ter, toǵandar men sý qoıma­laryn salý aımaq­taryn anyqtaý múm­kin­digi paıda bola­dy. Iаǵnı bul Mem­le­ket bas­shy­­sy­nyń táýekeldi egin sharýa­shy­lyǵy jaǵ­daıynda erigen qar sýlarynyń baǵa jet­pes sýarý kózi jáne de olardy tıim­di paıdalaný jónindegi oıyn jú­ze­ge asyrýǵa tikeleı jol ashylady degen sóz.

Ekinshi – ol agroónerkásiptik keshen­­der sýbektilerine dál eginshilik teh­no­lo­­gııa­­laryn engizýge arnalǵan málimet­ter bazasy. Munda egis alqap­tarynyń jaǵ­­­­daıy men olardyń topy­raq­tyq, agro­hı­m­ııa­­­lyq jáne fıtosa­nıtarlyq sıpat­ta­ma­lary jaıly aqpa­rat­tar jınaq­ta­lyp, árdaıym ja­ńar­tylyp otyrady. Qazirgi tań­da biz jer­­gi­likti atqarýshy organdar men sharý­a­­shy­lyq júrgizýshi sýbek­ti­lerge pra­k­tıka­lyq kómek berý úshin, ýnıver­sıtetimizdiń agrono­mııa­lyq jáne jerge ornalastyrý fakýltet­teri­niń joǵary kýrs stýdentterin jibe­rip, Aq­mola oblysy jer paıdalaný­shylary­­­nyń egis alqaptaryn sıfrlandyrý, olar­­­­dyń elektron­dy kartalaryn jasaý jáne egis aınalym­daryn sıfrly úl­gi­­ge aýystyrý jumys­taryn júrgizip jatyrmyz.

Osy jumystar barysynda jerdi paı­da­lanýdyń qazirgi jaı-kúıine qatys­ty kóptegen qordalanǵan másele­ler­diń anyq­­talǵanyn da aıta ketý kerek. Atap aıt­qanda, jerdi jasyryn qosa­r­ly jalǵa berý, jerge qa­tys­­ty qu­­qyq­ty belgileıtin qu­jat­­tar­dyń du­rys resimdelmeýi, ásirese usaq sharýa qojalyq­tary men fermer­lik shar­ýa­shy­lyqt­arda egis aınalymdary­nyń múlde bol­maýy, jerdi nysanaly maqsatyn óz­ger­t­pesten paıdalaný jáne taǵy basqa faktilerdiń oryn alǵandyǵy aıqyndalýda.

Oblystarǵa barǵan issapar barysynda biz jergilikti atqarýshy organ bas­shylarynyń ár jerdi paıdalanýshy­men ǵylymı negizdelgen egis aınalymyn daıyndaý jáne engizý arqyly aımaq­tyq mamandandyrýdy esepke ala otyryp, ósimdik sharýashylyǵyn árta­rap­tan­dyrý saıasatyn júzege asyrý úshin, egis alqaptaryn sıfrlandyrý jáne olar­dyń elektrondy kartalaryn quras­tyrý úderisin tolyǵymen qoldan­baı­tyn­dy­ǵyna kóz jetkizip qaıttyq.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan egis alqaptarynyń elektrondy kartalaryn qurastyrý jumysyn aǵym­daǵy jyldyń 1 shildesine deıin aıaqtaý mindeti belgilengeni kópshilikke málim. Sol sebepti jergilikti atqarýshy organ­dar osy sátti paıdalanyp, atalǵan ma­ńyzdy máselelerdi sheshýdi qolǵa alǵan­dary jón. Sondaı-aq Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi tapsyrmasyna sáıkes, dál egin sharýashylyǵy tehnologııalaryn qanatqaqty rejimde engizý úshin Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystary ákim­derimen birlese otyryp, 9 negizgi sharýa­shylyq tańdalyp alyndy. Osy kúnderi ýnıversıtet ǵalymdary tara­py­nan atalǵan sharýashylyqtardyń teh­nıkalyq parkterinde tekseris ju­mys­­t­ary júrgizilip, olardy qajetti jab­­dyqtarmen jáne qosymsha opsııalarmen jete jabdyqtaýǵa usynymdar berilýde. Kóktemgi egis jumystary bas­tal­ǵanǵa deıin ýnıversıtette osy sharýa­shy­lyqtardyń mamandary bilim­derin jetildiredi. Respýblıkalyq ǵylymı-ádis­­temelik ortalyqtyń ag­ro­hımııalyq qyz­­metiniń kúshimen jáne ýnıversıtet ǵa­lym­darynyń ǵy­ly­mı jetekshilik jasaýy barysynda negizgi sharýashylyqtardyń egis al­qap­tarynan topyraq synamalary iriktelinip alynyp, taldanady jáne olardyń agrohımııalyq kartogrammasy jasalynatyn bolady. Sonymen qatar ýnıversıtet ǵalymdarynyń kó­megi­men osy egis alqaptarynyń fı­to­­sa­nı­tar­lyq kartalary jasalyp, mı­ne­raldy tyńaıt­qyshtardy saralap sińirýdiń elektrondy kartasy quras­ty­rylady. Osylaısha, biz negizgi sharýa­shylyqtarda dál eginshilik teh­no­lo­gııalaryn engizýge qajetti bar­lyq málimetter bazasyn jasap shyq­paq­pyz. Alaıda osy atqarylyp jat­qan ju­mystar AО́K-ti sıfrlandyrý baǵy­tyn­daǵy keshendi isterdiń bir bóligi ǵana. Olardy tolyǵymen oryndaý quzyrly mem­lekettik organdar tarapynan tıisti sharalardy júzege asyrýdy qajet etedi.

Birinshisi – ol memlekettik deńgeıde keńistiktik derekterdiń ulttyq ınfra­qu­rylymyn qurý jáne joǵaryda kór­se­tilgen AgroIKD-nyń quramyna bú­gingi AО́K-tiń barlyq salalaryndaǵy byty­­rań­qy málimetter bazalaryn bir jú­ıege keltirý. Ol úshin mınıstrlik pen Úkimet tara­py­nan qajetti uıym­dastyrý, zańnama­­­lyq negizderdi jasaý jumystary júr­gizilýi tıis.

Ekinshisi – ol aýyldyq eldi meken­der­diń kóbinde uıaly baılanys pen ǵalam­tor júıesi turaqty túrde jumys is­te­meıdi. Al uıaly baılanys pen ǵa­lam­torsyz dál egin sharýashylyǵy tehno­logııa­­laryn engizý múmkin emes. Sebebi qol­­danylatyn tehnıka men te­h­no­lo­gııalyq jabdyqtar jerseriktik navı­ga­sııa arqyly ǵana jumys isteı alady.

 Úshinshisi – ol óndiristi aýa raıynyń naqty boljamymen qamtamasyz etý máselesi. Aýa raıynyń naqty boljamyn­syz, ásirese bir aılyq boljam máli­metterinsiz, dál eginshilik tehnologııa­larynan aýqymdy nátıje kútý múmkin emes ekenin este ustaý qajet. Bizdiń «Qazgıdromet» qyzmetiniń qazirgi tań­daǵy múmkindikteri tek 60% ǵana yqtı­maldyqpen boljam jasaı alady. Al damyǵan elderde, máselen, AQSh, EO elderinde, Qytaıda meteoqyzmetter 80% dáldikpen aýa raıyn, eń bastysy, jaýyn-shashyn mólsherin boljap bere alady. Olar bul jetistikke eldiń aýqymdy aýmaǵyn jergilikti meteostansalar jelisimen qamtý nátıjesinde qol jetkizgen. Jekelep alǵanda, mysaly, Qytaıda jergilikti meteostansalar eldiń barlyq aýmaǵynda ár 10 shaqyrym saıyn ornatylǵan. Bizge de osyndaı gıdro­metqyzmet júıesin qalyp­tas­­tyrý qajet. Eger biz kóktemgi jáne jazǵy maý­symdardaǵy jaýyn-sha­shyn­dardy tıimdi paıdalana bilsek, res­pýb­lıkadaǵy dándi daqyldardyń ónimdi­ligin birneshe esege ósirýge bolady.

Álemdik ekonomıkanyń jahandaný úderisiniń beleń alýy men sonyń nátı­je­sin­de álemdik jáne ishki azyq-túlik nary­ǵyn­­daǵy básekelestiktiń artýy búgingi kúni bizden agroónerkásiptik ke­shen­­­der­­diń básekege qabilettiligin art­tyrý­ǵa baǵyt­talǵan pármendi is-shara­lar­dy júzege asyrýymyzdy talap etedi. Jáne osy jaǵdaıda biz sıfrly tehno­logııa­­lar negizindegi sala­lardyń damýyna den qoıyp, sol ar­qy­ly óndiriske jasan­dy ıntellektini en­gizýge arnalǵan negiz jasaýymyz qajet. Bul – bizdiń bolashaǵymyz.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory,

QR UǴA korrespondent-múshesi, professor