Eki dúrkin Keńes Odaǵynyń Batyry, ataqty ushqysh Talǵat Bıgeldınov esteliginde, 1940 jyly Saratov áskerı-avıasııa mektebine oqýǵa barǵanyn, sonda emtıhan tapsyrý kezinde tájirıbeli mamandar «myna balanyń kózinde oty bar eken» dep synaqsyz qabyldaǵanyn jazady.
Demek bizdiń halqymyzdyń boıynda otty rýh bolǵan. Eger álsiz bolsaq, ǵalamda kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryn alatyn myna darhan dalaǵa qalaı ıe bolyp keldik?! Dospambet jyraý aıtady:
Kún-tún qatsa jibimes.
Men kólikke qosymdy artqanmyn,
Kómbideı arý jalarǵa
Kúrekteı muzdy tońdyryp,
Kirmembes aýyr qolǵa bas bolyp,
Kúńirenip kún túbine jortqanmyn...
Kórdińiz be, rýhsyz halyqtan mundaı jyr týmaıdy. Qysqasy, otarlaýshylar qazaqtyń jan dúnıesindegi osy otty rýhyn tonady. Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady.
Rýh degenimiz, ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halqynyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshenedi. Bolashaǵynyń baıandy bolýyn oılaıtyn jurt urpaǵynyń otty rýhyn shyńdaıdy, jetildiredi.
Otty rýh demekshi... eki ǵasyr buryn taýlyqtardyń azattyǵy úshin aq patsha soldattarymen uzaq jyl soǵysqan ımam Shámilden orys generaly: «Jartylaı ash Daǵystan ózinen myńdaǵan ese kúshti, ári úlken ımperııadan jeńilmeı jıyrma bes jyl qalaı soǵysty?» dep suraıdy. Shámildiń jaýaby: «Eger bizdiń boıymyzda otty rýh bolmaǵanda, bulaı uzaq shydas bermegen bolar edik. Bir kúni maǵan qarý asynǵan atty adamdar kelip: «Shámil, jaýlar bizdiń shańyraǵymyzda mazdap turǵan otty rýhymyzdy óshirmek, sen óziń atqa qonasyń ba, álde biz mingizeıik pe?» dedi. Osy sózdi estigen sátte keýdemde tyǵylyp jatqan otty rýh lap etip jandy da meni 25 jyl attan túsirmedi. Rýh otynan Qap taýy lapyldap jandy. Ony kókten jaýǵan jańbyr da, qarly boran da, daýyl da óshire almady» depti. Joǵaryda Abaı atamyzdyń «Ishinde kimniń oty bar, qar jaýsa da sóner me?» degeni osy shyǵar.
Shámildi 1859 jyly qolǵa túsirgen general Aleksandr Barıatınskıı «Seniń kúresiń osymen aıaqtaldy, báribir patshany jeńe almadyń, osyny bile tura nege soǵystyń?» deıdi. Tutqyn Shámildiń aıtqany: «Siz qatelesip tursyz myrza, men halqyma jaýǵa bas ımeýdiń úlgisin kórsettim jáne júrekterine eshkimnen qoryqpaıtyn otty rýh syıladym, bul jeńis emes pe?!» depti kúlip.
Sol sııaqty bir top ǵalym Qap taýyn kezip, ekspedısııa jasaıdy. Olar Kıkýnı aýylynyń mańyna kelgende mashınalary batpaqqa batady. Iterip shyǵarý múmkin bolmaıdy. Ǵalymdar qaırańdap turǵanda taýdan balpań-balpań basqan alyp tulǵaly adam kelip, batpaqqa batqan mashınany balanyń oıynshyǵyndaı kóterip, qurǵaq jerge qoıady. Bul adam avar jurtynyń ataqty balýany Ospan Ábdirahmanov eken. Ǵalymdar balýannan «munshalyq kúsh-qýatqa qalaı ıe boldyńyz?» dep suraıdy. Ospan aıtady: «Boıymda otty rýh bar, áıtpegende, qara kúshpen mashınany súırep shyǵara almaısyz», depti.
Eston jýrnalısi Marko Mıhkelson general Djohar Dýdaevqa: «Taý halqy bostandyǵy úshin soǵysqanyna 300 jyl boldy. Munsha uzaq soǵysýdyń qupııasy nede?» dep suraq qoıǵan eken. Dýdaevtyń jaýaby: «Kavkazdyqtardyń boıyndaǵy otty rýh olardyń qul bolýyna sáıkes kelmeıdi» depti. Sol sııaqty erkin kúresten eki dúrkin Olımpıada jáne álem chempıony, daǵystandyq balýan Máýlet Batyrov «kavkazdyq balýandardyń basty ereksheligi qandaı?» degen tilshiniń suraǵyna: «Bizdiń jigitterde otty rýh basym» dep bir aýyz sózben jaýap bergen eken.
Biz bul taqyrypty nege qozǵap otyrmyz? О́ıtkeni fransýz ǵalymy Frensıs Fanon aıtqandaı, otarlaýdan azat bolǵan el ózderin qansha táýelsiz sezingenimen olardyń boıynda rýh bostandyǵy bolmaıdy, ol tildik bóliný men ulttyq margınaldanýynan kórinip turady eken.
Bul dertten qutylmaı ol halyq eshqashan tolyq táýelsizdikke qol jetkize almaıdy. Budan qutylatyn jalǵyz jol halyqtyń bolmysyndaǵy ulttyq kod – otty rýhty oıatý. Qalaı oıatamyz, ol basqa áńgime.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
