Sahna sańlaǵy Raıymbek Seıitmetov

Toqsanynshy jyldardyń toqyraý kezinde Almatydaǵy jyly ornyn, jaıly turmysyn tastap jasy 60-qa kelip qal­ǵanda týǵan jerge oralypty. Artymda iz qaldyrsam, hal­qyma paıdaly dúnıe bersem dep sanaly túrde kelgen. Áýe­li Halyqaralyq qazaq-tú­rik ýnıversıtetinde rektor M.Ju­rynovtyń qoldaýymen óner bólimin ashty. О́ńirdegi talantty jastardy jınap, sahna ónerine baý­lydy. Ol kezde el tur­mysy júdep, tirshiliktiń qııýy qashqan kez-tin. Ǵımarat jetispegendikten bolar, óner bólimi alǵashqyda Kentaýda oryn tepti. Jylý joq, jaryq jıi sónedi.... Desek te, turmys qıyn­d­yǵynan aldyna aıqyn maqsat qoıǵan sahna sańlaǵynyń saǵy synbady. Bar qıyndyqqa tózdi. «Túrkistannyń búgini men erteńin oılaǵanda kóńilimde bir túıtkil turdy. Túrkistannyń rýhyn kóterý úshin, eń áýeli sol jerdiń rýhanı ıgilikterin jasaýymyz qajet. О́zim uzaq jyldar qyzmet etken óner salasynyń bıiginen qarasam, Túrkistanǵa teatr kerek. Elimiz egemendik aldy, Túrkistan qaıta túleıtin bolady dep, jastaıymnan baýyr basyp qalǵan Almatyny, ataq-abyroıyna ıe bolǵan óner ordasyn tastap, týǵan jerge tartyp ketýimniń basty sebebi de sol bolatyn. Osynda jınaqtalǵan tájirıbemdi, azdy-kópti óne­rimdi sonda alyp baraıyn dep sheshtim. Túrkistan qaıta túlep, irgesin keńitip jatqanda so­nyń bir shegesi bolyp qalǵym keldi...» dep ózi aıtqanyndaı, parasatty paıymymen týǵan jerge kelip, ónerdiń týyn tikti. 

О́zi tárbıelep-oqytqan, daıyn­daǵan shákirtterinen teatr trýppasyn jasaqtady. Túr­kis­tanda teatr ashý týraly usynysyn bildirip Elba­sy­myzǵa deıin hat jazdy. Talaı meke­meniń esigin qaǵyp, tabal­dyryǵyn tozdyr­ǵany taǵy bar. Qysqasy, Túrki­stan teatrynyń irgesin qalap, kere­gesin bekitip ketti. 

Teatr 2000 jyly 1500 jyl­dyq qarsańynda ashyldy. Resmı túrde 2001 jyly 12 qańtarda jumysyn bastady. Ázerbaıjan dramatýrgi B.Vahap­zadeniń «Kók túrikter» tarıhı dra­masymen teatr shymyldyǵy túrildi.

Qoıylymdy Elbasy N.Nazarbaev kelip tamashala­dy. 2001 jyldyń qarashasynda Túrkistanǵa sapary kezinde «Kók túrikter» spektaklin kó­rý­ge keldi. Tapjylmaı otyryp qoıylymdy sońyna deıin tamashalaıdy. «Jaqsy qoıylym eken. Taǵylym alar tustary mol. Myna talantty ártisterdi Almatydan shaqyrttyńyz ba?», degen suraǵyna R.Seıitmetov: «О́zim oqytyp, daıyndaǵanmyn» – degen kezde tańdanysyn jasy­ra almaı: «Raıymbek Noǵaı­baıuly negizin qalaǵan Túrkis­tan teatrynyń bolashaǵy zor», dep baǵasyn beripti.

Raıymbek Seıitmetov «Kók túrikterdi» túrik tilinde qoıyp, jas ártister túrikshe oınap shyq­ty. Teatr atalmysh spektaklmen 3-4 jyl qatarynan Túrkııaǵa gastroldik saparǵa baryp qaıtty. «Kók túrikterdi» Túrkııanyń birneshe qalasynda sahnalaǵan Raıymbek aǵany túrik aǵaıyndar tóbesine kó­terip, zor izet kórsetti. Ár qo­ıy­lymy anshlagpen óte­tin atalmysh premeradan soń túrik kórermenderi kóz jastaryn súrtip, qol soǵyp qı­maı qoshtasatynyn bireý biler, bireý bilmes. 

Teatr nebári 4-5 jyl kóle­minde aıaqqa turdy. Jas teatr bolsa da kúrdeli tarıhı-dramalardy sahnaǵa shyǵaryp kásibı tuǵyrǵa qulash sermedi. Kóptegen teatr festıval­derinen júldeli oralyp júrdi. О́zi­niń baǵytyn aıqyndady. Túrik tildes elder dramatýrgııasyn kóbirek sahnalady. Maqsat aıqyn. Túrkistan teatry – túrki tildes elderdiń teatr óneriniń ortaq ordasyna aınalýy kerek.

2004-2007 jyldary Túrkis­tan teatrynyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardym. Sol jyldarda Raıymbek aǵanyń jaqsy sózderin, óner adamdary jaıly kóp áńgimelerine qanyqtym.

2005 jyldyń sáýir aıy edi. S.Ahmadtyń «Kelinder kóteri­lisi» spektakliniń repetısııasy júrip jatqan. «Qalqam, kelip qarasańshy, sahna taqyrybyn jazatyn adam repetısııadan bastap kórgeni durys. Árbir ártisti zertte, árbir obrazdyń somdalýyn jiti baqylap júr» dedi. Sodan áńgimesin bastap ketti: «Kelinderdi» qoıǵanyma 30 jyl bolyp qaldy. 1977 jyly Áýezov teatrynda qoıǵanmyn. Basty róldi (Farmonbıbini) Sábıra Maıqanova oınady. Anshlagtan anshlag. Bul spektaklmen trýppa búkil Qazaqstandy aralap shyqty. Zalda kórermen lyq tolatyn. Sumdyq anshlag bolady. Sábıra apam óle-ólgenshe oınap ketti. Súıip oınaıtyn. Ár sahnada jańa leppen, jańa shabytpen oınap, adýyn ene beınesin san qyrynan tanyta bildi. Korıfeı edi ǵoı Sábıra apaı. Avtordy Almatydaǵy premersyna da shaqyrǵanbyz. О́zbek jazýshy-dramatýrgy Saıd Ahmadpen aradaǵy dostyq osylaı bastalǵan». 

...2006 jyly qańtarda, teatr­dyń bes jyldyǵyna oraı, Raıym­­bek aǵa Shekspırdiń «Asaý­­ǵa tusaýyn» sahnalady. «Jas teatr úshin Shekspır aýyr­­laý bolady dep barǵym kel­­meı júrdi. Mine, endi, 5 be­les­ti artqa tastap, tolysqan soń qoıý kerek dep sheshtim. Shekspır, «Beý, qyzdar-aı» anaý-mynaý emes», dedi trýppany jınap. Jaýapkershilik júktedi. Premera sátti ótti. Sahna sańlaǵy balasha shattanyp: «Túrkistan kórer­meni qalaı qabyldaıdy eken deýshi edim. Jaqsy qabyldady, kórer­menimiz de ózimizben birge ósip keledi eken», degen-di.

Kezekti repetısııadan keıin Raıymbek aǵa taǵy ótkennen syr shertti.

«...1983 jyly TIýZ-ǵa (Ǵ.Mú­si­repov teatry) kórkemdik je­tekshi bolyp keldim. Quldyrap ketken teatr. Qojyraǵan óner ujymyna durys basshylyq kerek boldy. Tyń dúnıelerdi sahnalap, batyl betburys jasadym. Maqtanǵanym emes, teatr eki-úsh jylda aıtarlyqtaı kóterilip, jańa beleske shyqty. M.Áýezovtiń «Alýasyn» sahnaladym. «Alýa» spektakli – meniń shyǵarmashylyq ómirimniń bir belesi. M.Áýezovtiń jazylyp, biraq 30 jyl boıy qoıylmaı, tartpada jatqan shyǵarmasy bolatyn. Bul – biz­diń teatrymyz (TIýZ) úshin de, ulttyq teatr óneri úshin de úlken oqıǵa boldy. «Alýa» spektakli kórermenniń kóńili­nen shyqty. Spektakldiń joǵary deńgeıde qoıylǵany úshin rejısser – maǵan, Alýa rólin somdaǵan Gúljamal Qazaqbaevaǵa, Mákil Qulanbaev pen Muhtar Baqtygereevke Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi. Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aq­toq­tysyn» qoıdym. Aqtoqtyny Raıhan Qalıoldına esimdi aktrısa somdady. Aqandy – Doshan Joljaqsynov, Naýan haziretti – Muhtar Baqtygereev somdady. Sumdyq anshlag. Spek­takl búkil BAQ-tyń, teatr­tanýshylardyń nazaryn aýdardy. Ǵabeń marqum qatty rıza boldy. Maýsym boıy bir ret te jibermeı spektakldi kórip júrdi. Premeradan soń ártisterdiń túgel qolyn qysyp, quttyqtap shyqty. Ǵabeń – naǵyz estet, teatrdy, kórkemónerdi qadirleıtin jan edi. 

Ǵabeń bir kúni maǵan buryn bas­pa júzin kórmegen, «Qyp­shaq qyzy – Appaq» atty shy­ǵar­masyn alyp keldi. Qarap shyqtym, jaqsy dúnıe. Biraq keı tustaryn qaıta qaraý kerek. Ǵabeńe aıtyp, túsindirdim. Ol kisi túsindi. «Qaıdam, Raıym­bekjan, bizden qaırat ketti ǵoı, kóreıin»,  dedi. Sol dúnıesin aqyry aıaqtaı almaı, Ǵabeń dúnıeden ozdy. Sodan soń jazýshylar odaǵyna hat jazdym. Pesany jiberip, osyny bir dramatýrg qolǵa alsyn dep. Odaqtan jaýap bolmady. Taǵy da jazdym. Osylaı júrip pesadan aırylyp qaldym. (Bir qıyny ol kezde kserokóshirme joq). Iá, Alla jazbaǵan eken, sóz zergeriniń pesasy sahnalanbaı qaldy. Solaı, shyraǵym, adamnyń degeni bola bermeıdi árkez...» dep edi teatr tarlany. 

2004 jyly aqpanynda teatr Qadyr Myrza Álıdiń «Ámir-Temir» tarıhı dramasyn qoıdy. Basty róldi talantty akter Erjan Isataev somdady. Jarty álemdi jaý­laǵan hannyń ómiriniń sońǵy sátterinen jazylǵan dramada nebári 3-4 qana keıipker. Drama tutastaı óleńmen jazylǵan. Qoıylym sátti shyqty. Avtor da premeraǵa qatysty. «Jalpy, rejısser Raıymbek Seıitmetovtiń qazaq teatr ónerine ákelgen jańalyǵy, qosqan súbeli úlesi – osy poetıkalyq shyǵarmalardy sahnalaýy. Maham­bettiń otty jyrlary negizinde qoıylǵan «Týǵan uldan ne paıda?», Abaı óleńderi jelisinde «Qalyń elim, qazaǵym» (ınssenırovkasyn ózi jazǵan) týyndysyn jasap, klassıkter shyǵarmashylyǵyndaǵy eshqashan eskirmeıtin adamzatqa ortaq problemalardy búgingi kúnmen ushtastyra bilgen zerek sýretker», dep sahna synshysy Á.Syǵaıdyń baǵa berýi oryndy. Rasynda, R.Seıitmetov – elimizde poetıkalyq teatrdyń qalyptasýyna zor eńbek sińirgen rejısser. Sahna sańlaǵy kezinde T.Berdııarovtyń, M.Shahanovtyń, M.Maqataevtyń, F.Ońǵarsynovanyń, Q.Myrza-Álı shyǵarmalary negizinde spektaklder qoıyp, ol qazaq sahna ónerine jańasha lep, basqasha baǵytqa keń jol ashqan. Osy dástúrli súrleý, arna táı-táı basqan jas Túrkistan teatrynda da jalǵasyn tapty.

Iá, Raıymbek aǵa óleń, kórkemsóz oqýdyń has sheberi-tin. Ár sózge, árbir dybysqa, býynǵa, ekpinge erekshe mán berip, shákirtterine erinbeı úıretti. Ol – keıipkeri az, psıhologııalyq tartysqa toly dramalardy sahnalaýdyń sheberi. Nebári eki-aq , úsh-aq keıipker qatysady. Basynda oılap otyrasyń: «kórermendi jalyqtyryp jibermes pe eken» dep. Joq, shıyrshyqsha shıryǵyp shyqqan, artyq-aýys sóz joq shymyr dúnıe eliktirip áketedi. Sheberligi ǵoı. 

...Artynda óziniń mektebin qalyp­tastyryp, óshpes ónege, iz qaldyrǵan ǵazız jandy óldi deýge qımaısyń. Onyń ǵıbratty isin, óner jolyn shákirtteri jalǵastyrýda.

Jyl saıyn 2 naýryzda R.Seıit­metovtiń týǵan kúnine oraı ónerli jastar arasyndaǵy oblystyq kór­kem sóz oqý sheberleriniń baı­qaýy ótkiziledi. Ahmet Iаsaýı ýnıver­sıtetinde dástúrli ótip júrgen «Da­­­­ryn» aımaqtyq jas talanttar baı­qaýy bıyl R.Seıitmetovtiń 80 jyldyǵyna arnalypty. Talaı darynnyń tusaýyn kesken, Túrkistan teatryndaı ǵajap óner oshaǵyn qaldyrǵan sahna sańlaǵy qandaı qurmetke de laıyq, álbette.
2017 jyly Túrkistan sazdy-drama teatryna Raıymbek Seıitmetov esimi berildi. О́ner ordasy qazirgi tańǵa deıin úlkendi-kishili jańa qoıylymdar sahnalap, teatr festı­valderine de qatysyp, túrli júl­delerdi ıelenip keledi. Sońǵy tórt jyldyń ózinde, ıaǵnı 2013 jyly Halyqaralyq kásibı teatr kúni merekesine oraı uıymdastyrylǵan «Teatr kóktemi-2013» oblystyq kásibı teatrlar festıvalinde teat­r Evrıpıdtiń «Troıa hanshasy» atty monoqoıylymymen óner kórsetip, «Aıryqsha shyǵarmashylyq tabysy jáne álemdik klassıkany na­sıhattaǵany úshin», 2014 jyly J.Jumattyń «Tiri jan» dra­ma­syn qoıyp, «О́zekti máseleni kóter­geni úshin», 2015 jyly Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵyna jáne Uly jeńistiń 70 jyldyǵyna arnaıy Á.Nurshaıyqov, A.Sapyshevtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» dramasymen qatysyp, «Kórermender kózaıymy» jáne teatr aktrısasy Ásel Qojabekova «Eń úzdik áıel beınesi», 2016 jyly R.Otarbaevtyń «Mustafa Shoqaı» dramasymen óner kórsetip, «Tarıhı taqyrypty úzdik meńgergeni úshin» atalymdarymen marapattalca, 2017 jyly TúrkSOI-dyń halyqaralyq teatr festıvalinde G.Hýgaevtyń «Qara shekpen» qoıylymy (rejısseri A.Naýryzbaev) 1-oryndy ıelendi.

Endi birer sóz sahna sańlaǵy esim­iniń eskerilýi tóńireginde. Sah­­­­nager Seıitmetovtiń kózi tiri­sin­de óziniń «Akter, rejısser Raıymbek Seıitmetov» atty kita­by («Atamura») oqyrman qolyna tıse, 2009 jyly Áshirbek Syǵaı­dyń «Raıymbek Seıitmet» atty ǵu­myr­namalyq kitaby jaryq kórdi. R.Seıit­metovtiń qazaq radıo­syn­daǵy (radıo­qoıylymdary), kıno sa­la­syn­daǵy, teatr ónerindegi taǵlymdy eńbekterin, qaldyrǵan izin zerttep-zerdeleý bolashaqtyń enshisinde. 

Sahna sheberiniń 80 jyldyq mereıtoıy laıyqty deńgeıde atalyp ótse deımiz. Raıymbek Seıitmetovtiń 80 jyldyǵyna oraı Túrkistanda Túrki halyqtary teatr festıvalin ótkizse oryndy bolar edi dep oılaımyz.

Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst