JARASYMDY DÁSTÚR JALǴASTYǴY

О́tken senbide Elbasy Nursultan Nazarbaev astanalyq kórermendermen birge “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmin tamashalady. Prezıdent kınotýyn­dyǵa rızashylyǵyn bildirdi. Nursultan Ábishuly kıno óneriniń tarlany Asanáli Áshimovtiń qolyn qysyp turyp: “Men buryn da birneshe ret aıtqanmyn, búgin de qaıtalaımyn. Jer betindegi ár qazaqtyń bir-aq Otany bar. Ol – Qazaqstan. Sol Otanǵa qyzmet etý – árbir qazaqtyń abzal boryshy bolmaq. Sizdiń fılm jastardy otanshyldyqqa tárbıeleıtin fılm bolyp shyǵypty. Nashaqorlyq, narkobıznes – álemdi alańdatyp otyrǵan problema. Qazaqstannyń qaýipsizdik organdary bul dertpen bitispes kúres júrgizýde. Osy másele de fılmde táp-táýir kórinis taýypty. Biz jastardy osy keselmen kúresýge úndeýimiz kerek. Fılmde bandıt ataýlynyń barar jeri ajal ekeni anyq kórsetilgen. Sondyqtan jańa týyndynyń sátti shyǵýymen quttyqtaımyn”, – dedi. Osydan qyryq jyl buryn qa­­zaq halqynyń uly perzenti, áıgili kınorejısser Sháken Aı­ma­nov óziniń eń sońǵy kıno­kar­tınasy “Atamannyń aqyry” fıl­min aıaq­tady. Eldiń jappaı qyzyǵýshy­ly­ǵyn oıatqan talaı týyndylardy dú­nıege ákelgen daryndy rejısser­diń bul fılmi de ony úlken shyǵarmashylyq tabysqa keneltti. “Atamannyń aqyry” qaýipsizdik qyzmetinde asa kúrdeli tapsyrmany sátti oryn­daǵan chekıster týraly maz­mun­dy fılm ǵana emes, atys-shabysqa toly batys “boevık­teri­niń” úlgisindegi óte tartymdy dú­nıe bolyp shyqty. Kınokartına oqıǵasynyń shynaıylyǵymen, sıýjetterdiń sheber qııýlasty­ryl­ǵandyǵymen erekshelendi. “Atamannyń aqyry” Keńester Odaǵynyń tanymal kınotea­tr­la­rynda el-jurtqa keńinen tanys­tyryldy. Fılmniń tusaýkeser rásimderi dúrildep ótti. Ásirese, bardy baǵalap, óner ishindegi kú­rish pen kúrmekti ajyrata biletin Máskeý men Lenıngradtyń kó­rermenderi “Atamannyń aqyryn” aptalap, aılap tamashalady. О́ki­nish­­ke oraı, Sháken Aımanov fılmniń búkil Odaq jurtyn ta­byndyrǵan juldyzdy sátterin kóre alǵan joq. Sol tusta óner­diń bıik belesine shyqqan Asanáli Áshimov kelistirip oınaǵan Qa­sym­han Shadııarov beınesi kı­no­dan tálim alatyn mıllıondaǵan adamnyń júreginde jattalyp qaldy. Sháken Aımanovtyń aınala­syn­­daǵylar bul fılmnen brı­tan­dyq Djeıms Bond týraly týyn­dy­larmen úılesimdilik taba­tyn. Djeı­ms Bond – aǵylshyn jazý­shysy Iаn Flemıngtiń oıdan shy­ǵar­ǵan agentiniń esimi. Onyń pro­totıpi – brıtandyq áıgili bar­laý­shy Sıdneı Reılı. Bul shy­ǵarma ekranǵa shyqqannan keıin ǵana óte tanymal boldy. Al buǵan deıin ár­túrli eksperı­ment­ter jasap, qy­ryq­tan asqansha ózi-ózin tappaı júrgen ortaqol jazýshynyń shy­ǵar­masy ekran­dal­ǵan soń álemdi sharlap júre berdi. Qalamgerge jo­lyqqan brı­tan prodıýsseri Albert Brokkolı Garrı Zalsmanmen birigip, Flemıngtiń romandaryn ekranǵa shyǵarý quqyn satyp alyp, 1961 jyly áıgili “Bondıananyń” alǵashqy fılmin bastap kelip jiberdi. 1962 jyly Terens Iаngtiń rejısserligimen “Doktor No” degen ataýmen túsirilgen fılm kúni búginge deıin jalǵasyp ke­ledi. Osy ýaqytqa deıin “007 agent” týraly 22 fılm túsirildi. Kórermenge eki jylda bir fılm usynylyp oty­rady. Sóıtip, Djeıms Bond san ur­paqtyń sanasymen sabaqtasyp ket­ken ǵumyrly keıipkerge aınaldy. Sháken Aımanovtyń da jurt júregin jaýlaǵan Qasymhan Sha­dııa­rov týraly fılmdi jalǵas­ty­ryp, birneshe urpaqty tárbıeleıtin halyqtyq kınotýyndy jasaýyna bolatyn edi. Biraq erte úzilgen ǵu­my­ry ony jalǵaýǵa múmkindik ber­medi. “Atamannyń aqyry” ekran álemine jumysyna tııanaqty, ádis-tásili mol, eptiligi de, tektiligi de kórinip turatyn, syrt kelbeti kórkem, naǵyz seri barlaýshynyń obrazyn ákeldi. Búginge deıin Djeıms Bond týraly túsirilgen jıyrmadan astam fılmde alty akter oınady. Al­ǵash­qy bes fılmdegi Bondtyń ró­li­ne shotlandııalyq Shon Konnerı tústi. Ol álemniń “sen tur, men ataı­yn” deıtin saıypqyran akter­leriniń ishinen iriktelgen bolatyn. Konne­rıge bul fılm qanshalyqty tabys ákelgenin mynadan-aq bile berińiz: onyń jıyntyq gonorary 18 mıl­lıon 300 myń dollardy qu­raıdy. Odan keıin Djeıms Bondtyń beı­ne­­sin Djordj Lezenbı, Rodjer Mýr, Tımotı Dalton, Pırs Bros­nan som­dady. Al 2006 jyldan kúni búgin­­ge deıin barlaýshynyń beınesin 42 jas­taǵy Denıel Kreıg oınap keledi. Qazir Shon Konnerı aqsaqal jasyna keldi, bıyl seksenge toldy. Biraq, ekrandaǵy Djeıms Bond óz­gergen joq. Jap-jas, shıraq kúıin­de áli kúnge deıin óz kórermenderin tańǵaldyryp keledi. Barlaýshynyń beınesin qııalynan qıystyrǵan Iаng Flemıngtiń óńi túgili túsine de kirmegen fılmder qalyń eldiń rýhanı qazynasyna aınaldy. Bir kezde búkil eldiń kórer­men­de­rin ekran aldyna jınaǵan “Ata­mannyń aqyry” da keńes zamanyn­daǵy jańa týyndylarmen jalǵasty. Asanáli Áshimov Eldor Orazbaev túsirgen “Transsibir ekspresi” fı­lminde áıgili chekıst Shadııarov­tyń keıingi erlikteri men is-áre­ket­terin beıneledi. Odan keıin Igor Vovnıanko túsirgen “Manchjýr va­rıanty” fılminde de bul jeli ári qaraı damytyldy. Endi, mine, Qýat Ahmetovtiń “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmi kórermenge jol tartty. Bas keıipker rólinde – jetpisten assa da shıraq qımylynan ajyramaǵan Asanáli Áshimov. Djeıms Bond tý­raly fılmder serııasynda qyryq segiz jylda alty akter oınasa, Qasymhan Shadııarov (prototıpi – chekıst Qasymhan Shanyshev) týraly fılmder serııasynda bas keıipkerdi qyryq jyl ishinde jalǵyz-aq akter somdaıdy. Sóıtip, ol qazaqtyń asa daryndy rejısseri Sháken Aımanovtyń oryndalmaǵan armanyna qol jetkizdi. Bul – búgingi urpaqtyń tal­ǵa­my­nan shyǵatyn, jańa úlgidegi, shy­tyr­man oqıǵaly fılm. Bir ja­ǵynan, el qorǵaýǵa, Otanǵa qyzmet etýge, ult qaýipsizdigin saqtaýǵa úndeıdi, ekinshi jaǵynan jas bý­yndy, eptilikke, erlikke baýlıdy, batyl azamat bop qalyptasýǵa jeteleıdi. “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmi kınodaǵy Sháken Aımanov dástúrin jalǵastyryp qana qoımaı, jas­tary­myzdyń boıyna týǵan jer­ge, táýelsiz elge qyzmet etý ıdeıasyn sińiredi. Súıispenshilikke, patrıo­tızm­ge shaqyrady. Jáne bul ıdeıa­ny kúshtep tańbaıdy. Ideıa tabıǵı túrde kıno­nyń óziniń ishki álemi­nen taraıdy. “Meniń parqymdy bazardaǵy narqym aıqyndaıdy” degendeı, fılm bar-joǵy 3 mıllıon AQSh dol­larynan sál ǵana asatyn qar­jy­ǵa túsirilgen. Bul Djeıms Bond týraly fılmderdiń bıýdjetinen on­daǵan ese arzan. Mysaly, Djeıms Bond týraly 2008 jyly túsirilgen “Kvant mıloserdııa” degen fılmge 200 mıllıon dollar jumsalǵan eken. Bul “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılminiń bıýdjetinen 65 ese kóp. Osydan-aq kıno óndirisi úshin azǵantaı kórinetin qarajatpen qandaı qundy dúnıeniń jasalǵanyn baǵamdaı berińiz. Onyń ústine bul kınotýyndynyń úsh elde túsiril­ge­nin de umytpaýymyz kerek. Osyǵan qaramastan, fılmniń ón boıynan kıno óndirisi salasyndaǵy ilgeri­leý­di, batystyń tehnıkasyn ıgerý mashyǵyn, aýdıtorııa suranysyn es­kerýdiń nátıjesin anyq ań­ǵara­myz. Bul kınotýyndy ózi tektes aǵymdaǵy fılmderden áldeqaıda joǵary tur. Trıýkterdiń asa sheber­likpen oryndalýy, arnaıy áser berý tehnıkasy, kompıýterlik óń­deý tehnologııasy, tústi tańdaý, óz­gertip otyrý, jaryq túsirý tásili ja­ǵynan da zamanaýı kınotýyn­dy­nyń talaptaryna jaýap beredi. “Siz kimsiz, Ka myrza?” fılmi­ne úsh eldiń kınoakterleri qatys­ty. Reseıdiń belgili akteri Alek­sandr Feklıstov pen Taılandtyń tanymal kınojuldyzy Dongdjaı Hataıkarn óz rólderin sheber oryn­dap, qazaq kınosynyń márte­besin kóterdi. Fılmniń keıip­ker­leri aýǵandyqtardyń tilin qosqanda tórt tilde sóıleıdi. Osy arqyly birneshe eldiń aýmaǵynda etek alǵan nasha saýdasymen kúrestiń shynaıy kartınasy jasalǵan. Kınokartınada qazaq kınosy­nyń jas býyn akterleri de she­ber­lik kórsetti. Gúlsharat Jubaeva, Murat Bolatov, Erjan Túsipov, Dáýlet Ábdiǵaparov syndy óner ókilderi óz rólderin shynaıy oınap shyqty. Asanáli Áshimov oınaǵan Ka myrza men Aleksandr Feklıstov oınaǵan Alekseevtiń shahmat taq­tasynyń ústindegi tartysy fılm­niń negizgi jelisin uqtyryp turǵan sátti detal retinde kórsetilgen. Iz­gilik pen zulymdyqtyń, jaqsylyq pen jamandyqtyń, aq pen qaranyń básekesi osy kóriniste sózben de, kózben de ańǵartylady. Fılmdegi atys-shabys kórinis­teriniń ózinen ulttyq uǵymdardyń alǵa tartylyp otyrǵanyn baıqaı­myz. Keıipkerler at qulaǵynda oı­naıdy, eptiliktiń úlgisin kórsetedi. Fılmniń sátti túsirilýi bar da, onyń ıdeıalyq muratynyń oryn­dalýy taǵy bar. Eger kınotýyndy kózdegen tárbıelik maqsatyn oryn­damasa, qyrýar eńbek zaıa ketýi múm­kin. Mysaly, Reseı kıno­ger­leri túsirgen “Brıgada” fılminde bandıtterdi áshkereleýden góri, olardy ıdeal tutý jaǵy basymyraq túskendikten, osy eldiń ár qala­synda bir-bir “brıgada” paıda bol­ǵanyn kezinde Reseı basy­lym­dary jabyla jazdy. “Brıgada” ban­dıtızmdi tusaýlaýdyń ornyna qaıta ony dáriptep jiberdi. Osy tur­ǵydan alǵanda “Siz kimsiz, Ka myr­za?” fılminiń tárbıelik máni óte zor. Kınokartınanyń keıip­ker­leri óziniń bolmys-bitimi men qımyl-áreketi arqyly keselmen kúresýge, jamannan jırenýge ún­deıdi. Qaý­ipsizdikti qorǵaý qyz­metkerleriniń is-áreketi úılesimdi ári senimdi shyqqan. Aram jolmen tabylǵan aqsha eshqashan jaqsylyqqa jetkizbeıdi. Elińniń urpaǵy aman bolsyn deseń, ony qaýip-qaterden, kesel-kesa­pat­tan qorǵa, Otan degen uǵymdy ár­daıym este saqta. Sonda seni hal­qyń umytpaıdy. “Siz kimsiz, Ka myr­za?” fılminiń ustanǵan ıdeıa­sy osy. Aqan BIJANOV, senator: – Bul Sháken Aımanov dás­túri­niń jalǵastyǵyn kórsetetin týyn­dy. Men fılmdi pre­me­ra­synda kórdim. Kınokartına maǵan unady. Oqıǵasy shynaıy. Qys­qasy, týyndy jas urpaqtyń boıyndaǵy patrıottyq sezimdi oıata alady. Igor VOVNIаNKO, kınorejısser: – Bul osy tektes burynǵy fılmderdiń jalǵasy. Bárinde de qa­zaq kınosynyń aıtýly tulǵasy Asan­áli Áshimov oınaıdy. Fılm túsirý tobynyń kásibı sheberligin kórsetti, Qazaqstan men Reseı akterleriniń birlesken shyǵarma­shy­lyq is-qımylyn tanytty. Fılm detektıv janrynda oryndalǵan, osy zamanǵy kıno tili men jańa teh­no­lo­gııa jaqsy paıdalanylǵan. Meniń oıymsha, kınokartına keńes­tik júıe­de bolǵan elderdiń kıne­ma­tografııa salasynda aıryqsha oryn alady. Sebebi, fılmniń oqıǵa jelisi olardyń bárine de jaqsy tanys. Janat Qasym, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti: – Kınokartına maǵan una­dy. “Qazaqfılm” osyndaı fılm túsiredi dep oılamappyn. Jurt jappaı kóretin “boevık­terden” bir de kem emes. Qyzy­ǵyp, bas almaı otyryp kórdim. Meniń qatarymnyń bárine de unaıdy dep oılaımyn. Serik AMANOV, quqyq qorǵaý qyzmetkeri: – Keıingi kezde quqyq qor­ǵaý qyzmeti týraly fılmder qaptap ketti. Olardyń kópshi­liginde saqshylardyń dármen­sizdigi nemese bizdiń aramyzdaǵy keıbir keleńsiz oqıǵalardy kór­setý beleń alyp barady. Búgingi fılmde bári de ómirdegideı boıa­masyz. Qazaqstandyq kınoger­lerdiń osyndaı taǵylymdy fılm jasaı alǵany qýantady. Meniń áriptesterimniń eńbegi shynaıy kórsetilgeni unady. Álimbek NURMAHAN.