Búginde elimiz boıynsha kóktemgi áskerge shaqyrý naýqany qyzý qarqynmen júrip jatyr. 10 naýryzda bastalǵan Otan qorǵaýshylardy esepke alý jumystary 30 maýsymda aıaqtalady. Osy aralyqta tolyqtaı tekserýden ótip, soldat qyzmetine jaramdy jastar áskerı boryshyn óteýge alynady. Bıyl áskerge shaqyrylǵandardyń qataryn 1991– 2000 jyldary týǵan bozbalalar qurap otyr.
Jalpy, er-azamattyń Otan aldyndaǵy boryshyn óteýi abyroıly is. «Armııa – ómir mektebi» degen qaǵıda qaı kezeńde de kúshin joımaıtyny anyq. Biraq jastar arasynda óz qalaýymen áskerge suranyp barýshylar qatary sońǵy jyldary sırep ketken eken. Ásirese bul jaǵdaı joǵary jáne arnaýly oqý oryndaryn bitirgen jastardyń arasynda beleń alyp turǵanǵa uqsaıdy. Ras, 1990 – 2000 jyldary da bul úrdis múldem quldyrap, el ishinde lajy bolsa áskerge barmaı qalýdyń amalyn izdegender kóp bolǵan. Keıin jaǵdaı túzelip, áskerı boryshyn óteýge qyzyǵýshylar sany kúrt ósti. Bul elimizdiń qadamy nyǵaıyp, álem aldyndaǵy abyroıy arta bastaǵan kez edi. Áskerı áleýetimizdiń artýy men azamattyq ómirdegi áskerı boryshyn ótegenderge degen suranystyń týyndaýy árkimge Otan aldyndaǵy qyzmetin qaltqysyz oryndaýǵa jol ashty. Qazir de bul dástúr jalǵasyn taýyp otyrǵany sózsiz. Biraq bizdiń áskerı boryshyn óteýge yntaly jastardyń qatary azaıdy degen sózimizdiń de sebebi bar. Osy maqalany jazý ústinde biz áleýmettik jeli arqyly 19 ben 22 jas aralyǵyndaǵy jas jigitterge saýal qoıyp, az-kem tájirıbe jasaýdy uıǵarǵanbyz. Biz habarlasqan jıyrmaǵa jýyq stýdent jastyń pikiri kereǵar úsh baǵytta órbidi. Negizinen jastardyń áskerı ómir týraly aqparaty men túsinigi jetkilikti bolǵanymen, bes mınýtsyz maman atanǵaly otyrǵan túlekterdiń úshten ekisi Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge asyǵar emes. Iаǵnı ásker jasyndaǵy jigitterdiń bir bóligi bul mindetti atqarýdy mańyzdy dep sanamaıdy. Olardyń paıymdaýynsha, adam Otan aldyndaǵy boryshyn basqa salalarda da eńbek etip júrip atqarýy tıis eken. Al ekinshi top ásker qyzmetinde ótkizýge tıisti ýaqytty, ol tipti 1 jyl merzim bolǵanyna qaramastan, «bekerge ótetin ýaqyt» dep sanaıdy-mys. Bizdiń saýalymyzǵa jaýap berýge kelisken úshinshi top músheleri bolsa, qazirgideı damyǵan tehnologııa ǵasyrynda áskerı boryshyn óteýge qatardaǵy jaýyngerler emes, arnaıy áskerı bilimi bar jastar ǵana shaqyrylýy kerek dep oılaıdy eken jáne osy baǵytta qosymsha daıarlyqtan ótý múmkindigi qarastyrylsa, áskerge barýǵa daıyn ekendikterin ańǵartady. Árıne osy bir býyndaǵy urpaqtyń ókilderi bildirgen úsh túrli pikirdi saralaı kelgende, «Jastar áskerge barýǵa qulyqty emes» degen kesimdi pikir týmaýy kerek. Mindet pen jaýapkershilik júgi jáne otansúıgishtik sezimi qysqa saýalǵa qyzbalyqpen jaýap berýden de joǵary ekendigi sózsiz. Sondaı-aq áskerı boryshyn óteýge óz erkimen ynta bildirýshi jastar arasynda negizinen aýyldyq óńirlerde týǵan bozbalalardyń qatary kóp ekeni de bizdi qýantady. Iаǵnı túrli sebeptermen joǵary bilim alýǵa qoly jetpegen jas jigit ásker qataryna barýǵa aldymen suranady eken. Demek «Armııa – ómir mektebi» degen ustanym bilim qýǵan bozbaladan buryn, aýyr eńbektiń dámin buǵanasy qatpaı jatyp tatqan uldarǵa jaqyndaý bolyp tur...
Biz osy «Oqyǵan jastar áskerı boryshyn óteýge nege asyqpaıdy?» degen saýaldy psıholog-mamanǵa da qoıǵanbyz. «Iа» psıhologııalyq ortalyǵynyń dırektory Marjan Eliquldyń oıynsha, bul qalypty jaǵdaı bolyp sanalatyn kórinedi. О́ıtkeni qalanyń dýmandy ómiri men alǵan bilimniń nátıjesi kez kelgen jasty odan ári talaptanýǵa, jetilýge jáne dıplomynyń jemisin jeýge aldymen yntalandyrady. «Sol sebepten de jastar alǵashqy kezde áskerge barýǵa qulyq tanytpaýy múmkin, biraq áskerı mindetti óteý týraly talap jastardyń oıyn ózgerteri anyq. Árıne bul jaǵdaıda áskerdegi ómir týraly túrli aqparattardyń da áseri bolady. Mysalǵa, jaǵymsyz derekter. Áskerdegi álimjettik, soqqyǵa jyǵý, sýısıd pen kezdeısoq ólim sııaqty faktorlardy joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Onyń ústine qazirgi aqparattyq qoljetimdilik pen sensasııa qýý onsyz da úrkek kóńildi jastyń úreıin ushyrýy múmkin. Jalpy, sizder, jýrnalıster aqparat bergende onyń keri áseri týraly da oılanýlaryńyz kerek...» deıdi psıholog.
Ras, áskerdegi álimjettik týraly aqparattyń jıi jarııalanatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq bul elimizdiń qorǵanys salasynda oryn alyp otyrǵan kemshilikterdiń aldyn alý men saldaryn joıýǵa degen nıetten týǵan jarııalylyq talaby retinde qarastyrylýy kerek sııaqty. О́ıtkeni qazaq áskerine qatysty aıtylǵan syn negizsiz emes. Bir-eki mysal keltireıik: jaqynda Qapshaǵaı qalasyndaǵy áskerı bólimderdiń birinde oqys oqıǵa oryn alyp, mindetin óteýge shaqyrylǵan bozbala aýrýhanaǵa tústi. Avtomattan atylǵan 3 birdeı oq jaýyngerdi aýyr jaralap, naýqas qazir ómir úshin kúresip jatyr. Sol sııaqty Taldyqorǵan qalasyndaǵy Qorǵanys isteri departamentiniń bastyǵy men orynbasary arasyndaǵy kıkiljińnen keıin myltyq atylyp, departament bastyǵy, polkovnık oqqa ushqan bolatyn.
Alaıda uqsas oqıǵalardyń sebepteri jarııa bolǵan jaılar qazaq áskeriniń el aldyndaǵy bedeline nuqsan keltirmesi anyq. Demek jastardyń áskerı boryshyn óteýge degen yntasy men senimine selkeý túsiretindeı kóldeneń sebep joq. Esesine, Otan aldyndaǵy azamattyq paryzdy óteýge degen qulshynys bozbalanyń boıyndaǵy namysty oıatýy tıis. Onyń ústine áskerı boryshyn óteý bizdiń elimizde arnaıy zańmen retteledi.
– Respýblıka boıynsha kóktemgi ásker qataryna shaqyrý jumystary qyzý júrgizilýde. Almaty oblystyq Qorǵanys isteri jónindegi departamenti de bul naýqanmen belsene aınalysýda. Esep boıynsha bul óńirden 1991–2000 jyly týǵan 1800-den astam azamat ásker qataryna alynady. Búginge deıin úsh júzge jýyq jas Shekara qyzmetiniń áskerı bólimderine jiberildi. Jergilikti áskerı basqarý organdarynyń, densaýlyq saqtaý jáne qurylymdyq kúshterdiń ókilderinen quralǵan shaqyrý jáne medısınalyq komıssııasy áskerge qabyldanýshylardy túbegeıli tekserýden ótkizýde. Komıssııa músheleri ár úmitkerdiń alǵan bilimin, mamandyǵyn, otbasy jaǵdaıyn, qyzyǵýshylyqtaryn, sporttaǵy jetistikterin nazarǵa ala otyryp, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı merzimdi ásker qataryna qabyldaý týraly sheshim shyǵarady, – dedi bizge aımaqtaǵy kóktemgi áskerge shaqyrýdyń jaıy týraly aıtyp bergen oblystyq Qorǵanys isteri jónindegi departamenttiń baspasóz hatshysy Janar Erjanqyzy.
Jalpy, shekarasy shegendelgen, áskerı qýaty eselengen elde «Otandy kim qorǵaıdy?» degen suraq týmaýy tıis. Bizdiń jaǵdaıymyzda Táýelsiz Qazaqstannyń tynyshtyǵyn qazaq áskeri qas qaqpaı qorǵaıtyny aıan. Tipti áıgili qolbasshy Napoleon aıtty deıtin «О́z áskerine jaǵdaı jasamaǵan el, ózgeniń áskerin asyraıdy» degen sózdiń ózi qazirgi zaman kelbetine kelińkiremeıtin sııaqty. Búgingi jańǵyrǵan álemde memleketterdiń egemendigine áskerı qaýipten góri ekonomıkalyq básekege tótep berý jaıy basty orynǵa shyqqany anyq. Al Qazaqstannyń damýshy el retindegi áskerı áleýeti aýyz toltyryp aıtarlyq. Dúnıejúzi boıynsha memleketterdiń ásker qýatyn salmaqtaıtyn Global Firepower atty uıymnyń osydan sál arydaǵy derekteri boıynsha, Qazaqstan reıtıngke kiretin 133 eldiń arasynda 55-orynnan kóringen bolatyn.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
