Bul rette 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda Aqtóbede quryla bastaǵan ári tolyq jasaqtalý merzimi 1942 jyldyń mamyr aıyna deıin sozylǵan №101 ulttyq atqyshtar brıgadasy aýyzǵa birinshi oralady. Kalının maıdany quramyna kiretin №101 ulttyq atqyshtar brıgadasynyń sapynda 5007 sarbaz bolǵanyn ınternet derekteri aıǵaqtaıdy. Onyń 80 paıyzdan astamy qazaqtar, qalǵan bóligin orystar men ýkraınder quraǵan. Brıgada komandıri bolyp eń alǵashqyda S.Iа.Iаkovlenko taǵaıyndalsa, keıinnen bul mindetti A.I.Serebrıakov atqarǵan. Brıgada komıssary bolyp M.Álıev bekitilgen. 1942 jyldyń 28 qarashasynda bastalyp, eki aıǵa deıin sozylǵan Rjevtegi qandy qyrǵyn shaıqasta brıgada jaýyngerleriniń elý paıyzdan astamy erlikpen qaza tapty.
Sondaı-aq №101 atqyshtar brıgadasynyń saıypqyran sarbazdary Kalının maıdanynda jaý tutqynynda qalǵan 158 eldi-mekendi azat etý kezinde óziniń jeke quramynyń taǵy da 30 paıyzynan aıyrylǵan. Olar ózderine júktelgen jaýyngerlik tapsyrmany tolyǵymen atqaryp shyqty. Alaıda bul toıtarys olarǵa tym qymbatqa túskenin, urys operasııalary kezinde adam shyǵyny óte kóp bolǵanyn joǵaryda kórsetilgen derekter aıǵaqtaıdy.
Uly Otan soǵysynyń arǵy-bergi tarıhynda qazaqstandyqtar naq osy Rjev túbinde bolǵan shaıqastaǵydaı 80 paıyzdan asyp túsetin mol shyǵynǵa ushyramapty. Onyń basty sebepteri jeńistiń 73 jyldyǵy qarsańynda Reseıdegi Tver oblysynyń Rjev qalasynda Qazaqstanda qurylǵan №100-shi jáne №101-shi ulttyq atqyshtar brıgadasynyń qaza tapqan jaýyngerlerge arnalǵan memorıaldyq kesheniniń qaıtadan jańǵyrtylý rásimi kezinde aıtyldy da. Bul máselege sál keıinirek toqtalmaqpyz. Osy arada 1941 jyldyń kúzinde Almatyda jasaqtalǵan №100-shi atqyshtar brıgadasynyń quramynda qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetova jáne maıdanger jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtar bolǵanyn aıta ketken jón.
Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev bastap barǵan qazaqstandyq delegasııamen Qazaqstan respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy ókiletti elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetovty Tver oblysynyń gýbernatory Igor Rýdenıa, Reseıdiń ejelgi ormandy ólkesindegi kózderi tiri soǵys jáne eńbek ardagerleri, barsha Rjev qalasynyń jurtshylyǵy jyly júzben qarsy aldy. Bul ózi kózge jas, kóńilge muń ákelgen júzdesý boldy. Rjevti qorǵaımyn, ony jaýdan saqtap qalamyn dep qanyn tókken qazaqstandyqtardyń osy topyraqta kórsetken óshpes erligi esh ýaqytta umytylmaıdy. Qalamyzda budan 8 jyl buryn qazaq halqynyń batyr perzentteriniń esimderin máńgi este qaldyrý maqsatynda arnaıy memorıaldyq keshen jasaqtalǵan kezde rjevtikter onyń ashylý rásimin úlken tebirenis ústinde atap ótken edi. Mundaı qasıetti de kıeli saýaby mol istiń basynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligi jáne Aqtóbe oblysynyń ákimdigi turǵany biz úshin maqtanysh. Bul keshen kórshi memleketterdiń búgingi urpaqtaryn erlik dástúrleri men otandy qorǵaý isin boılaryna sińirýi úshin baǵa jetpes ról atqaryp keledi dedi óz sózinde Tver oblysynyń gýbernatory Igor Rýdenıa.
Rjevte adam tanymastaı bolyp qaıta jańǵyrtylǵan memorıalǵa kelýshiler legi tolastar emes. Qasıetti oryn qosymsha eskertkish baǵanalarmen baıytylypty. Buǵan deıingi tastardyń oryn tabıǵatty kez-kelgen synyna tótep bere alatyn myzǵymastaı granıt pen mramor plıtalar aýystyrylǵan. Sondaı-aq nysannyń kúndizge keskin-kelbeti men túngi jaryqtandyrý júıelerinde de sáýlettik-shyǵarmashylyq ushqyr oıdyń jemisteri atoılap tur. Keshen quramyndaǵy «Týǵan jer» tuǵyry da ózgeshe bir aıshyqty reńge enipti. Atalǵan aýmaqtaǵy qosymsha qurylymdyq qondyrǵylar -tize búgip tynyǵatyn arqaly oryndyqtar men granıttik vazalar, mamyr aıynda jańadan sheshek búr ata bastaǵan gúlder keshenniń ajaryn odan ári arttyra túskendeı áser qaldyrady. Ejelgi Tver topyraǵyndaǵy qazaqstandyq jaýyngerler rýhy jańa bir jiger bergen Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev ta tereń tebirenis pen tolqý ústinde til qatty.
-Tver túbindegi №101 ulttyq atqyshtar brıgadasynyń janqııarlyq erikteri júregimizden óshpeıdi. Erlik –barsha adamzattyq baǵa jetpes rýhanı qundylyq. Ol ult tańdamaıdy. Soǵystyń alǵyshqy jyldarynda qaısarlyq pen batyldyq úlgilerin kórsete bilgen №101 atqyshtar brıgadasynyń atynda Aqtóbe qalasynda úlken kóshe bar. 1944 jyly qatary ábden sıregen soǵan qaramastan jaýǵa ólispeı berispegen №100 jáne №101 atqyshtar brıgadasynyń qalǵan quramalary №47 jáne №90 gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramyna qosylǵany da olardyń aldyńǵy erlik dástúrleriniń odan ári jalǵasqanyn kórsetedi dep túıin jasady óńir basshysy.
Qazaqstan respýblıkasynyń Reseıdegi ókiletti elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov memorıaldyq keshenniń qaıtadan jańǵyrtylýyna mol úles qosqan, atap aıtqanda oǵan qajetti barlyq qurylys materıaldaryn jetkizip berýge yqpalyn tıgizgen Aqtóbe blysynyń ákimdigine rızashylyǵyn jetkizdi. Budan ári ol Rjev shaıqasy Uly Otan soǵysy tarıhynda qan eń kóp tógilgen shaıqas bolǵanyn, onyń basty samaǵy qazaqstandyq eki atqyshtar brıgadasynyń jaýyngerlerine túskenin atap kórsetti.
Mine, Rjevtegi qandy qyrǵyn shaıqastyń tarıh qoınaýyna ketkenine de 75 jyl ótipti. Alaıda sol ýaqyttan beri munda qaza tapqandardyń sany áli tolyq anyqtalmaı keledi. Bizdiń paryzymyz soǵystyń osyndaı aıtylmaǵan aqıqatyn balalarymyz ben nemerelerimizdiń sanasyna sińirý. Tek soǵys tarıhyna baılanysty buǵan deıin jınaqtalǵan belgili derekterdi aıtyp berýmen shektelmeı, myna bizdiń ózimizge, ákelerimiz ben atalarymyz óz aýyzdarymen áńgimelep berip ketken soǵystyń shyndyǵyn olarǵa aıtýǵa tıispiz dedi odan ári Imanǵalı Nurǵalıuly.
Biz kári de kóne, jańa da jasampaz Tver topyraǵyndaǵy №100 jáne №101 atqyshtar brıgadasynyń jaýyngerlerine qoıylǵan keshenniń qaıtadan jańǵyrtylýyna baılanysty ótkizilgen memorıaldyq rásim aıaqtalǵannan keıin bir top otandyq jáne reseılik soǵys tarıhyn zertteýshi ǵalymdarǵa birer saýal qoıǵan edik. Onyń mánisi Rjev túbinde orynsyz shyǵynnyń nelikten oryn alǵanynan týyndaǵan-dy. Buǵan qaıtarylǵan jaýaptardyń túp-tórkini tómendegideı.
Iаǵnı olardyń tujyrymdaýynsha soǵys jyldarynda ól-tiril meıli, qaıtkende de belgili bir shepti alý mindeti qoıylǵan. Osy oraıda amal, aıla, qorǵana bilý, tipti qajet kezinde shegine bilý tásilderiniń eskermeı qalǵan kezderi de kezdesken kórinedi. Mol adam shyǵyny arqyly kózdelgen nysanany qolǵa kóshirýge de bolar. Alaıda munyń ózi eń senimdi, ári ońtaıly, eń utymdy soǵys pen urys taktıkasy bolyp tabylmaıtyny taǵy da aıan. Zertteýshiler Rjev qyrǵynynyń basty sebepteriniń birin osy tustan izdestiredi.
... Rjev jerinde jeńis mereksi qarsańynda bolǵan qaýyshý men júzdesý qorytyndysynda №100 jáne №101 qazaqstandyq atqyshtar brıgadasynyń qaza tapqan jaýyngerlerine qoıylǵan memorıaldyq keshendi Rjev qalasynyń mýnısıpıaldyq menshigine engizý jónindegi eki jaqty kelisimge qol qoıyldy.
Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe
