Áńgimemizdi áriden bastaıyq. О́tkenge zer salsaq, 1945-1992 jyldar aralyǵynda KSRO chempıonatynyń jalaýy 47 márte jelbiregen eken. Sol aralyqta Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri 8 altyn, 10 kúmis jáne 12 qola medaldi ıelendi. Barlyǵy – 30 júlde. О́kinshtisi, sol júldelerdiń úshten bir bóligi ǵana óz qandastarymyzdyń enshisinde. Tarqatyp aıtsaq, KSRO chempıony ataný baqyty bar-joǵy úsh qazaqqa buıyrǵan eken. Olar – Amankeldi Ǵabsattarov (1962 jyl), Ábilseıit Aıhanov (1963) jáne Amanjol Buǵybaev (1973).
Ábilseıit (1962) pen Amanjol (1972) aǵalarymyz Odaq birinshiliginde taǵy bir retten kúmis medaldi moıyndarynda jarqyratty. 1975 jyly Ramazan Nurmanov jáne 1979 jyly Málik Nádirbekov dál sol mejege jetti. Al qola medaldi ıelengender qatarynda Seıitjan Ábdikárimov pen Amanjol Buǵybaev (1966), Saılaý Muqashev (1973), Ramazan Nurmanov (1974) jáne Máýlen Mamyrov (1991) syndy sanaýly ǵana sańlaqtarymyz bar. Osy oraıda, myna bir jaıtty eskere ketken jón: 1963, 1975, 1979 jáne 1991 jyly KSRO chempıonatymen qosa KSRO halyqtary Spartakıadasy qatar ótkizildi. Sol kezderi jeńis tuǵyryna kóterilgen balýandarǵa Spartakıadanyń júldesi de buıyrdy.
Erkin kúresten Qazaqstan quramasy joǵaryda atalǵan tabystarǵa 1962-1980 jyldar aralyǵynda qol jetkizgen eken. Ol kezderi bizdiń komandany Qabden Baıdosov pen Petr Matýshak syndy óz kásibiniń naǵyz bilgirleri jattyqtyrdy. Jetpisinshi jyldardyń bel ortasynda respýblıka sportyn basqarǵan azamattarmen til tabysa almaı, ekeýi de qyzmetinen ketti. Sol kezden bastap erkin kúres quldyraý kezeńin basynan keshirdi. 1981-1991 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń birde-bir óreni KSRO chempıonatynda jeńis tuǵyryna kóterile almady.
Arada baqandaı 10 jyldan asa ýaqyt ótkende ǵana sol sátsizdiktiń seńi buzyldy. 1991 jyly Zaporojede uıymdastyrylǵan Odaq birinshilgi men KSRO halyqtary Spartakıadasynda asa daryndy balýan Máýlen Mamyrov júldegerler sanatynan kórinip, úzilgen dástúrdi qaıta jalǵastyrdy. Alǵashqy jarysta ol – qola, ekinshisinde kúmis medaldi ıelendi. Al 1990 jyly Tbılısıde KSRO kýbogyn oljalasa, 1992 jyly Máskeýde TMD birinshiliginiń kúmis júldesin enshiledi.
Táýelsizdik alǵannan keıin de «jaǵdaıymyz keremet boldy» dep aıtý qıyn. Osy kúnge deıin erkin kúresten Qazaqstannyń ulttyq quramasy alty Olımpııa oıyndaryna qatysqanymen, sol jarystarda eki qandasymyzdyń ǵana júldegerler sanatynan kórinýge qarym-qabileti jetti. Olar – Máýlen Mamyrov (1996) pen Aqjúrek Tańatarov (2012).
Jalpy Máýlen men Aqjúrektiń arasynda kóp uqsastyq bar. Ekeýi úshin de Olımp shyńyna bastar jol ońaı bolǵan joq. Máselen, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń óte qıyn bolǵany barshaǵa málim. Máýlenniń naǵyz kemeldengen shaǵy osy kezeńmen tuspa-tus keldi. Eger der kezinde janynan janashyr aǵalary tabylmaǵanda, batyr uldyń sporttyq mansaby qalaı bolary, bir Allaǵa aıan?!
Al Aqjúrektiń London Olımpıadasyna barý-barmaýy sońǵy kúnderge deıin belgisiz boldy. Keıbir mamandar 66 kılo salmaqta Leonıd Spırıdonovtyń el namysyn qorǵaǵanyn qalady. Iаkýtııadan kelgen jigittiń yǵyna jyǵylǵandar qatary az bolǵan joq. Desek te sońǵy sátte sol kezdegi ulttyq quramanyń bas bapkeri Altaı Tanabaev óziniń kesimdi sózin aıtyp, qandasymyzǵa senim artty.
Olımpııa oıyndary barysynda Máýlen de, Aqjúrek te tóreshiler tarapynan teperish kórdi. Esterińizde bolar, 1996 jyly Atlantadaǵy dodanyń alǵashqy aınalymdarynyń birinde Mamyrovtyń joly dańqty Valentın Iordanovpen qıysty. Beldesý barysynda qazaqtyń qurǵan «qaqpanyna» túsip, sharasyz kúı keshken Bolgarııa balýany tóreshiler kómeginiń arqasynda ǵana básekeni jalǵastyrý múmkindigine ıe boldy. Qazylardyń sol óreskel qateligi saldarynan Máýlen qolda turǵan jeńisti ýysynan shyǵaryp aldy. Desek te qola medal úshin talasta qazaq balýany jasyndaı jarqyrap, kózdegen maqsatyna qol jetkizdi.
Aqjúrek 2012 jylǵy Olımpıadanyń jartylaı fınalynda Sýshıl Qumarmen kezdesti. Alǵashqy eki kezeńde tarazy basy teń túsip, sheshýshi tusta Aqjúrek alǵa shyqty. Qazaqqa áli jetpeıtinin sezgen Úndistannyń ókili aramza oıyn júzege asyrýǵa bekindi. Bir mezette Qumar Tańatarovtyń qulaǵyn tistep aldy. Ol az deseńiz, kózin shuqydy. Sonyń barlyǵy tóreshiniń kóz aldynda júzege asty. Alaıda ol jumǵan aýzyn ashpady. Qansyraǵan qandasymyz jeńilip tyndy. Sumyraı Sýshıl fınalǵa joldama alsa, Aqjúrek qola medal úshin talasty. Bul rette tabandylyq tanytqan Tańatarov Túrkııanyń áıgili balýany, Beıjiń Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem jáne Eýropa chempıony Ramazan Shahındi oısyrata utty. Mine, erkin kúreste Olımpııa oıyndarynyń qazaqqa buıyrǵan qos qola medaliniń taǵdyry osyndaı.
Álem chempıonatynda qazaq balýandary bar-joǵy 5 ret oljaǵa keneldi. Sol júldelerdiń barlyǵy da qola. Onyń ıegerleri – Máýlen Mamyrov (1997), Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev (2011), Nurlan Bekjanov (2016) jáne Aqjúrek Tańatarov (2017).
Al Azııa chempıonatynda esimderi tómende atalǵan balýandar jeńis tuǵyryna kóterildi:
Altyn – Máýlen Mamyrov (1999), Nurjan Qataev (2006), Dáýren Jumaǵazıev (2011), Rasýl Qalıev (2014), Dáýlet Nııazbekov (2015, 2016, 2018) jáne Aqjúrek Tańatarov (2017).
Kúmis – Nurjan Qataev (2005, 2010), Áset Serikbaev (2007), Qanat Berdyev (2011), Maqsat Daýylbaev (2012), Nurlan Bekjanov (2016), Jiger Zákirov (2016), Dáýlet Shabanbaı (2016), Azamat Dáýletbekov (2017) jáne Ádilet Daýlanbaev (2018).
Qola – Nurjan Qataev (2003, 2007), Baýyrjan Orazǵalıev (2006), Ermek Baıdýashev (2007), Dáýlet Shabanbaı (2008, 2009, 2011, 2014), Dáýren Jumaǵazıev (2010), Erjan Dúısenbekov (2012), Rasýl Qalıev (2013), Dáýlet Nııazbekov (2013, 2014, 2017), Baqdáýlet Álmentaı (2016), Jandos Ismaılov (2018), Azamat Dáýletbekov (2018), Meıirjan Áshirov (2018) jáne Danııar Qaısanov (2018).
Tórt jylda bir ótetin sary qurlyqtyń basty dodasy – Azııa oıyndarynda qandastarymyz nebary 1 altyn, 2 kúmis jáne 3 qola medaldy oljalady. Jalǵyz bas júlde altyn asyqtaı Máýlen Mamyrovtyń enshisinde. 1994 jyly Hırosımada qarsylas shydatpaǵan Máýlen 1998 jyly Bangkokta qolaǵa qol sozdy. 2010 jyly Gýanjoýda Dáýren Jumaǵazıev pen Ermek Baıdýashev úshinshi orynǵa taban tirese, 2014 jyly Inchhonda Esbolat Nurjumbaev pen Dáýlet Shabanbaı ekinshi satyǵa jaıǵasty.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
