Soltústik jáne Ońtústik Aralǵa baǵyttalǵan «Aral-2018» ǵylymı-tanymdyq ekspedısııasy 10–29 mamyr aralyǵynda ótedi. Ekspedısııa quramynda ǵalym-gıdrobıologtar, kartograftar, tarıhshylar, mádenıettanýshylar, arheologtar, ekologtar, bıologtar, jýrnalıster men fotograftar bar.
Ǵylymı synamalardyń nátıjeleri boıynsha planktondyq qaýymdastyqtardyń bıoalýantúrliligi, tuz, fosfor deńgeıi, qyshqyldyǵy, sýdyń lastyǵy týraly derekter jınalady, ol Soltústik jáne Ońtústik Aral ekojúıesiniń damýyndaǵy trendti aldyn ala anyqtaýǵa múmkindik beredi. Budan ózge, ekspedısııa Aral óńiri boıynsha týrıstik baǵyttar kartasyn jasaý, biregeı foto jáne beınematerıaldardy jınaý maqsatyn kózdeıdi.
Ekspedısııaǵa qatysýshylarǵa aq jol tilep, Nazarbaev ýnıversıtetiniń ınnovasııalar jónindegi vıse-prezıdenti, Qazaqstandyq ulttyq geografııalyq qoǵamnyń basqarýshy keńesiniń tóraǵasy Qanat Baıǵarın sóz sóıledi.
«Búgingi Aralǵa ekspedısııaǵa shyǵýshylardy úlken maqtanyshpen shyǵaryp salǵaly turmyn. Bul QazaqGeography ekspedısııalyq tobynyń Aral teńizine jasap otyrǵan úshinshi ǵylymı-tanymdyq sapary. Biz óńirdiń turaqty damý múmkindigin, onyń ekonomıkalyq jáne týrıstik áleýetin zertteýdi jalǵastyramyz. Aral teńiziniń aýyr jaǵdaıy týraly únemi aıta berýge bolmaıdy, osy aımaqtyń damý perspektıvalaryn qarastyrý kerek. Adamdar ol jerden ketpeı, sonda qalýǵa tyrysady. Sondyqtan da bizdiń mindetimiz – atalǵan óńir úshin jumys oryndaryn ashý múmkindikterin anyqtaý. Ásirese, qazir Kishi Araldyń qalpyna kelý jaǵdaıynda bul óte mańyzdy. Ekspedısııa tobyna sáttilik tileımin. Olardyń óz isterine adaldyǵy men sheberlikteri úshin alǵys aıtamyn. Olar – yntagerler. Olar jaı ǵana qyzyqty oqıǵa izdeýshiler emes, sonymen qatar óz isin jetik biletin mamandar», dedi Qanat Baıǵarın.
Sapardaǵy 19 kúnniń ishinde ekspedısııa quramyndaǵy 20 adam bes jol talǵamaıtyn kólikpen Qazaqstan jáne О́zbekstan aýmaǵyndaǵy 7 myń shaqyrymdy basyp ótedi.
«Sapar myna baǵyttar boıynsha: Astana – Qaraǵandy – Balqash – Shý – Taraz – Shymkent – Tashkent – Samarqand – Buhara – Úrgenish – Núkis – Moınaq – Aral teńizi – Beıneý – Bozoı – Aral teńizi – Aral – Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana arqyly ótedi. Ońtústik jáne Soltústik Aralda biz onǵa jýyq úlgi alamyz. Ǵylymı turǵydan tuzdylyq, qyshqyldyq, sýdyń lastanýy jáne basqa da parametrler zertteledi», dedi QazaqGeography menedjeri, ekspedısııa basshysy Nurjan Alǵashov.
«Avalon» tarıhı-geografııalyq qoǵamynyń basshysy Vıtalıı Shýptardyń aıtýynsha, eýropalyq jáne amerıkalyq týrıster úshin Aral óńirindegi keme qorymdary úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Tipti týrıster solardy kórý úshin alys qashyqtyqtarǵa djıptermen, motosıkldermen, velosıpedtermen ne bolmasa jaıaý barýǵa daıyn. О́kinishke oraı Qazaqstan aýmaǵynda mundaı kemeler ýaqyt ótken saıyn azaıýda. О́zbekstanda, onyń aıtýynsha, olardy saqtap qalý úshin qandaı da bir áreketter jasalyp jatyr.
«Saıahattaýshylarǵa Aral mańy boıynsha tarıhtyń eń qyzyqty kezeńi – keńes dáýiri. Bul ekologııalyq apat oryn alǵan ýaqyt, sonyń saldarynan sýretke túsirýge qolaıly derlik obektiler – kemelerdiń tot basqan arqaý negizderi qalǵan. Adamdar solardy kórý úshin myńdaǵan shaqyrym jerdi eńserýge daıyn. Kemeler qorymyn adamdar aqshaǵa bola qurtyp jatyr, biraq jergilikti bılik oǵan qarsy eshteńe jasap jatqan joq. Olar elge aqsha ákeletin eń mańyzdy týrıstik nysandardyń joıylyp jatqanyn túsinbeıdi», dedi tarıhshy.
Vıtalıı Shýptar, sondaı-aq, kez kelgen Ortalyq Azııa eli úshin transshekaralyq týrızmdi damytý mańyzdy, óıtkeni týrıster ádette Ortalyq Azııa elderiniń bárin aralaıtynyn atap ótti.
«Búginde týrızmdi damytý salasynda óńirlik bastamalardyń múmkindigi mol. Sebebi, sheteldik týrıster úshin biz Qazaqstan, Tájikstan nemese О́zbekstan emes, Ortalyq Azııa eli bolyp sanalamyz. Olar osy aımaqqa kelgen kezde, ár eldiń eń myqty degen jerlerin kórgisi keledi. Tek qana bir elge keletin týrıster az. Osylaısha qandaı da bir jolmen ekonomıkany túrlendirýge bolady», dedi V.Shýptar.
2016 jyly Qazaqstandyq ulttyq geografııalyq qoǵamynyń ekspedısııa quramynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdar toby Soltústik Aral teńiziniń birneshe bóligindegi sýdyń gıdrobıologııalyq jaı-kúıin zerttedi. Sol kezde ǵalymdar Soltústik Aral teńiziniń ortasha tuzdylyǵynyń tómendeýin baıqaǵan, bul Soltústik Araldaǵy ekologııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýyn aldyn-ala boljaýǵa yqpal etti.
