Bala Baǵashardyń jastyq shaǵy aýyr órilipti. Balalaryn óte jaqsy kórgen. Kezinde ózi baǵyndyra almaǵan bıikti balalarym alady degen úmitte ómir súrgen. Uldary Rýslan men Baqtııarǵa barlyq jaǵdaıyn jasaǵan.
Grek-rım kúresiniń jaryq juldyzdarynyń biri, bolashaq álem chempıony Baqtııar Baıseıitovke de áýelde ońaı bolmaǵanǵa uqsaıdy.
Baǵashar úlken uly Rýslan Baıseıitovti olımpıadashylar izbasaryn daıyndaıtyn sport ınternattyń kúres úıirmesine bergen. Sport ınternatta Baqtııardy ustazdary konkıshiler úıirmesine jazǵan eken. Kishkentaıynan shamdaǵaı, alysa ketse aýyl balalaryn atyp uratyn Baqtııar Medeýge baryp syrǵanap júrgenimen bar oıy kúreste bolǵan.
Konkıshilerdi tańǵy saǵat altyda turǵyzady eken. Balýandar saǵat segizge deıin kerilip sozylyp jatady. Saǵat ondaǵy jattyǵýǵa asyqpaı barady. Quramaǵa alynǵan órimdeı balýandarmen konkıshi bul kúresse eshkimge aldyrmaıdy. Aqyry, ákesine aıtyp júrip, grek-rım kúresine aýysady.
Alǵashqy bapkeri Jańabaı Ospanov sol kezde Máskeýdiń deneshynyqtyrý ınstıtýtyn bitirip, jańa kelgen kezi. Bilikti maman, Máskeýdegi dańqty balýandardan tálim alǵan jigit shákirtterine bar bilgenin úıretken. «Aǵammen kúnde kúresemin. Jasym kishi bolsa da ádisqoımyn ári pysyqtaýmyn. Áke – balaǵa synshy. Sol kezde ákemniń «osy Baqtııarym álem chempıony bolady» dep aıtqany qulaǵymda qalyp qoıdy. Janymdaı jaqsy kóretin ákemniń armanyn oryndaý úshin de barymdy saldym», deıdi Baqtııar.
1990 jyl. Keńes Odaǵynyń Batyry Sultan Baımaǵambetovti eske alýǵa arnalǵan jastar arasyndaǵy halyqaralyq týrnır. Qarsylastaryn qoǵadaı japyrǵan Baqtııar fınalǵa shyqqan. Ákesi Baǵashar kilem shetinen ketpeıdi. Alyp saraıdy basyna kóterip, balasyna kótermeshi bolyp júr. Ádisi durys shyqpaı qalsa, sybap ta alady. Baqtııar kúmánsiz jeńdi. Kilemge atyp shyqqan ákesiniń aıqara qushaqtap, áýelete kóterip ketkeni esinde. Júzi dalaý-dalaý bolyp, kózinen jas burqyrap júr.
Jeńimpazdy marapattaý kezinde ákesin kózben izdegenimen taba almady. Álginde ǵana zalda qýanyshtan qustaı ushyp júrgen ákesi qaıda ketken?!
Kórgender aıtqan. Baǵashardy jýynatyn bólmeden kóripti. Qatty tolqyǵanynan qos tanaýynan qyp-qyzyl qan fontandaı atqylap tur deıdi.
«Eshteńe etpeıdi, depti baqytty áke. – Balam chempıon boldy ǵoı, qanym boıyma syımaı jatyr».
1991 jyl. Ákesi men anasynyń qosylǵanyna 25 jyl. Aǵaıyn-týys, dos-jaran quttyqtap kelgen. Sol mezette bireýi teledıdardy qosqan. Myna qudiretti qarasańshy, ekrannan uldaryn, KSRO Spartakıadasynyń kúmis júldegeri Baqtııar Baıseıitovti kórsetip jatyr eken. Ákesi taǵy da qýanyshtan kózine jas alypty. Qos qýanysh toıǵa ulasqan. KSRO quramasynyń jas bapkeri Mıhaıl Mamıashvılıdiń sol kezde Baqtııarǵa kózi túsip, qurama qataryna qabyldaıdy.
1992 jyl. Kıslovodskidegi oqý-jattyǵý jıyny. Baqtııardyń júregi aýyzyna tyǵylyp, ózin jaısyz sezingen. Qudaı bildirip tur eken. Dál sol kúni ákesi ınfarkt alyp, dúnıeden ozypty.
Ákesin janyndaı jaqsy kóretin edi Baqtııar. «Meniń balam álem chempıony bolady». Ákesiniń jıi aıtatyn osy sózi qulaǵynda jańǵyryp, esh umytylmady. «Áke, armanyńdy oryndaımyn». О́zine ózi osylaı sert bergen.
Baqtııar Baıseıitovtiń bir emes eki ret álem chempıony bolarlyqtaı qarymy bar edi. «Shyǵasyǵa ıesi basshy». 1995 jyl. Pragada ótken álem chempıonynyń jartylaı fınalynda joly álemniń úsh dúrkin chempıony, Barselona Olımpıadasynyń jeńimpazy Mnasakan Iskandarıanmen túıisti. Sońǵy bes jylda 74-76 kılo salmaqta eshkimnen desi qaıtyp kórmegen Mnas aspandaǵy aıǵa qol sozǵan bozym edi.
Ekeýi sumdyq qarsylasty. Ákki Mnas túrli aıla-amalǵa barǵanymen, qazaqtyń quryshtan quıylǵandaı myqty balasyna tosqaýyl bola almady. Ekeýi de silelep sharshady. Baqtııar jeńdi. Sondaǵy qýanǵany-aı.
Jartylaı fınalda ataǵy jer jaryp turǵan Mnasakan Iskandarıandy jeńdi ǵoı. Endi Baıseıitov – álem chempıony. Solaı oılaǵan. Olaı emes eken. Buryn erkin eńserip júretin fransýz balýanymen betteskende bárin uqty. Ustaǵan jerine jelimdeı jabysatyn qoly qol emes, anaý bir silkip qalsa ajyrap ketedi. Aıaq ta degenine baǵynbaıdy.
Mnasty jeńgen qýanysh kúshin sarqyp alypty. Kúmis te az olja bolmaǵanymen, qolda turǵan altyn kóz aldynda tozaq otyndaı jymyńdap, fransýz Ivon Rımerdiń moınynda ketti. Oı, sondaǵy ókinishten órtengeni-aı.
Evledegi álem chempıonatynda da ońaı jeńister bolǵan joq. Bolmaıyndyǵy da belgili. Bul synǵa álemde daralanǵan balýandar keledi ǵoı. Jartylaı fınalda reseılik Murat Qardanovpen kilemge shyqty. Kezinde KSRO quramasynda dańqty Dáýlet Turlyhanovpen álemdik jarystarǵa barý úshin taıtalasqan Kardanov kilem ortasynda shynjyrly traktor sekildi tabandap turyp alady. Arpalys kezinde araǵa eki jyl salyp Sıdneı Olımpıadasynyń qaharmany bolǵan oǵlandy Baqtııar keýdege salyp tik kóterip ketti. Ekeýi de ábden boldyrǵan. Sońǵy kúsh, sońǵy múmkindik.
Áýege sharasyz, maǵynasyz qaraǵan Baqtııar sekýndtar ishinde ákesiniń nurly júzin kóz aldyna elestetti. Jaıdary. Kúlip turǵan sekildi. Osynyń ózi boıyna qýat bitirdi. Bolashaq Olımpıada jeńimpazyn keýdege alǵan kúıi oń jaqqa shalqaıa bere tastap jiberdi. Upaı sanymen jeńip turǵan. Endigisi kúmánsyz.
Fınal. Qarsylasy áıgili Felıverto Askýıa. Eki ret jeńilis tapty osy kýbalyqtan. Qoly aıaqqa turmaı sońǵy mınýttarǵa deıin aıqasatyn qara qabylan álem chempıonaty men Olımpııa oıyndarynda jolyn kesti. Endi qalaı bolady?!
Er kezegi úshke deıin. Baqtııar qatty tolqymaıtyn edi. Biraq myna jarystyń jóni bólek. Bul joly álem chempıony bolmasa, áke arýaǵyna bergen ýádesi adyra qalady.
Kilemge bettep bara jatqanda Dáýlet Turlyhanov arqasynan qaqty. «Baýyrym, bul jeńisińdi ákeńe arna!». Kózinen ystyq jas burq ete qalyp, Dáýlet aǵasyna jalt qaraǵan.
Bes qarýyn asynyp maıdan dalasyndaǵy jekpe-jekke at oınatyp shyqqan bahadúr babalaryndaı qaharǵa minip Askýıaǵa jolbarystaı atylǵan. Ol da kelseń keldiń ózi. Bul qazaqty bir emes eki ret jeńgen. Úshinshisinde jeńbeı jyn urdy ma? Kózinde ózine senimdilik bar.
Baqtııar oń qolyn qoltyqqa qysyp, ıyǵynan qapsyra ustap, sál jantaıa bere oń jaqqa shıyryp jiberdi. Kýbalyq qabylan ózine qarsy ábden daıyndalǵan bul ádisinen beıhabar eken. Qankóbelek oınap ketti. Kezinde Qajymuqan babasy qoldanǵan «obratnyı poıas» ádisin Askýıa úshin bapkerleri tańdaǵan edi. Qara qabylan taǵy túsip qaldy. Ese bermeı jatqan qazaqty ıyǵymen eńserip kele jatyr edi. Baqtııar jaı oǵyndaı lyp etip ishke ótip ketti de, ash belden qysqashsa qysqan qalpy keýdeletip áketti.
Parterde bir kóterip tastady. 8-0! «Sol kezde onyń kózinen jeńiske degen úmitsizdikti kórdim», deıdi Baqtııar.
Tegin adam Olımp shyńy men álemniń altynyn baǵyndyra ma, Askýıa úsh upaı aldy. 9-3. Osymen bári bitti.
Jeńis. Baqtııar Baıseıitov – álem chempıony. Jeńis tuǵyrynda turyp, ákesin eske aldy.
«Estısiń be, áke! Armanyńdy oryndadym. Baǵashardyń uly – Álem chempıony».
Kózin ystyq jas kómip ketti. Qazaq ánurany oınap, kók tý joǵarylap barady.
Baqtııarǵa talaı shákirt «sizdiń qol astyńyzda jattyǵaıyn. Siz sııaqty bolǵymyz keledi» dep kelgen. Aıtatyny bir jaýap. «Seni osy kúnge jetkizgen óz bapkeriń bar. Shyn yqylasyń aýsa, kelisimin al, ózin ertip kel. Sosyn kóremiz». Qudaıǵa shúkir, Baqtııar Baıseıitovtiń táliminde qýatty jas tolqyn ósip keledi. Shákirtteriniń aldy álemdik dodada olja salǵany barshylyq bolǵanmen jeńimpaz atanýǵa bir qadam jetpeı júr.
Baqtııar Baıseıitov grek-rım kúresinen álem chempıony bolǵannan beri bir qazaq ulany osy bıikke kóterile almapty.
1998 jyl. Qazir 2018 jyl. Altynsyz ótken 20 jyl.
Álem chempıony «Abylaı aspas sary beldi» óz shákirtteriniń biri baǵyndyraryna ishteı senedi.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
