Astanada azyq-túlikten tapshylyq bolmaıdy

Jeńsik as jetkilikti me?

Osyndaı jaıttardy eskergen Elbasy N.Nazarbaev 2008 jyly Astana qalasy men Aqmola oblysynyń ákimderine, sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine Astananyń azyq-túlik beldeýin qurýdy atap tapsyrǵan bolatyn. Búginde elordany tıisti azyq-túlik túrlerimen qamtý shahardy damytýdaǵy basty baǵyttardyń biri retinde qarastyrylady.

Taıaýda ǵana Prezıdent N.Na­zarbaev elordany odan ári damytý barysy talqylanǵan jıynda Premer-Mınıstrdiń orynbasarlary Erbolat Dosaev pen О́mirzaq Shókeevke azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kezekti márte tapsyrǵany esimizde.

«Naǵyz táýelsiz memleket – ózin azyq-túlik túrlerimen qam­ta­masyz ete alatyn memleket. Biz aýyl sharýashylyǵy damyǵan elmiz. Soǵan qaramastan áli kúnge deıin ózimizde bar et, shujyq, kó­kónis, jemis-jıdekti shetel­den ákelemiz. Onyń bárin 100 paıyz qamtý qıyn ekenin túsi­nemin, biraq jumysty durys uıym­das­tyrý kerek», degen bolatyn Mem­leket basshysy.

Qazirgi tańda qala ákimdigi Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatyndaǵy jumystardy júıeli túrde júrgizip keledi. Joba elordanyń ǵana emes, ortalyq jáne soltústik aımaqta qonys tepken halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna yqpal etkenin ýaqyttyń ózi dáleldedi deýge bolady. Sonymen qalalyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan alyn­ǵan derekterge kóz jiberip kó­reıik. Búginde bas qalanyń aına­lasyn qorshaı ornalasqan azyq-túlik beldeýiniń aıasynda tamaq ónimderin óndirýmen jáne óń­deýmen shuǵyldanatyn myńǵa tar­ta kásiporyn jumys isteıdi eken.

Bas qalanyń bazarlarynyń sóre­sine et, maı, sút, un taǵam­dary, ósimdik maıy, kókónis syndy áleýmettik mańyzy erekshe de­gen 33 túrli taǵam turaqty túr­­de túsip turady. Kókónis pen jemis-jıdek negizinen Aq­mo­la, Qaraǵandy oblystarynan jet­kiziledi. Árıne búgin mol ónim­niń aldaǵy ýaqytta tapshy bolyp qalmaıtynyna eshkim ke­pil­dik bermeıdi. Sony kúni buryn eskergen Astana ákimdigi qala ma­ńynda aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýdiń birtutas júıesin qa­lyptastyrýdy qolǵa alǵanyn atap ótken jón.

Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Rústem Qur­manovtyń aıtýynsha, azyq-tú­lik beldeýi qa­lanyń ju­myrt­qa, qyzylsha, qus eti, kar­top, qııar, tomat, jylqy eti men shosh­qa etine degen su­ra­ny­­syn tolyq óteıdi.

– Sútpen, qyshqyl sút ónim­derimen, sary maımen, irimshikpen qam­týǵa da áleýeti jetkilikti. Qoı eti, shujyq, qyryqqabat, sá­biz syn­­dy azyqpen tolyq qam­tý­ǵa da múm­­kindik bar. Al balyq, pııaz, kún­­baǵys maıyn óndirý As­ta­na­nyń mańaıyndaǵy aımaqtarda onsha damymaǵan, – deıdi R.Qur­manov.

Azyq-túlik beldeýi Astanaǵa otyzdan astam taǵam túrlerin jetkizýge qabiletti. Ony jú­ıe­li túrde júrgizip otyrý úshin at­qarylýǵa tıis sharýa da shash-etek­ten. Qalalyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasy birinshi kezekte Astananyń aınalasyndaǵy fer­merlerdi óndiriske jumyldyrý kerek dep sanaıdy. Shyndyǵynda, aýyl­sharýashylyq ónimderin ótki­zetin naryq retinde Astana óte tıimdi. Ásirese qalaǵa ja­qyn or­na­lasqan «Rodına» agrofırmasy» JShS, «Ijevskıı» óndiristik koop­e­ratıvi» JShS, «Astana MIA­KRO» asyl tu­qym­dy sharýa­shy­lyǵy» JShS syndy kásip­oryn­dardyń aıy ońynan týyp tur deýge bolady. Kúndelikti tutyny­latyn taýar túrlerin aıtpaǵan­da, qoıan eti, bódeneniń eti men ju­myrtqasy syndy jeńsik asty da elordanyń saýda oryndarynyń sóresinen keziktirýge bolady.

Qashyqtaý ornalasqan sha­rýa­shylyqtar men kásiporyndardyń ónimdi tasymaldaýǵa kóp shy­ǵyn­danatynyn, olarǵa aýa raıynyń qolaısyzdyǵy qosymsha kedergi keltiretinin, azyq-túlikti buzbaı saqtaýdyń qıyndyǵyn eskerer bolsaq, óndirýshilerge qosymsha qoldaý qajet. Osyǵan oraı, azyq-túlik beldeýine «Arnaıy eko­no­mıkalyq aımaq» mártebesin berip, birqatar kómek túrlerimen qamtý qarastyrylyp otyr.

Astana irgeles ornalasqan Qaraǵandy, Aqmola oblystary úshin ónimderin ótkizetin eń iri naryq sanalady. Máselen, bir ǵana Aqmola oblysynda azyq-túlik beldeýin jasaý baǵdarlamasynyń aıasynda jalpy quny 9,2 mıl­lıard dollarǵa baǵalanǵan 11 joba júzege asyrylýda. Qazirgi tańda oblys sharýashylyqtary elor­dany unmen 100 paıyz, ju­myrtqa jáne kartoppen 52 paıyz, et ónimderimen 50 paıyz mól­sherinde qamtamasyz etýde.

Degenmen, qala ákimi Áset Ise­­­­keshev atqandaı, Aqmola ob­ly­­­­synda ıgerilmeı jatqan bos jer­­­­ler áli de jetkilikti. Otan­dyq jáne sheteldik ınvestor­lar qa­rajat quısa, bul jerler­di azyq-túlik óndirisin damy­týǵa paı­­dalanýǵa bolar edi. Bir­lesken lo­gıs­tıkalyq ortalyq­tar, iri qoı­malar, jylyjaı sharýa­shy­lyq­taryn, basqa da paıdaly ón­diris­ter qurý elordany azyq-tú­lik­pen qamtýǵa ǵana emes, jalpy da­mýyna da tyń serpin bereri sózsiz.

Qoıma kóptik etpeıdi

Jyldyń tórt mezgilinde As­tanany kókónispen, jemis-jı­dekpen qamtamasyz etý úshin qa­lada «Astana Agro» JShS, «As­­­tana-Agro-AA» JShS, «Agro­­­Nıva» JShS, «Kar­top já­ne kó­kónis» JShS, «Arul com­­­mu­­ni­­ca­tion» JShS, «Selın­sel­­mash» JShS syndy bas-aıaǵy 8 qoıma sa­lyn­ǵan. Segiz qoı­ma­nyń jalpy sy­ıym­dylyǵy 45 myń ton­naǵa jýyq­taıdy. Sha­mamen al­ǵanda qala naryǵynda sa­ty­latyn jemistiń – 40 paıyzy, kókónistiń 20 paıyzy osy qoı­ma­lardan alynady eken. Qala ulǵaı­ǵan saıyn qoımaǵa degen qa­jettilik te artyp keledi. Osyǵan oraı Astana ákimdigi jalpy saq­taý kólemi 35 myń tonnaǵa jete­ǵa­byl taǵy 9 qoımanyń qurylysyn júzege asyryp jatyr.

Astanaǵa jyl saıyn 1800 tonna kókónis pen jemis-jıdek berip otyrǵan «As­tanaEkoStandart» jylyjaıyn zamanaýı talaptarǵa saı keshen desek qatelespeımiz. In­tel­lektýaldy basqarý júıe­simen jabdyqtalǵan, úsh gektar aýmaqty alyp jatqan jy­lyjaı jyldyń tórt mez­gilinde qa­laǵa qııar men qyza­naq­tyń túr­li suryptaryn jibe­redi. Jyly­jaıdyń bas agronomy Lıýdmıla Teltaeva:

– Biz gollandııalyq tuqymnan qııar men qyzanaq túrlerin gıd­roponıka ádisimen ósiremiz. Osy ádispen ósirilgen kókónister eko­logııalyq jaǵynan taza bolady ári ósimdikter tez ósedi, – deıdi.

Árıne jyl saıyn qanat jaıyp kele jatqan qalaǵa jylyjaı men qoıma kóptik etpeıdi. Sol sebepti jyldyq ónimi 4850 ton­na­ǵa jetetin taǵy eki jyly­jaı salynyp jatyr. Bul eki jyly­jaıdyń qurylysy bıyl aıaq­talyp, kelesi jyldan bastap ónim bere bastaýǵa tıis.

Jármeńke úzilmeıtin jer

О́tken ǵasyr basynda Esildiń boıyn dý-dýmanǵa bólegen Qara­ótkel jármeńkesiniń dańqy men daqpyrty búginge deıin jetken. Qaraótkel jármeńkesi qaıta tirilmese de, sonyń bir ushqyny qazirgi elordada da baıqalyp tu­rady. Búginde bas qalaǵa elimizdiń basqa aımaqtarynan, shet mem­le­ket­terden tamaq ónimderin jet­ki­zý jolǵa qoıylǵan. 

Kúzge salym mal semirip, je­mis-jıdek pisip, qamba astyq­qa tolǵan tusta elimizdiń bar­lyq oblystarynyń Astanada aýyl­sharýashylyq ónimderiniń jár­meńkesin ótkizetin dástúr bar. Ár aptanyń sońǵy kúnderi ótet­in jármeńkede elordalyqtar Oń­tústik Qazaqstannyń jemis-jıdegi men kókónisine, Qyzylordanyń kúrishine, Jambyldyń qanty men basqa da taýarlaryna, Aty­raý­dyń balyǵyna qaryq bolady. Shyǵystyń baly men ósim­dik maıy, Soltústik Qazaqstan­nyń astyǵy men un ónimderi, Qa­ra­ǵandynyń et-maıy, qymyz-shu­baty, basqa da oblystardyń betke ustar brend ónimderi Astanada bazardaǵy baǵadan birshama ar­zanǵa satylady. Bul bas qalany azyq-túlikpen ýaqtyly qam­typ qana qoımaı, baǵanyń tómen­deýine de aıtarlyqtaı yqpal etetini túsinikti.

Bul sharanyń astanalyqtardy arzan ári sapaly azyqpen qam­týdan bólek taǵy bir tıimdi tusyn aıta keteıik. Jármeńkeniń arqasynda oblystardaǵy azyq-tú­lik óndirýshi kásipkerler, sharýa qojalyǵy ıeleri ónimderin As­tananyń naryǵyna eshqandaı del­dalsyz, ózderine qolaıly baǵa­men jetkizýge múmkindik alyp otyr. Iаǵnı suranys pen usynys bir-birin adaspaı tapty degen sóz.

Sóz basynda aıtyp ótkeni­miz­deı, Astananyń azyq-túlik bel­deýin qurý áýel basta Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen qolǵa alynǵan jumys. Prezıdent óz nazarynda ustap otyrǵan jobanyń arqasynda Astana halqynyń tamaqtan taryqqan jeri joq. Bul joba elordanyń ǵana emes, elimizdiń birtalaı óńirleriniń áleý­mettik-ekonomıkalyq da­mýy­na serpin berdi. Erterekte aı­­tylǵan «Tashkent – toq qala» degen turaqty tirkes esimiz­ge oralyp otyr. Sebebi eldiń kin­di­gindegi, Elbasynyń nazaryn­daǵy Astana da azyq-túlikten tar­shy­lyq kórmegen shaharlardyń biri.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»