Jahandyq máseleler elorda tórinde talqylanady

Qazaqstan sıfrly álemge qadam basady

Ýaqyt ótken saıyn álemdik ekonomıka jedel qarqynmen damyp kele jatqany belgili. Buǵan negizinen adam­zat turmysyna jańa tehno­logııalardyń lek-legimen ene bastaýy yqpal etip otyr. Qo­ǵam­nyń jappaı mobıldi quryl­ǵylar arqyly alýan aqparattyń aǵynyna enip, áleýmettik je­liler arqyly adamdar arasyndaǵy óza­ra qarym-qatynastyń jańa be­leske kóterilýi, belgili bir deńgeıdegi sıfrly ortaǵa qalyń kópshiliktiń eti úırenip, tolaıym bet bura bastaýy, trendterdi boljap, tipti bıznes jasaýdyń jańa formasynyń qalyptasýy sanamyzǵa sińip, qalypty úr­diske aınalyp barady. О́z keze­ginde memlekettik basqarý júıe­siniń de bul qubylysqa beıim­delýi álemdik tájirıbede sátti júzege asqandyǵyn mysalǵa keltire alamyz. Jahandyq trend­terden artta qalmaý úshin da­mýshy elderdiń de baǵyty aı­qyndala tústi.

Qazaqstan da transfor­masııaǵa daıyndyq ústinde. Elimizde «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý arqyly eldegi iri kásiporyndardy sıfrlandyrýdan bastap, mektep oqýshylaryn kompıýterlik saýattylyqqa oqytýǵa deıingi barlyq qyz­met salasy qamtylmaq. Elde sapaly sıfrly transformasııa qurý maqsatynda Halyqaralyq sarapshylyq keńes qurylǵan.

Búginde memlekettik bas­qarý­dy sıfrlandyrý jáne proaktıvti sıfrly memleketke kóshý boıynsha jumystar atqarylýda, nátıjesi de bar. Sonyń birqataryna toqtalatyn bolsaq, bıyl jyldyń basynda Astanada alǵashqy sıfrly Halyqqa qyzmet kórsetý orta­lyǵy iske qosyldy. Munda al­dy­men qoǵamdyq qoljetimdi pýnkt­ter arqyly elektrondy qyz­metterdi alýǵa úıretetin kýrstan ótip, sodan soń kez kelgen qyzmet túrin óziń alýǵa bolady.

Keler jyly tek elektrondy formatta 200-den astam qyzmet kórsetý josparlanyp, 71 mln qaǵaz aınalymy qysqartylmaq. Buǵan qosa, avtomattandyrý men ońtaılandyrý boıynsha júr­gizilgen jumystar esebinen 12,5 mlrd teńgeden astam qarajat únemdelmek.

Elektrondy eńbek bırjasy 2018 jyldyń qańtarynan bas­tap Qazaqstan boıynsha paı­da­lanýǵa berilgen bolatyn. Bul jobaǵa 19 605 jumys berýshi, 35 jekemenshik jumyspen qamtý agenttigi, 5 BAQ, 4 onlaın-alań tartylǵan. Sıfr­ly alań halyq­ty jumys­pen qam­týǵa basa mán berip otyr. Jeke­menshik agent­tikter open API arqyly ınte­gra­sııalanyp, EEB-daǵy 30 050 bos orynǵa, 63 095 túıindeme ornalas­tyrylyp, 20 myńǵa jýyq azamat jumysqa turǵan.

Qazaqstandaǵy ındýstrııa­nyń damýyna sıfrly júıeniń bereri óte mol. Búgingi tańda «Qazatom­óner­kásip», Eýrazııalyq top, Qaz­my­rysh, «Arselormıttal Temir­taý», «Qazaqmys» korporasııasy, «Qazmı­nerals» tárizdi iri kásip­oryn­dardaǵy óndiristerde tór­tin­shi ónerkásiptik revolıýsııa teh­no­logııalary engizilgen. Bul ar­qyly sıfrly ken orny, aqyl­dy karer, aqyldy ken baıytý kom­bınaty, personaldy avtomat­tan­dyrylǵan basqarý júıesi jáne t.b. qolanysqa engen.

Kásipkerlik saýattylyqty arttyrý úshin E-commerce orta­lyq­tarynda ınternet-dúken­der jumysyn jaqsartýǵa basym­dyq berilip otyr. Atalǵan orta­lyqta bıznesti onlaın rejim­ge kóshirýdiń joldary qaras­tyry­lyp, ınternet-dúken saıt­tarynyń shablonızatorlaryn tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý boıynsha keńester beriledi. Saýda-sattyqtyń elektrondy formatqa kóshýi kásipkerliktiń keregesin keńeıtip, barynsha etek jaıýyna múmkindik berip otyr.

Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda talqylanatyn taqy­typtardyń ishinde – «Sıfrly álem: máni, negizgi trendter, álem men Qazaqstandaǵy erekshe­lik­ter» degen ataýmen vırtýaldy júıe­niń qyry men syry jaıynda keńinen sóz bolmaq. Jańa tehno­logııa­lardyń yqpaly adamzat ót­ken tarıhynda baǵalaı bilgen qun­dylyqtardy shetke ysyryp tastamaı, keleshektegi zamanaýı tanym-túsinikpen ushtastyra bilýi úshin ne isteý kerektigin forým aıasynda parasat paıy­my bıik qaýym jan-jaqty tal­qy­laıtyn bolady.

Adamzat aýrý-syrqaýdan arylmaı tur

Densaýlyq saqtaý jáne uzaq ómir súrýdiń jahandyq deńgeıdegi túıitkildi máseleleri negizinen ekologııalyq ahýaldyń, resýrstar sapasynyń nasharlaýynan, demografııalyq dúmpý nemese birqatar damýshy elderdegi halyq­tyń tyǵyzdyǵynan, azyq-túliktiń jetispeýshiligi, sapa­sy­nyń tómendiginen, ashtyq pen isher asqa jarymaýdan, kúı­zelis týdyratyn faktorlar deń­geıi­niń ósýinen, ómir súrý deń­geıi, turmystyq jaǵdaıdyń nasharlyǵynan týyndap otyr. Álem boıynsha jyl saıyn 36 mln-nan astam adam júrek aýrýlary, ókpeniń sozylmaly aýrýlary jáne de obyr, sýsamyr syndy aýrýlardan kóz jumady. Buǵan qosa sheshek, bezgek, qyzylsha, menıngıt, oba, tyrysqaq syndy aýrýlardyń keńinen taralýy da álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyr. Ebola bezgegi, MERS syndy qyrǵynǵa ushyratatyn jańa ınfeksııalardyń paıda bolýy da álem halqy úshin úlken qasiretke aınalǵan. Júrek-qan tamyry aýrýlaryna shaldyqqandar turmys deńgeıiniń tómendigi 80 paıyzdy quraıtyn elderde ómir súredi. Ártúrli aýrýlarǵa shaldyqqan naýqastardyń sany jyldan jylǵa artyp otyr. Oǵan sebep te san-alýan. Jer betindegi 1 mlrd adam úshin ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi qoljetimsiz bolyp, damýshy elderde medısına men farmasevtıkanyń atalǵan indettermen kúresýge qaý­­qary jetpeıdi. Birqatar elder­de dári-dármekter men emde­lý qunynyń joǵary bolýy da qı­yndyq týdyryp otyr. Bul ret­te farmasevtıkalyq kom­pa­nııalardyń gýmanıstik eme­s, kommersııalyq jaǵynan paı­­d­a tabýdy kózdeýi de jyǵyl­ǵan­ǵa judyryq bolyp tııýde.

Jańa tehnologııalar uzaq ómir súrýge múmkindik beredi

AQSh-tyń Klıvlend qalasyn­daǵy Medısına ortalyǵynda Maıkl Roızendiń basqarýymen quryl­ǵan dárigerler men ǵalym­dar toby birneshe aı boıy dúnıe júzindegi klınıkalyq zert­teý­lerdiń jaǵdaıyna taldaý júr­gizip, sonyń negizinde 2018 jylǵa boljam jasady. Taıaý­da oryn alar medısınalyq jańa­lyq­tardyń bir sydyrǵysy mynandaı: sýsamyrdy baqylaý av­tomat­tandyrylyp, ınsýlındi je­t­kizýdiń gıbrıdti júıesi iske aspaq. Osydan eki jyl buryn FDA ınsýlındi jetkizýdiń gıbrıdti júıesin maquldaǵan bolatyn. Bul birinshi tıptegi sýsamyr dertimen syrqattanǵan adam­darǵa aǵzasyndaǵy qant deń­geıin únemi baqylaýda ustap otyrýǵa múmkindik beretin jańa tehnologııa. Bıosensorlyq datchıkter júıesi qandaǵy glıýkoza deńgeıin úzdiksiz qadaǵalap, emdelýshige qansha ınsýlın salý kerektigin bilýge múmkindik beredi. Ortalyqtyń endokrınologııa jáne metabolızm bóliminiń basshysy, doktor Djeıms Iаng qazirgi kezde damyǵan elderde osyndaı qurylǵylardy jappaı qoldanýǵa daıyndyqtyń jasalǵandyǵyn aıtty.

Bıylǵy jylǵa josparlanǵan basty jańalyqtardyń biri − jańa vaksınalar jyldamy­raq paıda bolady. Búgingi kúnge de­ıin vaksınanyń daıyndalyp, taralýy 10 jylǵa deıin sozy­lyp keldi. 2018 jyly bir­qatar farmasevtıkalyq kompanııa­lar vaksınalardy ázirleý júıe­sin jańǵyrtýǵa nıetti, bul osy prosesti birneshe ese jyl­dam­datýǵa múmkindik beredi. Birqatar memleketter jańa vaksına­lar­dy jyldam tirkeý úshin múm­kindikter berýge, sonymen qatar qajetti jerine preparattar jyldam jetkizilýi úshin logıstıkamen qamtamasyz etýge ázir eken­dikterin habarlaıdy.

Adam ómiriniń ortasha uzaq­tyǵyn arttyrý − jahandyq mańyzǵa ıe másele. Ǵalymdar adam­nyń protoplazmasynyń jyl­dam qartaıýy múmkin emes eken­digin dáleldep, jasýshanyń ómir­sheń bolatynyn anyqtaǵan. Fý­tý­rolog Iаn Pırson 2050 jyl­ǵa deıin jetken adamdardyń máńgi ómir súrý múmkindikteri paı­da bolady deıdi. Máńgi ómir súrý­ge qol jetkizý úshin adamzat úsh tásildi paıdalana alady: dene ból­shekterin aýystyrý, sanasyn an­d­roıdtar tánine kóshirý jáne vır­týaldy shynaıylyqta ómir súrý.

Birinshi ádiste bıotehnologııalar men medısınanyń damýy arqyly tándi jańartyp, jasar­týǵa bolady. Sonymen qatar buǵan jasýshalardyń qartaıýy­nyń aldyn alýǵa nemese tirshilik úshin mańyzdy múshelerdi jańa­larymen almastyrýǵa múmkindik beretin gendik ınjenerııa arqy­ly da qol jetkizýge bolady. Búgin­niń ózinde kóptegen ǵalym­dar 3D-prınterler arqyly adamnyń múshelerin jasaýdy qolǵa alǵan. Sanany da androıd tánimen baılanystyrý múmkin bolyp otyr. Aldaǵy 50 jylda androıdtardy jalǵa alyp, oǵan óz sana-sezimińdi júkteý úırenshikti iske aınalýy ǵajap emes. Ǵalymdar jasaǵan boljamǵa súıensek, alǵash ret shamamen 2050 jyly tek baılar ǵana androıdtardyń táninde ómir súrý múmkindigine ıe bolsa, 10 jyldan keıin ortasha tap úshin de bul júıe qoljetimdi bolmaq. Al araǵa taǵy 10 jyl salyp, turmys deńgeıi tómen elderdiń turǵyndary da ózderin kompıýterge júkteı alady.

Ult saýlyǵyn nyǵaıtý memleket júrgizgen saıasattyń mańyzdy mindetteriniń biri. Sońǵy 10 jyl ishinde densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamalaryn iske asyrý­dyń arqasynda halyqtyń me­dı­sı­nalyq-demografııalyq kór­setkishi jaqsarǵan. О́mir súrý uzaq­tyǵy 6 jylǵa artyp 72 jasty qurasa, 1 myń turǵynǵa shaq­qan­da jalpy ólim-jitim 30 paıyzǵa tómendegen. Qaterli isik aýrýlary saldarynan bolatyn ólim-jitim 25 paıyzǵa azaıyp, týberkýlez aýrýynan qaza tapqandar sany 6 esege kemigen. 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forým­n­yń esebine sáıkes Qazaq­stan tý­ber­kýlezdiń taralý («Tuberculosisincidence») faktory bo­ıyn­sha 138 eldiń ishinde 90-orynda tur.

Astana ekonomıkalyq forýmy negizinde Global Challenges Summit-2018 jahandy syn-tegeýrinder sammıti barysynda bolashaqta adamzat ómirin san túrli dertten aman alyp qalýdyń joldaryn qarastyrý basty mindetterdiń biri bolmaq.

Tómende Astana ekonomıka­lyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qaty­satyn halyqaralyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz.

Djonatan VOTSEL, Azııadaǵy McKinsey Dúnıejúzilik ınstıtýtynyń dırektory

Djonatan Vosel − Sınhýa ýnıver­sı­teti men McKinsey-diń, Kolým­bııa ýnı­ver­sıteti birlesken kásip­orny – Urban China Initiative kommer­sııa­lyq emes taldaý ortaly­ǵynyń teń tór­aǵasy, onyń maqsaty − Qytaıdyń kent­­t­ený problemalarynyń sheshimin ázir­­leý jáne iske asyrý. Djonatan Vosel McKinsey & Company kom­panııasynyń qytaılyq keńsesin­degi óz ju­mysynyń maqsaty kompanııanyń qytaılyq jáne basqa da azııa­lyq ókildikterine jahandyq ósimge daıyndalýǵa kómektesý dep sanaıdy.

Daryn TUIаQOV, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkasııalar vıse-mınıstri

1990 jyly Iý.V.Andropov atyndaǵy Lenıngrad joǵary áskerı-saıası ÁQQ ýchı­lıshesin, 1997 jyly ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-dy, 2007 jyly Halyq­ara­lyq bıznes akademııasyn, 2014 jyly RF prezıdenti janyndaǵy RHShMQA támam­daǵan. Mamandyǵy boıynsha zańger-qu­qyq­­tanýshy. Eńbek jolyn 1990 jyly ÁQ­Q radıotehnıkalyq kúshteriniń jeke radıo­lo­kasııalyq rotasy komandıriniń orynbasary bolyp bastaǵan. Qorǵanys mınıstrliginde, Ádilet mınıstrliginde, Almatyda kommersııalyq qurylymdarda, «Qazaqtelekom» AQ-ta jumys istegen. Taǵaıyndalǵanǵa deıin «Qazaqtelekom» AQ bas dırektory apparat basshysy laýazymyn atqarǵan. «Astananyń 10 jyldyǵy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» medaldarymen marapattalǵan. Salany damytýǵa qosqan jeke úlesi úshin «Úzdik baılanysshy» qurmetti ataǵyn ıelengen.

Kshıshtof ZANÝSSI, Kınorejıssıor, ssenarıst jáne prodıýser, «Altyn arystan» Venesııa kınofestıvaliniń bas júldesiniń laýreaty

«Altyn arystan» Venesııa kıno­fes­tı­valiniń basty júldesiniń laýreaty («Jaı̆ly kún jyly» kartınasy, 1984), kóptegen halyqara­lyq jáne ulttyq marapattar ıegeri Kshıshtof Zanýssı Astana ekonomıkalyq forýmy-2018-de sóz sóı̆leı̆di. 70 jyldardyń basynda Zanýssı – tolyq metrajdy fılmderdi televızııalyq fılmdermen almastyra otyryp, jyl saı̆yn bir-eki kıno túsiretin eń jumysqa qabiletti rejısserlerdiń biri. Kıno jáne telearnadaǵy jumyspen qatar Kshıshtof Zanýssı Polshada, Ýkraınada, Germanııada, Italııada, Fransııada, Shveı̆sarııada, Reseı̆de, Belarýste birqatar teatrlyq jáne operalyq spektalder qoı̆ǵan. Ol osylaısha 2008 jyly «Eski úı̆» Novosibir memlekettik drama teatry sahnasynda O.Eskın pessasy boı̆ynsha «Dýet» qoı̆ylymyn júzege asyrdy.

Tımýr SÚLEIMENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstri

«Áleýmettik sferalar men salalardaǵy ekonomıka jáne menedjment» (2000 jyl) mamandyǵy boıynsha S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıver­sı­tetiniń túlegi. 2002 jyly Merılend ýnı­ver­sıtetin (AQSh) bitirdi, «qarjy jáne marketıngke» mamandanýmen bıznes magıstri dárejesin ıelendi. 2006 j. S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memle­ket­tik ýnıversıtetin «quqyqtaný» mamandyǵy boıynsha bitirdi. Ulybrıtanııa býhgalterleri men aýdıtorlary alqaby assosıasııasynda sertıfıkattalǵan. Jumys tájirıbesi: 1999-2000 jj. – ekonomıst-menedjer, №3 otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa; 2002-2006 jj. – «Ernst end Iаng Kazahstan» aýdıtorlyq kompanııasynda aǵa keńesshi; 2006-2009 jj. – salyqtyq esepke alý jáne salyqtyq josparlaý departamentiniń dırektory, «QazMunaıGaz» «Ken isin barlaý» AQ; 2009–2010 jj. – Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý vıse-mınıstri; 2010-2012 jj. – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda vıse-mınıstri; 2012-2016 jj. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń Ekonomıka jáne qarjy saıasaty alqasynyń múshesi (mınıstr). 2016 jyldyń jeltoqsanynan qazirge deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Sergeı GLAZEV, Reseı prezıdentiniń keńesshisi

1978 jyly M.Lomonosov atyn­daǵy MMÝ mehanıka-matematıka fakýl­te­tine túsip, ony 1983 jyly bitirip, «Ekono­mı­ka­lyq kıbernetıka» mamandyǵy boıynsha úzdik dıplom aldy, odan soń KSRO ǴA Orta­lyq ekonomıkalyq-matematıkalyq ıns­tı­týtynyń aspırantýrasyna tústi. 1986 jyly kandıdattyq, 1990 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1999 jyly professor ataǵyn aldy. 2000 jyldan RǴA korrespondent-múshesi, 2008 jyldan RǴA akademıgi. 2000 jyly Orys bıografııa ınstıtýty Glazevti ekonomıkalyq ǵylym men otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa qosqan úlesi úshin onjyldyq adamy atady, 2002 jyly ǵylym atalymy boıynsha jyl adamy atandy. 2003 jyly tabıǵı renta ıdeıasyn ázirlep, nasıhattaǵany úshin jyl adamy atandy, «memlekettik jáne saıası qyzmet» atalymy boıynsha syılyqpen marapattaldy.

KSRO ǴA Ortalyq ekonomıkalyq-matematıkalyq ınstıtý­ty­nyń aspırantýrasyna tústi. 1986 jyly kandıdattyq, 1990 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1999 jyly professor ataǵyn aldy. 2000 jyldan RǴA korrespondent-múshesi, 2008 jyl­dan RǴA akademıgi.

Erlan NYSANBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri

1961 jyly 11 tamyzda Almaty oblysy Podgornoe aýylynda týǵan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen (1983), mamandyǵy: orman sharýashylyǵy ınjeneri; Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti (2008). Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty (2010). Eńbek ótili: Uıǵyr orman sharýashylyǵy sheberi (1983-1984); Uıǵyr aýdandyq komsomol komıtetiniń uıymdastyrý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary nusqaýshysy (1984-1989); Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń sektor meńgerýshisiniń orynbasary, uıymdastyrý bóliminiń nusqaýshysy, (1989-1991); «KRAMDS-Agro» ǵylymı-óndiristik fırmasynyń bas mamany (1991-1992); «Aqjol-IMPEKS» syrtqy saýda fırmasynyń dırektory (1992-1994); «Nysana» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy (1994-1996); «Aýylsharenergo» ATU bastyǵy (1996-2000); Atyraý oblysy ákimi apparatynyń «HozÝ» QMKK ákimshilik-sharýashylyq qyzmeti departamentiniń bastyǵy (2000-2002); «Leıer» JShS dırektory (2002-2003); «Jasylqurylys» RMK dırektorynyń birinshi orynbasary (2004-2005); «Jasylqurylys» RMK dırektory (2005-2006); «Astana Jasylqurylys» AQ bas dırektory (2006-2009); Qaraǵandy oblysy Buqar jyraý aýdany Tuzdy aýyldyq okrýginiń ákimi (07.2009-08.2009); Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman jáne ań sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy (08.2009-01.2013); Qazaqstan Respýblıkasy qorshaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri (02.2013-08.2014); Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri (08.2014).

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»