Elimiz táýelsizdik alyp, órkenıetti memleketter sanatyna qosylý jaǵdaıynda adamgershilik-etıkalyq ıdeıalar kórinis alǵan qazaq halqynyń rýhanı-mádenıetin zertteý, tárbıedegi ozyq dástúrlerin búgingi qoǵam talabyn eskere otyryp zerdeleý kókeıkesti máseleniń biri bolyp otyr. Bul týrasynda Elbasy: «Ardy baǵalaıtyn, belsendi, joǵary moraldi, ádepti jáne rýhanı baılyǵy mol adamdardan turýy kerek. Qazaqstannyń biregeı halyqtarynyń ultaralyq jáne mádenıetaralyq yntymaǵy men jetilýin qamtamasyz ete otyryp, qazaq halqynyń kóp ǵasyrlyq dástúrlerin, tili men mádenıetin saqtaımyz jáne damyta túsemiz» dep atap ótken bolatyn.
Keıingi jyldary qoǵamda oryn alyp otyrǵan keleńsiz jaıttar men oqys oqıǵalar, búgingi tárbıe salasyndaǵy ınnovasııalyq kózqarasty pedagogıkada júıeli túrde paıdalanýǵa baılanysty tıimdi ıdeıanyń bolmaýy da adamgershilik tárbıeni, sonyń ishinde moraldyq-etıkalyq tárbıeni daǵdarysqa ákelýde. Bul máseleniń sheshimin, ǵasyrlar boıy óziniń kókeıkestiligin joǵaltpaǵan, kerisinshe, árbir qoǵamdyq formasııada bolǵan ózgeristerge baılanysty jetilip otyrǵan qazaq halqynyń ozyq moraldyq-etıkalyq dástúrlerinen izdestirý qajet. О́ıtkeni, qazaq halqynyń ozyq etıkalyq dástúrleriniń negizi bolyp qalanǵan gýmanıstik ıdeıalar, adamgershiliktiń basty qundylyqtarymen baılanysty jáne adamzat moraliniń negizderin maǵynaly túrde jan-jaqty meńgerýde, adamdar arasynda taza adamı qarym-qatynasty tárbıeleýde jetekshi quraldardyń biri bolyp tabylady.
Moraldyq-etıkalyq dástúrlerdi halyq danalyǵynyń negizgi bir kórinisi retinde qabyldaý búgingi bilim berý júıesi úshin asa mańyzdy. Bunyń, ásirese bolashaq muǵalimder úshin paıdasy zor. Olaı deıtinimiz, oqýshylardyń moraldyq-etıkalyq mádenı deńgeıiniń durys qalyptasýy muǵalimniń tulǵalyq adamgershilikti moraldyq-etıkalyq qasıetterine, osy baǵytta meńgergen tarıhı-teorııalyq, praktıkalyq, bilim, iskerlik, daǵdy deńgeıine baılanysty aıqyndalady. Nátıjesinde bunyń barlyǵy qazaq halqynyń moraldyq-etıkalyq tárbıesindegi ozyq dástúrlerin zerdeleýge baǵyttaıdy.
Maman daıarlaý zaman aǵymyna qaraı jan-jaqty kásibı quzyrettiligin shyńdaýdy qajet etedi. Álemdegi bedeldi ýnıversıtetterdiń tájirbıelerine súıener bolsaq, biz ustaz daıyndaýmen shektelmeı, qoǵamǵa qajetti maman daıarlaýymyz kerek. Bul biz daıyndap otyrǵan mamandardyń jumys berýshiler talabyna ǵana emes, qoǵam talaptaryn qanaǵattandyrý bolyp tabylady. Búgingi ózgerister – álem tarıhynda bolmaǵan jańa múmkindikter men jańashyldyqtar dáýiri. Bul turǵyda Qyzdar Ýnıversıtetinde zaman kóshine ilesý maqsatynda jumystar júıeli júrgizilýde. Túrli taǵylymǵa toly is-sharalar arqyly qazaq halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin dáriptep, qarakóz qyzdardy qundylyqtar men izgi qasıetterge baýlyp, ar tazalyǵyn joǵary ustaıtyn tulǵa, qoǵam qajettiligin qanaǵattandyratyn ustaz maman daıyndaýdy maqsat etip kelemiz. Bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy – Qyzdar Ýnıversıteti óz qyzmetinde tárbıe salasyn, qazaqstandyq patrıotızmdi, Memleket basshysynyń Máńgilik el ıdeıasyn keńinen nasıhattaýdy basty nazarda ustaıdy. Ultymyzdyń ulylyǵyn ulyqtaıtyn uǵymdardyń biri – etıka. О́ıtkeni, ár eldiń ornalasý aımaǵyna, tirshilik saltyna, ómir súrý daǵdylaryna baılanysty ortaq minez-qulyq erejeleri, júris-turysy, tynys-tirshiligi qalyptasady. Qazaq etıkasy kól-kósir moldyǵymen, adamgershilik qýat tegeýrinimen, tarıhı aıqyndylyǵymen halyqtyń rýhanı ómirinde erekshe oryn alady. Qazaq etıkasynyń ejelgi bastaý qaınar kózderi úsh myń jyldaı Eýrazııanyń Uly Dalasynda órkendegen saq, ǵun, úısin, qańly men túrik birlestikteriniń mol mádenıetinen nár alǵan. Osydan 2600 jyl buryn-aq ómir súrgen saq oıshyly Anaharsıs ádep jáne adamgershilik týraly tereń pikir qaldyrǵan.
Qazaq halqy qaı kezeńde bolmasyn qyz bala tárbıesine jete mán bergen. Ol – mádenıettilikti ıdealǵa baǵdarlaý arqyly ıaǵnı halyqqa syıly adamdardyń ónegeli isin, rýhanı adamgershilik mádenıetin, bedeli men minez-qulqyn, bilimi men qabiletine, qarym-qatynas mádenıetin úlgi etý arqyly qalyptastyrǵan. Idealdy kúndelikti ómirge qajetti basty baǵdardyń biri dep eseptegen. Mysaly, «Qozy Kórpesh, Baıan sulý», «Aıman-Sholpan», «Qyz Jibek» jyrlary arqyly halyq qazaq qyzdarynyń rýhanı adamgershilikti beınesin, moraldyq kelbetin, minez-qulqyn, júris-turysyn, kıim kıisin, ózara qarym-qatynasyn ónege etse, Domalaq ana týraly ańyzda qazaq áıelderine tán danalyqty, ustamdylyqty, sezimtaldyqty, tapqyrlyqty úlgi tutýǵa shaqyrǵan.
Dana halqymyz qyz tárbıesinde kúndelikti turmys-tirshiligindegi jáne qoǵamdaǵy adamgershilikti moraldyq-etıkalyq mádenı qarym-qatynasqa asa mán bergen. Otbasy, týystar arasyndaǵy qarym-qatynastyń adam sanasyna, minez-qulqyna, ishki jáne syrtqy mádenıetiniń qalyptasýyna áseriniń mol ekenin jete túsingen. Máselen, áke men balanyń, ana men qyzdyń, áke men qyzdyń, kelin men qaıyn eneniń, kelin men atanyń, naǵashy men jıenniń, kúıeý men qaıyn eneniń, bajalardyń, jezdelerdiń, bólelerdiń arasyndaǵy óte bir názik jarasymdy qarym-qatynas moraldyq mádenıettiń negizin qalaýda úlken ról atqarǵan dese artyq bolmaıdy. Mysaly, jas kelinniń Totym, Aınam, Seri jigit, Erkejan sııaqty at qoıýynyń ózi aldyńǵylarǵa qurmet, keıingilerge izet kórsetý bolsa, О́zenbaı, Qamysbaı, Qoıshybaı, Bákibaı, Qasqyrbaı esimdi qaıyn aǵalardyń esimderin ataýdan qashqaqtap, qasqyr jaryp ketken qoıdy baýyzdap alý úshin qasyndaǵy kishkentaı qaınysyn aýylǵa jumsaǵan jeńgeniń: «Sarqyramanyń ar jaǵynda, syldyramanyń ber jaǵynda, mańyramany ulyma jaryp ketti, qynamadan janymany ákelsin», – deýinen, birinshiden ádeptiliktiń, izettilik pen syılastyqtyń belgisin kórsek, ekinshiden, oıynyń ushqyrlyǵyn, tapqyrlyǵyn, sózge zerektigin baıqaımyz.
Qyz balany «bolashaq ana», «qonaq», «jat jurttyq» dep túsingen halyq oǵan eshqashan zekip daýys kótermegen, aıalap kirpiginen qaqpaı ósirgen. Qarym-qatynas barysynda ózi renjitken adamnan keshirim suraı bilýge, ózin renjitken adamǵa keshirimdi bolýǵa ózine jaqsylyq jasaǵan adamǵa alǵys aıtyp, rızashylyq sezimin bildirýge úıretken. Muny adamnyń ishki mádenıetiniń joǵary kórsetkishi dep túsindirgen.
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – elimizdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn joǵary oqý orny. Orta Azııa aımaǵynda mundaı oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov: «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi sónbesin deıik» degen paıymy 75 jylǵa jýyq tarıhy bar ýnıversıtettiń ózindik ereksheligi men mańyzyn aıǵaqtap turǵandaı. Qazirgi kúnde munda stýdentterdiń sapaly bilim alyp, ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysýy úshin, olardyń boıynda halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn darytý oraıynda birqatar jumystar jasalyp, ýnıversıtet otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úlken bedelge ıe bolyp otyrǵany kóńilge qýanysh uıalatady. Qyzdar ýnıversıtetiniń ózge joǵary oqý oryndarynan basty ereksheligi retinde bilim berýde halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn basshylyqqa ala bilýinde dep aıtar edim. Qazaqtyń «Ultyńdy tárbıeleımin deseń – qyzyńdy tárbıele» degen sóziniń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Qyz – bolashaq ana, qyz – otbasynyń uıytqysy, qyz – asyl jar. Búginde urpaq tárbıeshisi retinde áspetteler bolashaq muǵalimderdi ata-anasynan alǵan tárbıesin oqý ordasyndaǵy tárbıemen sheber sabaqtastyra bilý kez kelgen bilim ordasynan kezdestire bilmeısiz. Ujym óz qyzmetinde ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen dana sózin basty ustanym retinde paıdalanady.
Oqý ornynda genderlik saıasat boıynsha irgeli jumystar atqarylýda. Qazirgi kúnde halyqaralyq arenada áıelderdiń saıası kóshbasshylyǵy ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Qoǵam men memleket tarapynan da názik jandylardyń belsendilikteri men saıası yqpaldastyqtaryna degen senim joǵary deńgeıde kórinis tabýda. Táýelsizdik jyldarynda elimiz qarqyndy damyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵytynda kóptegen jumystar jasalýda. Qazaqstannyń álem elderiniń aldyndaǵy oń saıası ımıdjin budan da nyqtaý úshin demokratııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen genderlik saıasattyń arnasyn keńeıte túsýimiz qajet. Osy oraıda ýnıversıtet janynda Áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteýler ınstıtýty qyzmet atqarady. Osy taqilettes ǵylymı ortalyq TMD aımaǵynda birden-bir ekenin erekshe atap ótken lázim. Instıtýttyń strategııalyq maqsaty – 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn 2015 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 70 sessııasynda qabyldaǵan Turaqty damý maqsatynyń «Barlyq áıelder men qyz balalardyń genderlik teńdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtary men múmkinshilikter aýqymyn keńeıtý» týraly 5-shi maqsaty boıynsha júzege asyrý. Instıtýt genderlik teńdik ıdeıasyn damytýdy bilikti pedagog kadrlaryn daıyndaý jáne ǵylymı-zertteýler arqyly iske asyrady. Ýnıversıtette «Qazaq arýy» atty kýrs oqý úderisine engizilgen. Ult bolashaǵyn tárbıeleýge súbeli úles qosatyn bolashaq muǵalimderdiń san qyrly bolýyna, olardyń qoǵamdaǵy áleýmettik jáne otbasyndaǵy etnoáleýmettik rólderdi múltiksiz atqarýyna sebepker bolýyna «Qazaq arýy» kýrsynyń tıgizer septigi zor dep oılaımyz. Búgingi kúnniń talabyna saı tulǵany qalyptastyrýdyń ólshemderi basqasha. Qundylyqtar da ózgerip barady. Aqyl da anadan darıdy, dana da áıelden týady. Qyz bala tárbıesin urpaq tárbıesi dep qaraǵan lázim. Búgingi qazaq boıjetkenderi erteńgi erine adal jar, perzentteriniń salıqaly anasy. Olardyń boıynda taǵylymdy tárbıe bolǵanyn qalaıtynymyz belgili. Ult bolashaǵyn tárbıeleýge súbeli úles qosatyn bolashaq muǵalimderdiń san qyrly bolýyna, olardyń qoǵamdaǵy áleýmettik jáne otbasyndaǵy etnoáleýmettik rólderdi múltiksiz atqarýyna sebepker bolýyna «Qazaq arýy» kýrsynyń tıgizer septigi zor dep oılaımyn. Ordaly oqý ornynyń stýdentteri bolashaq ustaz, otbasynyń uıytqysy. Sondyqtan rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, ónerkásiptik revolıýsııa zamannyń ereksheligin ıgergen ustaz tárbıeleý – ýnıversıtetimizdiń basty baǵdary. Qazirgi kúnde oqý ornynda bolashaq mamandardy tárbıeleý maqsatynda 38 uıym qyzmet atqarady. Qarakóz stýdentterimiz ýnıversıtet qabyrǵasynda bilim nárimen sýsyndap qana qoımaı, rýhanı qundylyqtardy saqtaı otyryp, qoǵamdyq qajettilikterin qanaǵattandyrý jumystaryna belsene qatysyp otyrady. Qyzdar Ýnıversıtetiniń stýdentteri adamgershiligi joǵary tulǵa retinde ártúrli qoǵamdyq aksııalar men qaıyrymdylyq aksııalaryna belsendi qatysyp otyrady. Bolashaq áleýmettik qyzmetkerler, psıhologtar, defektologtar, mýzykalyq bilim berý muǵalimderi Almaty qalasyndaǵy Analar úılerinde júıeli túrde aqysyz negizde qyzmet kórsetedi. Sondaı-aq, oqý orny stýdentteriniń bastamasymen qaıyrymdylyq jármeńkeleri turaqty túrde uıymdastyrylady. Is-sharanyń basty maqsaty – ýnıversıtet ujymy men stýdentteriniń sanasyna meıirimdilik, súıispenshilik, qaıyrymdylyq sııaqty izgi uǵymdardy qalyptastyrý. Sonymen qatar, áleýmettik jaǵdaıy tómen jetkinshekterge kómek kórsetý, olardy rýhanı turǵyda qoldap-qýattaý. Dana halqymyzda «qaıyrymdylyq jasasań, qaıyrymyn óziń kóresiń» degen ulaǵatty sóz bar. Qaıyrymdylyq – ultymyzdyń eń izgi qasıetteriniń biri. «Janashyrlyqqa jan rıza» degendeı Qyzdar Ýnıversıtetiniń stýdentteriniń kómekke muqtaj jarymjan azamattarǵa qamqorlyq kórsetip, júrek jylýyn usynýy hám saýaby mol iske atsalysýy – kópke úlgi bolatyn ıgilikti is dep bilemiz. Áleýmettik ádildik, teńdik, ózara syılastyq pen qamqorlyq týraly nıetti tek qana memleket emes, azamattyq ortanyń óziniń kóterýi – qoǵamymyzdyń kemeldengenin, jańǵyrǵanyn kórsetedi. «Jasyl el» memlekettik baǵdarlamasyn qoldaý maqsatynda ýnıversıtet ǵalymdary men stýdentteri Jasyl el memlekettik baǵdarlamasyn qoldaý maqsatynda arsha, emen, akasııa aǵashtary óskinderin arnaıy zerthana jaǵdaıynda eń tıimdi ádistermen ósirip, Medeý shatqalyna otyrǵyzýda. Ile Alataýy tabıǵı júıesin qaıta qalpyna keltirý maqsatynda 350 túp arsha, 250 túp akasııa men 150 túp emen otyrǵyzyldy. Sondaı-aq, «100 mektep» baǵdarlamasy aıasynda salynǵan mektepter aýmaǵyna 200-ge jýyq túp arsha, emen otyrǵyzyldy. Bunyń barlyǵy adamgershilik qaǵıdattarynan týyndaǵan ıgilikti ister ekeni ras.
Jańa myńjyldyqta bilimi men biligi úılesken mamandardyń bási basym bolmaq. Buny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr. Otandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy urpaq tárbıeleý mindeti tur. Osynaý aýqymdy jaýapkershilikti abyroımen atqarý pedagogtarǵa júktelgen mártebeli mindet. Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baıandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeımek. О́skeleń jasty elimizdiń tutqasy, qatarynyń kóshbasshysy etip tárbıeleý – ǵasyrǵa jýyq úzdiksiz kadr daıarlap kele jatqan Qyzdar Ýnıversıtetiniń basty baǵdary.
Gaýhar ALDAMBERGENOVA,
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
