Boljamdar dáıektemesi: álemdik ekonomıkanyń damýy qalaı ózgeredi?

Eýroodaq elderiniń úlesi tómendeıdi 

HHI ǵasyrdyń basyndaǵy álemdik ekonomıkadaǵy ózgeristerdiń qorytyndysy boıynsha álem elderi arasyndaǵy aıyrmashylyq birshama tómendedi, alaıda memleketterdiń ishki jaǵdaıynda baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy alshaqtyq barǵan saıyn artyp barady. Ekonomıkalyq damý tómendegen saıyn baılar ózderiniń áleýetin kedeılerge qaraǵanda eseleı arttyrýda. Álemdik ekonomıkadaǵy búgingi qalyptasqan jaǵdaı 2007-2009 jyldary dúnıe júzin tyǵyryqqa tiregen daǵdarys saldarynan eńbek ónimdiliginiń barlyq salalarda tómendep ketýiniń kórinisi bolyp otyr. Sonymen birge búginde qalyptasqan joǵary memlekettik jáne jekemenshik qaryzdar, qarjy sektorynyń álsizdigi, ınvestısııanyń azaıýy dúnıe júzindegi damyǵan ekonomıkalardyń óziniń damýyn tejep otyr. Sarapshylardyń uzaq merzimdi boljamdary boıynsha, 2050 jylǵa taman álemdik ekonomıkada túbegeıli ózgerister oryn alady.

PwC halyqaralyq konsaltıng jáne aýdıt kompanııasynyń boljamy boıynsha, 2042 jyly álem ekonomıkasynyń kólemi eki ese ósedi. Búgingi jahandyq ekonomıkanyń tanylǵan kóshbasshysy AQSh-tyń ornyn Qytaı Halyq Respýblıkasy alatyn bolady. 2030 jyly Aspan asty eli ekonomıkasynyń quny naryqtaǵy aıyrbas baǵamy boıynsha básekelesterinen birneshe ese artady. 2050 jyly Úndistan ekonomıkasynyń damýy AQSh-tan asyp túsip, rynok kólemi boıynsha dúnıe júzinde ekinshi oryndy oıyp alady. Qazir ekonomıkalyq damýy turǵysynan «jas aıdaharlardyń» qataryna qosylyp kele jatqan Indonezııa álemdik ekonomıkalyq damý báıgesinde Japonııa men Germanııany artqa tastap, tórtinshi oryndy ıelenedi. 

Sarapshylardyń boljamy boıynsha, 2050 jyly jahandyq IJО́-degi Eýroodaq elderiniń úlesi 10 paıyzdan da tómendeıtin bolady. Halyqaralyq valıýta qorynyń jahandyq boljamyna sáıkes, 2020 jyly álemdik nesıe-qarjy saıasatynyń kúrdelenýine baılanysty dúnıejúzilik ekonomıkanyń damý qarqyny kúrt tejeledi. Jahandyq qarjy júıesindegi tártiptiń qatańdaýy, saýdadaǵy kelispeýshiliktiń artýy, jeń ushynan jalǵasý jáne geosaıasattaǵy tolqýlar álemdik ekonomıkanyń damýyna keri áserin tıgizedi. 

PwC-tyń «Álem 2050 jyly. Uzaq merzimdi boljam: 2050 jyly álemdik-ekonomıkalyq jaǵdaı qalaı ózgeredi?» atty esepti baıandamasynda jahandyq IJО́-niń 85 paıyzyn quraıtyn dúnıe júzindegi 32 iri ekonomıkaǵa saraptama jasaǵan. Álemdik IJО́-niń basty draıveri burynǵysynsha EYDU-ǵa kirmeıtin memleketter bolyp qalady. Alaıda, taıaýdaǵy onjyldyqtarda álem elderiniń damý qarqynyndaǵy aıyrmashylyq eleýli túrde qysqaratyn bolady. Álemdik saýdadaǵy taýarlar men qyzmetterdiń kólemi ótken jyly 4,3 paıyzǵa ósip, jahandyq ekonomıkanyń damýyna mańyzdy yqpal etti. Osyǵan baılanysty Eýropalyq saıası zertteýler ortalyǵynyń dırektory Danıel Gros «Burynǵy básekelestik ekonomıkasynda syrtqy saýdada úlken tapshylyqqa tap bolǵan memleketterdiń saýda soǵysynda jeńil jeńisterge jetýi múmkin edi. Alaıda jańa ekonomıkalyq saıasatta basqa elderdi ashyqtyqqa májbúrleý maqsatynda bastalǵan saýda soǵysynyń jeńimpazy barlyq ıgilikterge ıe bolady», dep atap kórsetedi. 

Qazirgi tańda Qazaqstan ekonomıkasy álemdik ekonomıkaǵa barynsha kirigip ketken. Basqasyn bylaı qoıǵanda, ony elimizdiń ekonomıkasynda birshama jedel damyp otyrǵan tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa tetikterinen de aıqyn ańǵarýǵa bolady. Búginde qazaqstandyq ekonomıkanyń qaı salasyn alyp qarasańyz da sıfrly tehnologııa men elektrondy saýda jan-jaqty damý baspaldaǵyna den qoıǵanyn baıqaımyz. 

PwC-tyń «Álem 2050 jyly. Uzaq merzimdi boljam: 2050 jyly álemdik-ekonomıkalyq jaǵdaı qalaı ózgeredi?» atty esepti baıan­damasynda jahandyq IJО́-niń 85 paıyzyn quraıtyn dúnıe júzindegi 32 iri ekonomıkaǵa saraptama jasaǵan. Álemdik IJО́-niń basty draıveri burynǵysynsha EYDU-ǵa kirmeıtin memleketter bolyp qalady. Alaıda, taıaýdaǵy onjyldyqtarda álem elderiniń damý qarqynyndaǵy aıyrmashy­lyq eleýli túrde qysqaratyn bolady. Álemdik saýdadaǵy taýarlar men qyzmetterdiń kólemi ótken jyly 4,3 paıyzǵa ósip, jahandyq ekonomıkanyń damýyna mańyzdy yqpal etti. Osyǵan baılanys­ty Eýropalyq saıası zertteýler ortalyǵynyń dırektory Danıel Gros «Burynǵy básekelestik ekonomıkasynda syrtqy saýdada úlken tapshylyqqa tap bolǵan memleketterdiń saýda soǵysynda jeńil jeńisterge jetýi múmkin edi. Alaıda jańa ekonomıkalyq saıa­satta basqa elderdi ashyqtyqqa májbúrleý maqsatynda bastalǵan saýda soǵysynyń jeńimpazy barlyq ıgilikterge ıe bolady», dep atap kórsetedi. 

Qazirgi tańda Qazaqstan ekonomıkasy álemdik ekonomıkaǵa barynsha kirigip ketken. Basqasyn bylaı qoıǵanda, ony elimizdiń ekonomıkasynda birshama jedel damyp otyrǵan tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııa tetikterinen de aıqyn ańǵarý­ǵa bolady. Búginde qazaqstandyq ekonomıkanyń qaı salasyn alyp qarasańyz da sıfrly tehnologııa men elektrondy saýda jan-jaqty damý baspaldaǵyna den qoıǵanyn baıqaımyz. 

Memleket basshysy jarııa­laǵan Qazaqstannyń Úshinshi jań­ǵyrýy el Úkimetiniń jumy­syn jańa ekonomıkalyq jáne áleý­mettik damý modelimen tyǵyz baılanystyra júrgizýge ún­deıdi. Sonymen birge Úshinshi jań­ǵyrý ekonomıkamyzdyń bar­lyq salasynda tehnologııalyq jań­ǵyrý­lar­dy arttyrýǵa, jeke kásipker­likti damytýǵa, jahan­dyq damý úrdisinde elimizdiń bá­se­kelestigin arttyrýǵa baǵdar be­redi. Elbasynyń ekonomıkany damytý maqsatyndaǵy júıeli bastamalary óziniń ıgi jemisin berip keledi. Máselen, 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde IJО́ ósimi 2014-2016 jyldardaǵy (2,2%) ortasha jyldyq damý deńgeıinen eki ese artyp, 4 paıyzdy qurady. Mine, osyndaı damý úrdisinde Qazaqstan ekonomıkasy úshin týyndaıtyn qaterlerdiń biri bank sektorynda oryn alǵan problemalar bolýy ábden múmkin. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul salada túbegeıli ári tereń qu­ry­­lymdyq reformalar ja­saýdyń mańyzy zor. Sonymen birge «100 naqty qadam» Ult jos­­parynda atap kórsetilgen min­­det­ter sheńberinde, aldaǵy ýa­qytta el Úkimeti ekonomı­kalyq qurylymdardy ártarap­tan­dyrýǵa jáne jańǵyrtýǵa jan-jaqty basymdyq berýi qajet. 

Robottar dáýiri

Adamdardy jumys ornynan mashı­na­lardyń yǵystyrýy erte zamannan beri jalǵasyp keledi. Baspa stanoktarynyń shyǵýyna baılanysty kitap kóshirýshiler men túpteýshiler mamandyǵy joǵalsa, HH ǵasyrda telefonshy mamandyǵy paıda bolyp, ol ǵasyrdyń sońynda qurdymǵa ketti. Ǵasyrlar toǵysynda paıda bolǵan zamanaýı tehnologııalar bizdiń ómirimizdi barlyq qyrlarynan ózgertýge daıyn. Sońǵy jyldarda qoǵamymyzdyń barlyq salasyn qamtyǵan jasandy ıntellekt, blokcheın, 3D baspa, robottandyrý jáne basqa da ınnovasııalyq jańǵy­rýlar adam­darǵa keleli mindet­terdi sheshýmen qatar, jańa maman­dyq­tardy ıgerip, ómirlerin óz­ger­týge ákelip soǵýda. 

Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń zertteýlerine sáıkes, 2020 jyly jańa tehnologııalar 5 mıllıonnan astam jumys ornyn joıa­tyn bolady. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýy boıynsha, jaqyn aradaǵy jıyrma jyldyń ishinde EYDU elderinde jumys oryndarynyń 57 paıyzy avtomattandyrylady. Bul óz keze­ginde myńdaǵan adam­dardyń jumys oryndarynan aıyrylyp, jumyssyzdyqtyń jappaı ósýine ákelip soǵady. Bul elderdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik júıesi ýaqyttyń bul synyna áli daıyn emes. Oksford zert­teýshileriniń baǵalaýy boıynsha, taıaýdaǵy jıyrma jyldyń ishinde damýshy elderdegi jumys oryndarynyń 45 paıyzy robottarmen jáne kompıýterlik baǵdarlamalarmen almastyrylatyn bolady. Ústimizdegi ǵa­syrdyń sońyna deıin qazir­gi qoldanysta bar maman­dyq­tardyń 70 paıyzy avtomat­tan­dyrylady. Osy rette «Infor­masıon­naıa kýltýra» uıymy­nyń dırektory Ivan Begtın «Júrgizýshisiz mashınalar eks­perımenti búkil álem boıynsha júrip jatyr. Bul eksperıment barysynda uzaq saparlarda júk tasıtyn júrgizýshiler, qoǵamdyq kólikterdiń júrgizýshileri, jol retteýshiler mamandyqtary­nyń joıylýyna ákeledi», deıdi. Jaqynda Eýropalyq odaq komı­teti robottardyń quqyǵyn «adam quqyǵyna» teńestiretin «elektrondy tulǵa» quqyǵy týraly zań jobasyn qabyldady. 

Adamzat damýynda bul úrdis qandaı betburystarǵa ákele­di? Bul suraqtyń da naqty bir­jaqty jaýaby joq. Máselen, Stıven Hokıngtiń aıtýy boıynsha, adam eńbegin jappaı ma­shınamen almastyrý baı adam­dardy odan saıyn baıytady, kedeıler burynǵydan da qaıyr­shylana­dy. Sebebi iri korporasııalardyń ıe­leri jal­aqy tóleýge shyǵyndan­baı-aq, úlken tabys tabýǵa múmkin­dik alady. Al Ilon Mask ózine tán optımızmmen «Eńbek túrlerin avtomattandyrýdyń paıdadan basqa zııany joq. Adamdar shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýǵa barynsha kóp múm­kindik alady. Olar memleket tap­qan bazalyq paıdanyń esebi­nen alańsyz ómir súretin bolady», dep atap kórsetedi. 

Deloitte zertteýleriniń qory­tyn­dysy boıynsha, sońǵy 15 jyl ishinde Uly­brıtanııada óndiristi avtomattandyrý úr­di­siniń nátıjesinde 800 myńǵa jýyq qol eńbegimen atqa­ry­latyn jumys oryndary qys­qar­tylǵan. Sonymen birge osy merzimde 3,5 mıllıon jańa teh­nologııalyq jumys oryndary ashylǵan. Osynyń nátıjesinde Ulybrıtanııa 140 mıllıard fýnt qosymsha paıda tapqan. 

Sońǵy kóptegen jyldardan beri eń tómengi jalaqy tóleı­tin elderdiń kósh basynda Qytaı eli bolyp keldi. 2016 jyly bul másele túbegeıli ózger­di. Sol jyly Qytaıdaǵy eńbek­aqy tóleý kór­setkishi Latyn Ame­rıkasy el­derinen basym tústi. О́nim óndirý­shilerdiń elden tysqary shyǵyp ketý qaýpiniń ulǵaıýyna baılanys­ty Qytaı robot óndirisin damy­týǵa bet burdy. О́tken jyly bul elde robot-tehnıka óner­kási­bi­niń óndirisi 34,3 paıyzǵa artty. Qabyldanǵan memlekettik baǵ­darlama sheńberinde Qytaı qyzmet kórsetý salasyna robottar satý kólemin 2020 jyldary 4,6 mıllıard AQSh dollaryna deıin arttyrýdy kózdep otyr. Sóıtip eńbek qymbattap, tehnologııa arzandaýda. 

Qazaqstanda ekonomıkany robot­tandyrý dárejesi damýshy elderge qaraǵanda edáýir tómen deńgeıde. Búginde bul kór­setkish 10 myń jumys isteý­shige 70 robottan keledi. Al Ońtústik Koreıa, Japonııa jáne Sıngapýrda on myń jumys isteýshige 500 robottan aınalady. 2018 jyly Qazaqstannyń 600 iri kásiporyny sıfrlandyrý tehnologııasyn engizý sharalaryn júzege asyrady. Bul shara óz kezeginde birqatar jumys oryndaryn qysqartýǵa alyp kelmek. «Qazir biz Qazaqstan boıynsha iri kompanııalardyń robottandyrý sharalaryna keńi­nen qyzyǵýshylyq tany­typ otyr­ǵandyǵyna kýá bolýda­myz. Alaıda bul úrdis áli de saqtyqpen júrgizilýde. Jańa tehnologııalardy óndiris­ke engizý maqsatyndaǵy mun­daı saqtyqty biz Reseı kom­panııa­larynyń mysaldarynan da anyq baıqaımyz», deıdi Kaspıı aımaǵyndaǵy «Deloıt» kon­sal­tıngtik departamentiniń mened­jeri Sergeı Goncharev. 

Sý jáne álem 

Jer sharynyń 70 paıyzyn sý aıdyny alyp jatyr. Alaıda jobamen 1,4 mıllıard shar­shy shaqyrym sý aıdynynyń 97,5 paıyzy tuzdy sý, tek 2,5 paıyzy ǵana tushy sý (joǵarǵy qabatta ornalasqan ózen, kól, bulaq, batpaq). HH ǵasyrdyń ózinde ǵana Jer planetasyndaǵy turǵyndar sany 3 ese artty. Osy ýaqyt ishinde tushy sýdy paıdalaný 7 ese artty, onyń ishinde kom­mýnaldyq aýyz sýǵa suranys 13 esege ulǵaıdy. 

BUU-nyń sońǵy derekteri boıynsha, qazirgi kezde álem halyq­tarynyń 40 paıyzdan astamy sý tapshylyǵyn kórip otyr. Jumyr jerdi mekendeıtin 783 mıllıon adam taza sý ishe almaıdy. Sarap­shylardyń boljamy boıynsha, HHI ǵasyr­dyń ortasynda 4 mıllıard adam sý tapshylyǵyna tap bolady. Búgingi tańda 2 mıllıardtan astam adam taza sýdy paıda­lanbaýǵa baılanysty aýrýǵa shal­dyqqan. Qazirgi tańda álem­degi sý paıdalaný kólemi­niń 70 paıyzy aýyl sharýa­shy­ly­ǵynyń, 20 paıyzy óner­kásiptiń úlesine tıedi. Qalǵan 10 paıyzy adamdardyń turmystyq qyz­metiniń suranysyna jum­salsa, tek 1 paıyzy ǵana aýyz sý retinde paıdalanylady. 

Qazaqstan aýmaǵyndaǵy sý qory jer ústi sýlary (ózender, kól­der, muzdaqtar) jáne mıneraldy kóz­derden shyǵatyn sý qory bolyp eseptelinedi. Elimizde iri qalalar­dy jáne eldi mekenderdi aýyz sýmen qam­­tamasyz etýde jer asty sý­lary paıdalanylady. «Qazaq­stan-2050» uzaq merzim­di stra­tegııasyna sáıkes, búgin­gi tań­da Qazaqstan úshin sý tap­shy­lyǵy HHI ǵasyrdaǵy tór­tin­shi jahandyq qater bolyp esep­­telinedi. Osy jahandyq qa­ter­ge jaýap retinde 2020 jyly elimizdegi aýyldyq el­di me­ken­derdiń jartysynan astamy jer asty sýlarynyń qorymen qamtamasyz etiledi. Bul sý qory jer ústi sý kóz­deri­men birge turǵyndardy ortalyq­tandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý maqsatyndaǵy negizgi sura­nysty qamtamasyz etetin bolady. 1,9 mlrd tekshe metr sý qoryn qosymsha jınaqtaý úshin aldaǵy ýaqytta elimizdiń 7 oblysynda 22 jańa sý qoımalarynyń qurylysy salynady. Bul óz kezeginde 160-180 myń gektar sýarmaly alqaptardy sýmen qam­tamasyz etýge múmkindik beredi. 

Qazaqstandaǵy sý tapshy­ly­ǵyn boldyrmaýdyń negiz­gi kózi trans­shekaralyq ózen­derdiń sýyn tıimdi paıdalaný bolyp tabylady. Elimizdiń aýma­ǵyndaǵy iri ózenderdiń barl­y­ǵy derlik transshekaralyq sý kózderi bolyp sanalady. Kórshi memleketterdegi sý paıdalaný kóleminiń jyldan-jylǵa ósýi osy ózenderdegi sý qory­nyń azaıýyna ákelip soqtyrý­da. Sonymen birge kórshi memleketterdegi sý paıdalaný kóleminiń shekten tys artýy transshekaralyq iri ózenderdiń sýlarynyń lastanýyna alyp keldi. Ertis, Ile, Syrdarııa jáne Talas ózenderindegi qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılar naq osyndaı sebepterden týyndap otyr. Aldaǵy ýaqytta kórshi memlekettermen transshekaralyq sý kózderiniń qoryn tıimdi paı­da­laný jóninde ekijaqty kelisim­der jasaýdyń mańyzy zor. Bul ba­ǵytta el Úkimeti keshendi ju­mystar júrgizip keledi.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»