AEF-te jahandyq máseleler talqylandy

Keshe elordada HI Astana ekonomıkalyq forýmy óz jumysyn bastady. «Jahandyq syn-tegeý­rinder sammıti» atty halyq­aralyq forýmnyń ple­narlyq otyrysyna Mem­leket basshysy Nur­sultan Nazarbaev qatysty. 

Úsh kúnge sozylatyn fo­rýmnyń plenarlyq otyrysy EKSPO-2017 kórme kesheniniń ba­za­syndaǵy Kongress-ortalyqta ótýde. Alqaly jıynǵa Nobel syılyǵynyń laýreattary, álemge áıgili sarapshylar, saıasattanýshylar, dúnıe júziniń bıznes elıtasy qatysýda. Plenarlyq otyrysta mártebeli meımandar ári spıkerlerdiń sanatynda bol­ǵan Halyqaralyq Olımpıada ko­mı­tetiniń Etıka jónindegi komıs­sııasynyń tóraǵasy, Birikken Ulttar Uıymynyń segizinshi bas hatshysy Pan Gı Mýn, Apple kom­panııasynyń negizin qalaýǵa qatys­qan tulǵalardyń biri, áıgili mesenat Stıv Voznıak, fızık, fýtýrıst jáne ǵylymdy dáripteýshi Mıtıo Kaký, Golman Sachs burynǵy tóraǵasy, brıtandyq qarjyger, ekonomıst, fılosof Djım O`Nıl, Fransııanyń eks-prezıdenti Fransýa Olland, «Iаndeks» kompanııalar tobynyń negizin qalaýshysy ári basshysy Arkadıı Voloj jáne basqalar plenarlyq otyrysta sóz sóılep, forým taqyrybyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy. 

Ǵalamshar halqyn azyqpen qamtý ońaıǵa soqpaıdy

Memleket basshysy ple­nar­lyq otyrysta sóılegen sózinde Astana ekonomıkalyq forýmyna qatysý kópshilik úshin ıgi dástúrge aınalǵanyn atap ótti.
– On birinshi ret ótki­zi­lip otyrǵan bul forým ekono­mı­ka­nyń, ınvestısııanyń jáne ın­no­­vasııanyń meılinshe ózek­ti máselelerin talqylaýǵa ar­nal­ǵan. Osy oraıda osynda kelgen qonaqtarymyzǵa, jalpy biz­diń azamattarǵa zor alǵys bil­di­remin. 11-shi ret forým álemdik ekonomıkanyń ınvestısııalary men ınnovasııalarynyń eń mańyzdy máselelerin talqylaý alańyna aınalyp otyr. Byltyrǵy forýmnan beri biz álemdegi orasan zor ózgeristerdiń kýási boldyq. Jańa qaıshylyqtar, teketirester paıda bolýda, memleketter arasynda ózara kelisimge kelý qıyn­dap barady. Ásirese úlken mem­leketter arasynda. О́zara sen­beý­shilik, qarsylastyqtyń us­tanymyn túsinýdi qalamaý jıi oryn alýda. Bul álem úshin óte kúr­deli kezeń, – degen N.Nazarbaev osy tektes qıyndyqtarǵa qatysty máselelerdi ádil jáne obektıvti túrde talqylaý múmkindigi adamzat úshin óte mańyzdy ekenin atap kórsetti. 

– Bıylǵy forým jahandyq syn-tegeýrinderge laıyqty jaýap tabý máselelerin de qarastyrady. Sáıkesinshe, forýmda osy sala­lar­daǵy bilikti mamandar jınalyp otyr. Olardyń sózin tyń­daý, usynystaryn paıdalaný biz úshin qashanda mańyzdy, – dedi Qa­zaqstan Prezıdenti.
Elbasy atap kórsetkendeı, bú­ginde adamdardyń uzaq ómir súrýi, halyq sanynyń qarqyndy kóbeıýi álemdik ekonomıkanyń mańyzdy faktoryna aınalyp otyr.

– Ǵalamshar turǵyndary sa­ny jyldam ósip keledi. Sońǵy onjyl­dyqtaǵy ǵylymı-teh­nıkalyq prog­restiń jetistikteri adam ómiri­niń ortasha uzaqtyǵyn aıtar­lyqtaı ulǵaıta tústi. Sońǵy 70 jylda ol 23 jylǵa, ıaǵnı 48-den 71 jasqa deıin ósti. Qazaq­standa bul kórsetkish tek tá­ýelsizdik jyl­darynyń ishinde ǵana 65 jas­tan 72,5 jasqa jetti, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Memleket basshysynyń sózin­de aıtylǵandaı, qarqyndy demo­grafııalyq ózgeristerge baıla­nysty týyndaǵan máseleler tıi­sinshe kúrdeli sheshimderdiń qa­byl­danýyn talap etedi. Ústimizdegi ǵasyr ortasyna qaraı jer sharyn mekendeıtin 10 mlrd halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin qazirgi deńgeıden 60 pa­ıyzǵa kóp azyq-túlik óndirýge týra kelmek. Al ǵalamshardaǵy bazalyq resýrstardyń shekteýli eken­digin, ásirese taza sý tap­shy­lyǵynyń jyl sanap artyp bara jatqanyn eskersek, bul ońaı mindet emes. Bul problemany eńserý úshin aýyl sharýashylyǵy sektoryn ekonomıkanyń eń ozyq tehnologııalyq salasyna aı­naldyrý kerek. Sol sebepti búginde Qazaqstan zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly agroónerkásip keshenindegi ósimdi 2 esege arttyrý mindetin alǵa qoıyp otyr.

– Taǵy bir syn-tegeýrin – adam­dardyń qartaıýyna baıla­nysty zeınetaqy júıesin, áleý­mettik qamsyzdandyrý júıelerin túbegeıli qaıta qurý qajettiginde. Bul atalǵandar demografııalyq shyndyqqa saı bolýy tıis, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Krıptovalıýtalar fenomeni kele jatyr

Global Challenges Summit 2018 forýmynda Elbasy jahandyq eńbek naryǵynyń ózgerýi álemdik ózgeristerge yqpal etken bes negizgi úrdistiń biri dep atady. Qazirgi tańda kásiporyndar úshin jumys kúshiniń arzandyǵy emes, bilikti qyzmetkerlerdiń kóp bolýy mańyzdy ekenine toqtaldy. 

– Taıaý bolashaqta ádettegi eńbek kúshiniń 80 paıyzyn ro­bottandyrylǵan júıeler almas­tyratyn bolady. Qazirgi tańda kásiporyndar úshin jumys kúshi­niń arzandyǵy emes, bilikti qyz­metkerlerdiń bolýy mańyz­dy­raq. Damýshy elderdegi óndi­ris oryndary da damyǵan elder­­ge keri qaıtarylyp jatyr. Mu­nyń barlyǵy ulttyq ekonomı­­kalar men áleýmettik júıeler úshin úlken synaq. Bul máse­­leniń basty sheshimi – bilim berý júıesin reformalaý. Bilim berý isinde kreatıvti oılaý, qa­jetti aqparatty taba bilý, ony utymdy paıdalaný mashyqtaryn úıretýge kóshý kerek. Tehnıkalyq progrestiń jyldamdyǵy qazirgi adamnan birneshe mamandyqty meńgerýdi jáne ómir boıy bilim alýdy talap etedi. Qazaqstan bul baǵytta tıisti jumystardy júrgizýde. Biz bul synaqqa daı­yn­­daldyq jáne áli de daıyn­­dyq ústindemiz, – dedi Elbasy. 

Osy jıynda aıtylǵandaı, Keńes Odaǵy ydyraǵannan ke­ıin­gi kúrdeli kezeńde Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha elimizdiń jastaryna álemniń úzdik oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik týǵyzǵan «Bolashaq» baǵdarlamasy ómirge keldi. So­nyń arqasynda shırek ǵasyr ishin­de 13 myńnan astam adam mem­leket esebinen dúnıe júziniń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim aldy. Búgingi tańda 70 myń stı­pendıat shetelde oqyp jatyr.

– Sonymen qatar bilim sapasy álemdik deńgeıdegi óz ýnı­ver­sı­tetterimizdi de ashtyq. Olar­dyń qatarynda Nazarbaev ýnıver­sı­teti, Qazaqstan-Brıtan tehnı­kalyq ýnıversıteti, Qazaqstan menedjment, ekonomıka jáne josparlaý ınstıtýty, Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnı­versıteti bar. Atalǵan oqý oryndarynda biliktiligi joǵary mamandar ázirlenýde. Memleket grant sanyn kóbeıtýge, stýdent­terdiń ómir súrý deńgeıin jaq­sartýǵa kúsh salýda. О́tken jy­ly jastarǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý baǵdar­la­masyn iske qostyq, osy baǵ­dar­lama boıynsha jastar alǵash­qy mamandyǵyn alady, jumysqa ornalasady, ári qaraı óz ómirin josparlaıdy, – dedi Elbasy.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, "Egemen Qazaqstan"

Sapaly, básekege qabilet­ti adamı kapıtaldy qalyp­tas­tyrý úshin elimizdiń orta mek­tept­erin­degi bilim berý júıesine de refor­malar jasalýda. Búgingi tańda Qazaqstanda halyqaralyq attestasııadan ótken 20 zııat­ker­lik mektep bar, qalǵan mek­tep­­terdi de bolashaqta osy deń­geı­ge jetkizý úshin jumystar atqa­ry­lýda. 

Qazaqstan Prezıdenti búgingi tańda sıfrlandyrýdyń adamzat ómiriniń barlyq aspektileriniń birinshi megatrendi bolyp otyr­ǵanyna toqtaldy. 
– Kóz aldymyzda ekonomı­kanyń jańa modeli qarqyndy túrde qurylýda. Bıznes qana emes, sonymen qatar qoǵamnyń barlyq salalary sıfrlandyrylýǵa bet aldy. Jańa tehnologııalardyń qarqyndy damýy bazalyq faktorlardy ózgertedi. Qazir óndiristi qadaǵalaıtyn ári jaqsarta alatyn, ózin-ózi jetildiretin elektrondy júıeler úırenshikti qubylysqa aınalyp keledi. 2030 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt álemdik ekonomıkany 16 trln dollarǵa arttyrady, – dep atap ótti N.Nazarbaev. 

Elbasy atap ótkendeı, bo­lashaqta krıptovalıýtalar feno­meni men blokcheın tehnologııa­lary bankterdi qamtyp, qarjy naryǵyna túbegeıli ózgeris ákeledi. Sarapshylardyń pa­ıymdaýynsha, aldaǵy on jyl ishinde álemdegi 500 iri kom­pa­nııanyń 200-i joıylyp ketedi. 

Ekonomıkanyń jańa sıfrly modeliniń nátıjesi onyń ulǵaıýyna ǵana emes, sondaı-aq 2017 jyly bıznes úshin eń qaýipti dep tanylǵan kıberqaýipsizdiktiń artýyna da baılanysty. 2016 jylǵy tizimde kıberqylmys tek besinshi orynda turǵan bolatyn. Árıne osy jáne ózge de faktorlar kóptegen elder úshin sıfrly provınsııada qalyp qoımaý úshin jasalǵan es­ker­týdeı boldy. Bul baǵytta elimizde «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy iske qosylǵan. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý Qazaqstanda sıfrly ınfraqurylymnyń damýyna jol ashatyn bolady. 

– Biz de osy jańa jaǵdaıǵa beıimdelip kelemiz. «Sıfrly Qa­zaq­stan» baǵdarlamasyn iske asy­rý arqyly elimizde sıfrly ınfraqurylymnyń jáne IT-ekojúıesiniń damýy qamtama­syz etilip, turǵyndardyń 85 paıy­zynyń sıfrly saýattylyǵy ar­tady. Biz jańa tehnologııalar­dy qoldana otyryp, 5 jyl ishind­e óńdeý sektoryndaǵy eńbek ónimdiligin 1,5 ese arttyrýdy josparlap otyrmyz, – dedi Qazaq­stan Prezıdenti.

Megapolıster dáýreni ornaıdy

HHI ǵasyr ortasynda dúnıe júzinde megapolısterdiń dáýiri týyp, olardyń arasynda básekelestik ornaıdy. Osyndaı oı aıtqan N.Nazarbaev aglomerasııany damytý strategııasy júzege asyrylyp jatqanyn tilge tıek etti.

– Birikken Ulttar Uıymynyń boljamyna sáıkes, 2050 jylǵa qaraı iri qalalarda tura­tyn halyqtyń sany 7 mlrd adam­ǵa jetedi. Buǵan qosa, aglomera­sııa­larǵa halyqtyń kóptep shoǵyr­lanýy oryn alady. Osylaı­sha, megapolıster dáýiri týady, olardyń arasynda ózara báseke­les­tik bolady. Investısııa, úzdik aqyl-oı, tehnologııalar úshin kúres júrip, oǵan qol jet­kizý úshin barlyq jaǵdaı jasalady. Eko­­nomıka úshin ıdeıa men bilim­niń mańyzdylyǵy odan ári arta tú­sedi, – dedi Qazaqstan Prezı­denti. 

Osy rette Qazaqstan aglomerasııany damytý strategııasyn qolǵa alyp otyr. Buryn mıllıon turǵyny bar qala jalǵyz Almaty shahary bolsa, qazir Astana men Shymkent osy qatarǵa qosyldy. Bul prosess odan ári jalǵasa beretin bolady. Iаǵnı elordamyz Astananyń 20 jyldyǵyn merekeleý aıasynda 5 shilde kúni Uly Jibek joly boıynda ornalasqan elderdiń iri qalalarynyń forýmyn ótkizý beker qolǵa alynyp otyrǵan joq deýge bolady. 

Plenarlyq otyrysta sóı­legen sózinde Memleket basshysy jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy ja­handyq trendterdiń biri retin­de energetıkalyq revolıýsııany, álemniń taza energııaǵa bet bur­ǵanyn atap kórsetti. 

Energetıkalyq revolıýsııa, álemniń taza energııaǵa bet bur­ǵany – jahandyq trend. Sońǵy 30 jyldyń ózinde jyl saıyn balama energııa kózderinen alynatyn jańǵyrmaly energııa kólemi 13 esege artty. 5 jyl ishinde kún panelderi arqyly energııa alý quny 2 esege jýyq arzan­dady.

lektromobılderge degen betburys baıqalýda. Sarap­shy­lar­dyń aıtýyna qaraǵanda, eger avtoparkti elektrokarlar almastyratyn bolsa, bul jer betindegi aýany 200 jyl burynǵy deńgeıge deıin tazartýǵa múmkindik beredi, degen Memleket basshysy álem elderiniń ekonomıkasynyń da­mýyndaǵy basty orynǵa sıfrly tehnologııalar men jańǵyrmaly energııa kózderi shyǵyp otyrǵanyn aıtty. 

– Tabıǵı resýrstarǵa álemdik suranystyń saqtalyp otyrǵanyna qaramastan, dástúrli energııa kózderi búginde aıtarlyqtaı ba­symdyqqa ıe bola almaı tur, qazir ol kóptegen memleketter úshin joǵary tabystyń kózi emes. Osy oraıda energetıkalyq naryqtardyń barlyq iri oıynshylary, ıaǵnı korporasııalar men elder jańa energetıkaǵa kólemdi ınvestısııalar salýmen aınalysýda,– dedi Prezıdent. 

Budan ári ol 2017 jyly elordada ótken EKSPO-2017 ha­lyq­aralyq kórmesine toqtaldy. Elbasy aıtqandaı, Qazaqstan jańǵyrmaly energııa alý prosesin damytýdan tys qalǵan joq. 

– Atap aıtar bolsaq, «Bolashaqtyń energııasy» taqy­ry­bymen tabysty ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi eli­mizde «jasyl» ekonomıkany júıe­li túrde damytýǵa negizgi baza boldy. Jalpy, 2030 jylǵa qaraı bizdiń energııalyq ba­lan­sy­myz­daǵy jańǵyrmaly energııa úlesi 30 paıyzǵa deıin artady, – dedi Memleket basshysy. 

Bastama BUU aıasynda qarastyrylýy kerek

Astana ekonomıkalyq fo­rýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit 2018 kon­gresiniń plenarlyq otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Astana» halyqaralyq qarjy or­talyǵy týraly sóz qozǵap, már­tebeli meımandardy osy qarjy ortalyǵynyń resmı ashylý saltanatyna qatysýǵa shaqyrdy. 

– EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ornyna búginde «As­tana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy qurylyp, jumys isteýde. Búgingi múmkindikti paıdalana otyryp sizderdi atalǵan qarjy ortalyǵynyń aǵymdaǵy jylǵy 5 shildede ótetin resmı ashylý saltanatyna shaqyramyn,– dedi Elbasy. 
Jalpy, plenarlyq otyrys­ta sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev búgingi tańda dúnıe júzinde shıelenisti jaǵdaılardyń kóbeıgenine jáne qazirgi órke­nıettiń jańa jahandyq transformasııasyna toqtaldy, ǵalamdyq damýdyń basty-basty bes megatrendin atap ótti. Olardyń qatarynda joǵaryda atalǵandaı, adam qyzmetiniń barlyq salalaryn sıfrlandyrý, energetıkalyq revolıýsııa, jer sharyndaǵy turǵyndar sanynyń jyldam ósýi, ýrbanızasııa qarqyny men sıpatynyń ózgerýi, sonymen qatar jahandyq eńbek naryǵynyń ózgerýi bar. Nursultan Nazarbaev atalǵan jahandyq 5 trend álemde oryn alyp jatqan turaqsyzdyq jaǵdaıynyń arta túsýiniń negizgi faktorlary bolyp sanalatynyn jáne G-Global bastamasyn usynǵanyn atap ótti. Bul bas­tama G-7 jáne G-20 bastama­laryna qaraǵanda, barlyq elder­diń pikirleri men múddelerin birik­tirýge múmkindik berip, meılinshe teńgerimdi sheshimder tabýdyń naqty tetigine aınala alady.

– Osy basqosýda ornyqty damý, ekonomıkalyq teńsizdikti qysqartý, halyqaralyq saýda-sattyqtyń, jalǵan aqparat tara­týdyń, krıptovalıýtany qol­daný men ony retteýdiń jańa ere­jelerin aıqyndaý máselelerin talqylaýǵa bolady. Jahandyq daǵ­darysqa qarsy sheshimder ázirleý isine búkil halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń atsalysýy qajet ekenin eskerip, bul bastamany Birikken Ulttar Uıymy aıasyn­daǵy alańda júzege asyrýdy usynamyz, – dep túıindedi sózin Memleket basshysy. 

Sóz sońynda Qazaqstan Pre­zıdenti sharaǵa qatysýshylarǵa tabys tilep, forým jumysy nátıjeli ári jemisti bolatynyna senim bildirdi.

Mártebeli meımandar oı bólisti

Plenarlyq otyrysta BUU-nyń burynǵy bas hatshysy, Halyqaralyq Olımpıada ko­mı­teti Etıka jónindegi komıs­sııa­synyń tóraǵasy Pan Gı Mýn Astana ekonomıkalyq forýmy­nyń jahandyq problemalardy sheshý joldaryn izdestirýge óte tıimdi alań ekenin aıtty. So­nymen qatar ol dúnıejúzilik eko­logııalyq problemalardy sheshý isimen álem elderi birlesip aınalysýy kerektigine toqtaldy. 

– Barlyq saıası kósh­bas­shylardy, bıznes jáne qoǵam kósh­basshylaryn birigip jumys isteýge, halyqaralyq uıymdarǵa qol­daý kórsetýge shaqyramyn,– dedi Pan Gı Mýn. 

Áıgili fızık, fýtýrolog Mı­tıo Kaký bolsa bolashaqta medısına salasyn revolıýsııa kútip turǵanyn jetkizdi.

– Men aldaǵy 30-100 jyl­ǵa qatysty optımıstik kózqa­ras­tamyn. Bolashaq 30 jylda kompıýterlik chıpter óte arzan turatyn bolady. Kompıýter sózi aǵylshyn tilinen joǵalady. In­ternetti tipti kóz lınzalarynda da qoldanýǵa bolady. Ol jarq etse, siz onlaın tártipte ınternetke shyǵa alasyz. Sonymen qatar medısına revolıýsııalandyrylady. Sebebi chıpter tegin bolady. Shaǵyn ǵana mıkroskopııalyq chıpter sizdiń ishki aǵzalaryńyzdy fotosýretke túsiredi. Bul da adam jasyn ulǵaıtýǵa septigin tıgizedi. Sonymen qatar aldaǵy ja­qyn bolashaqta adamzat balasy transplantasııalaýǵa arnal­ǵan organdardy zerthanalarda ósirip, damyta alady. Siz óz baýy­ryńyzdy zerthanada damyp-jetil­gen baýyrǵa almastyra alasyz. Sol sııaqty bul chıpter de ın­tel­­lektýaldy bolady, – dedi ǵalym. 

Sılıkon alqabynyń aty ańyzǵa aınalǵan tulǵasy Stıv Voznıak óziniń alǵashqy kompıýter qurastyrýyna kimniń yqpal etkeni týraly baıandady. 
– Bala kezimde óz kompanııasyn qurǵan jas ınjener týraly kitap oqydym. Bul maǵan qatty áser etti. Meniń ákem de ınjener bolatyn. Bir kúni ákem maǵan bolashaqta tez jumys isteıtin kompıýter bolatynyn, onyń sol kezdegi kompıýterlerden qymbat bolatynyn jetkizdi. Sonda «ony qurastyratyn ınjenerdiń biri men bolatyn shyǵarmyn» dep qııalǵa berildim. Sodan keıin men arnaıy klýb qurdym. Onda professorlar, qarapaıym stýdentter boldy. Biz «tez jumys isteıtin derbes kompıýterdi qalaı jasap shyǵarýǵa bolady» degen taqyrypta ózara pikir almastyq, ony jasap shyǵarǵymyz keldi. Aqyry osy armanymyz júzege asty,– dedi Stıv Voznıak.

«Jasyl» ekonomıkany damytý jaıy talqylandy

Forým aıasynda uıym­das­tyrylǵan asa mańyzdy shara­lardyń biri – Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınves­tısııalyq jobalar ortalyǵynyń tanystyrylymy boldy. Oǵan BUU-nyń burynǵy bas hatshysy, jahandyq «Jasyl ósim» ıns­tıtýtynyń tóraǵasy Pan Gı Mýn, Nobel syılyǵynyń laýrea­ty Rae Kvon Chýng, BUUDB-nyń Qa­zaqstandaǵy turaqty ókili No­rımasa Shımomýra, Fransııanyń ındýstrııa, energetıka jáne sıfr­landyrý jónindegi mınıstri Erık Besson sekildi tanymal álem­dik saıasatkerler, Qazaqstan tara­pynan elimizdiń Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev, Qazaq­stannyń ekologııalyq uıymdary qaýymdastyǵy prezıdıýmynyń tóraǵasy Á.Nazarbaeva jáne «Jasyl» tehnologııalar jáne ın­vestısııalyq jobalar halyqa­ralyq ortalyǵynyń basshysy Rápil Joshybaev qatysty. 

Sessııada jańǵyrmaly ener­gııa kózderin damytý jáne qor­shaǵan ortaǵa zııandy áserdi azaıtý, resýrstardy únemdeıtin tehnologııalardy, «jasyl ekonomıka» quraldaryn engizý, joǵary tehnologııalyq jáne ǵylymǵa negizdelgen salalarǵa ınvestısııalar tartý máseleleri talqylandy. Turaqty damý saıasatyn alǵa jyljytýǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn taraptardyń mazmundy ashyq dıalogy órbidi. 

Aıtqandaı, Astanadaǵy «Ha­lyqaralyq «jasyl» tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵy» bıyl EKSPO-2017 bazasynda qurylǵan bolatyn. Jıynda ortalyq qyzmeti tanys­tyryldy. Ortalyqtyń negizgi fýnksııasy – «jasyl» mádenıetti qalyptastyrý jáne aldymen Qazaqstanda sodan soń Ortalyq Azııa óńiri elderinde jasyl tehnologııalardy damytý arqyly ekologııalyq problemalardy sheshý. Ortalyq energetıkalyq sektordy transformasııalaý, «ja­­syl» bızneske kóshý, transfert jáne «jasyl» tehnologııa­lar men úzdik tájirıbelerdi be­ıim­deý mindetterin atqarýǵa ar­nalǵan. 

Al óz keziginde Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev osy sala­da elimizde atqarylǵan sharalar, sondaı-aq aldaǵy jospar­lar jaıyn baıandady. «Kóptegen elder úshin «jasyl ekonomıka» memlekettiń ekonomıkasynyń ósýine jáne azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýdyń draıverine aınaldy. «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyn iske asyrý jyldarynda resýrstardy únemdeıtin taza tehnologııa­lardy paıdalaný qalalarda ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaýǵa qoljetimdilikti 94 paıyzǵa jáne aýyldyq jerlerde 57 paıyzǵa jaqsartýǵa múmkindik bergenine kózimiz jetti. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi eki ese ósti. Qazirgi zamanǵa laıyqty energııa únemdeý júıesiniń negizi quryldy. Aǵymdaǵy jyldyń sońyna qaraı jańǵyrmaly energııa kózderiniń qýaty shamamen 460 MVt bolady dep kútilýde. Qoldanystaǵy kómir elektr stansalarynda zamanaýı kúldi óńdeý qurylǵylaryn engizý jumystary jalǵasýda. Qaldyqtardy óńdeý jáne qaıta óńdeý 31 paıyzǵa jetti», dedi mınıstr. Onyń aıtýynsha, joǵaryda atalǵan nátıjelerge óndiris pen tutyný salalaryna «jasyl» ekonomıka ustanymdaryn engizý boıynsha júıeli jumystardyń jáne sheteldik seriktestermen konstrýktıvti jumystardyń arqasynda qol jetkizilip otyr. «Jasyl» tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar halyqaralyq ortalyǵynyń qurylýynyń arqasynda bul prosestiń keńeıe túserine senim artamyz. Ortalyq elimizde jáne tolyqtaı alǵanda Ortalyq Azııada jańa tehnologııalardy paıdalanýdyń katalızatoryna aınalýy tıis. Qazaqstan jańa tehnologııalyq sheshimderdi izdeýge jáne ınvestısııa tartýǵa múddelilik tanytatyndyǵyn atap ótkim keledi», dedi Q.Bozymbaev.

Atalǵan sharanyń qory­tyndysynda «Qyzylorda oblysynda qýaty 50 MVt Baıqońyr kún elektr stansasyn salý» jobasyn qoldaý jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Energetıka mınıstrligi, Astana qalasynyń ákimdigi, «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy jáne «Shell» kompanııasy arasynda memorandýmǵa jáne birqatar mańyzdy kelisimderge qol qoıyldy. 

AО́K salasyna qomaqty qarjy quıylady

Negizinen Astana eko­no­mıkalyq forýmy aýqymynda kóptegen mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Sonyń birqatary aýyl sharýashylyǵy salasyna qatysty boldy. Bul rette Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi iri transulttyq kompanııalarmen, sonyń ishinde Italııanyń «Cremonini» («Inalca Eurasia Holding»), Izraıldiń «M.A.D. Developing Agricultural Projects», aýstrııalyq «Cedar Meats», amerıkalyq AGCO, qytaılyq «Golden Camel GROUP LTD», Ońtústik Koreıanyń «Hyundai Corporation», brıtandyq «Dunbia» kompanııalarymen jalpy kólemi 300 mlrd teńgeni quraıtyn memorandým jáne jol kartalaryna qol qoıdy. Atalǵan kompanııalar aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik ónimderin óndirýshiler arasynda kóshbasshy bolyp tabylady. Iri transulttyq kompanııalar Qazaqstannyń agroónerkásiptik keshenin qarjy resýrstaryn ǵana emes, qazirgi zamanǵy tehnologııalar transfertimen de qamtamasyz etýge daıyn. 

Jobalarǵa qol qoıylǵannan keıin ınvestorlarmen dóń­ge­lek ústel formatynda kezdesý ót­kizildi. Atalǵan is-shara­ny ash­qan Premer-Mınıstr­diń oryn­basary – Aýyl sharýa­shy­lyǵy mı­nıstri О́mirzaq Shó­keev iri she­teldik ınvestor­lar­dy Qazaq­stanǵa tartý, ónerká­siptiń eko­no­mı­kalyq jáne tehno­logııalyq áleýe­tin odan ári damy­týdyń mańyz­dy quramdas bóligi ekenin atap ótti.

Búgingi tańda elimizdiń agro­ónerkásip kesheni ekonomıkanyń qarqyndy damyp kele jatqan salasy bolyp tabylady jáne onyń jyldyq ósim qarqyny 104,5 paıyzdy qurap otyr. Qazaqstannyń tabıǵı resýrstarynyń áleýeti men agroónerkásip kesheniniń qorlary elimizdiń odan ári qarqyndy damýy úshin negiz bolyp tabylady. Elbasy eńbek ónimdiligin jáne óńdelgen aýylsharýashylyq ónimderiniń eksportyn arttyrý boıynsha naqty mindetter qoıdy. Iri transulttyq kompanııa­larmen yntymaqtastyq tike­leı ınvestısııalardyń jetkilikti mólsherin ǵana emes, sondaı-aq ınvestorlardyń ózderi esebinen daıyndalǵan ónimderdi odan ári eksporttaýdy jeńildetýge múm­kindik bermek. Al kásipkerlikke qo­laıly jaǵdaı jasaý jáne ınves­tısııalyq ahýaldy jaqsar­tý agroónerkásiptik keshende mem­lekettik saıasatty iske asy­rý­d­yń negizgi basym faktory.

EAEO mańyzdy kelisimderge qol jetkizdi 

Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq (EAEO) pen Iran arasynda erkin saýda aımaǵy týraly ýaqytsha kelisimge qol qo­ıyldy. Nátıjesinde taraptar birqatar taýarlar boıynsha kedendik baj salyǵyn 3 jylǵa deıin tómendetýge ýaǵdalasty.

 Atap aıtqanda, Iran 246 ta­ýarǵa, al Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq elderi 175 taýarǵa tarıftik jeńildik jasaıtyn bolady. Máselen, Qazaqstannyń 102 eksporttyq taýary boıynsha Iranda kedendik baj salyǵy tó­mendeıdi. Sonyń ishinde sıyr eti, qoı eti, sary maı, noqat, burshaq, jasymyq, arpa, kúrish, ósimdik maılary, makaron ónimderi, kondıterlik ónimder, bolat prokaty, relster, akkýmýlıatorlar jáne taǵy basqa ónimder bar. 

О́z kezeginde Iran memleketi EAEO-ǵa piste, qurma, injir, meıiz, asshaıan, apelsın, lımon, laım, kondıterlik ónimder, shyryn túrleri, qurylys boıaýlary, laktar, ydys jýý quraldary, kilemder, plastmassa buıymdary sııaqty taýarlardy 10 paıyzǵa deıingi jeńildikpen tasymaldaı alady. Al alma, qııar, tomat sııaqty ırandyq ónimderge tek maýsymdyq, naqty aıtqanda, qarasha men naýryz aralyǵynda ǵana jeńildikter berilmek. 

Iranǵa shyǵarylǵan qazaq­standyq ónimder eksporty úlesiniń artýy eki el arasyndaǵy saýda-sattyqtyń jandanýyna jol ashatyny sózsiz. Atalǵan memleketpen aradaǵy taýar aınalymy bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda 170 mln AQSh dollaryn qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 70 paıyzǵa ósim kórsetkenin aıta ketý kerek. Aldaǵy ýaqytta taraptar Dúnıejúzilik saýda uıymy erejelerine sáıkes erkin saýda aımaǵy týraly tolyq formatty kelisimge kóshýdi qarastyrmaq.

Buǵan qosa, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Qazaqstan tarapynan Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Asqar Mamın, sondaı-aq Armenııanyń vıse-premeri Tıgran Avınıan, Belarýstiń birinshi vıse-premeri Vasılıı Matıýshevskıı, Qytaıdyń mınıstr dárejesindegi xalyqaralyq saýda ókili Fý Szın, Qyrǵystannyń vıse-premeri Zamırbek Asqarov, Reseıdiń vıse-premeri Dmıtrıı Kozak jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Tıgran Sarkısıan kelisimdi resimdeý sharasyna qatysty.

Odan keıin EAEO elderiniń vıse-premerleriniń jáne Qytaıdyń mınıstr dárejesindegi xalyqaralyq saýda ókiliniń qatysýymen «Eýrazııa biryńǵaı ekonomıkalyq keńistigin qalaı qurýǵa bolady?» dep atalatyn paneldik otyrys ótip, on­da joǵaryda atalǵan qujat tóńi­re­ginde pikirler aıtyldy. О́z sózinde Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq komıssııa alqasynyń tór­aǵasy T.Sarkısıan qazirgi tań­da Qytaımen taýar aınalymy 100 mlrd AQSh dollaryn quraı­tynyn, EAEO-nyń eksporty 40 paıyzǵa artqanyn aıtty.

– Qytaı Halyq Respýblıkasy ekonomıkalyq ósýdiń jańa tu­jy­rymdamasyn usyný barysyn­da birlesip jumys jasaýǵa múd­deli ekenin bildirgen bolatyn. Bekitilgen kelisimshart negizinde eki jaqta da taýar aınalymyndaǵy básekege qabilettilik artyp, tutyný kóleminiń ulǵaıatyny túsinikti. Qytaımen jasalǵan ortaq kelisim bir baǵytta shektelmeı, ekonomıkanyń barlyq salalaryndaǵy taýar aınalymy qamtylyp otyr. Bul rette, DSU-nyń talaptaryna baǵynyp, erejelerin eskeretinimizdi aıta ketken jón. Qytaımen jasalǵan ortaq mámile negizinde odaqqa múshe elder arasyndaǵy ózara kedendik kelisimderdi naqtylap, qujattardy retteý aldaǵy 60 kún ishinde óz sheshimin tabady. Ekinshi másele sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalarǵa qatysty bolyp otyr. Kóp jaǵdaıda taýarlardyń shekaralarda tekserilýi birshama ýaqytqa sozylady. Osy máseleni birjaqty sheshý úshin tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý ortalyǵyn qurý josparlanǵan. Ortalyqta elektrondy qujat aınalymyn engizý de nazarǵa alynady. Jal­py, aýyl sharýashylyǵy, energetıka, kólik, óndiris, texnologııalar, ın­no­vasııa­lar, aq­pa­rattyq-texnologııalyq ınfra­­qu­rylym, qar­jy men qorshaǵan orta salasyn­da ózara ynty­maq­­tas­tyqty damytýǵa basym­dyq be­riledi. Qazirdiń ózinde qy­taı­lyq árip­testerge kólik sala­sy boıyn­sha 40 jobany qaras­ty­rý usyny­lyp otyr. Kelisim­de ke­dendik jeńildikter qarasty­ryl­maǵan. Negizgi maqsat – ekijaqty yn­ty­­maqtastyqty nyǵaıtý, qarym-qatynastyń naqty joldaryn bel­gileý, ortaq jobalar úshin tıimdi jaǵdaı jasaý, – dedi T.Sarkısıan.

Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Asqar Mamınnyń aıtýynsha, bıylǵy jyly Qytaımen birlesken «Bir beldeý, bir jol» jobasyna 5 jyl tolady. Onyń negizinde Qazaqstannyń óńirlerinde ınfraqurylymdyq bastamalar iske asyp otyr. Eki jyl buryn bastalǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı dálizi aıasynda, avtomobıl joldaryn jaqsartý baǵyttary boıynsha jumystar atqarylýda. 

Qytaıdyń mınıstr dáre­jesindegi xalyqaralyq saýda ókili Fý Szın óz kezeginde, ózara yntymaqtastyq kelisiminiń asa mańyzǵa ıe ekenine toqtalyp, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdeıtinderin de basa aıtty. Sonymen qatar ol AEF aıasynda ınfraqurylymdy sıfrlandyrýdy júıeleý barysy keńinen talqylanatynyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Qytaıda búgingi kúni elektrondy kommersııa jaqsy damyǵan, tek ınternet arqyly saýda jasaýdan túsetin paıda 100 mln dollardy quraıdy. Qytaıdyń saýda-sattyq alańynda Eýropa men AQSh-tyń úlesi basym. Endi bul tizimge EAEO qosylyp, saýda naryǵyn ınternet arqyly júrgizý isi de kelisim arqyly oń sheshim tapty. 

Reseı Federasııasy vıse-premeri Dmıtrıı Kozak óz sózinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisim Qytaı men Re­seı arasyndaǵy energetıka máse­lesiniń sheshim tabýyna negiz bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq elderi men Eýroodaq jáne Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyn­daǵy baılanystyń artýy eko­nomıkalyq ilgerileýdiń tetigine aınalatynyn aıtqan Belarýstiń birinshi vıse-premeri Vasılıı Matıýshevskıı, Jibek joly jobasy ındýstrııalyq parktiń jumysyn jedeldetýge yqpal etetinine toqtalyp, qol qoıylǵan qujat aıasynda basymdyq berilgen máselelerdiń bolashaǵy baıandy bolaryna senim bildirdi.

О́zekti taqyryptar talqylandy

Astana ekonomıkalyq forýmy bazasyndaǵy Global Chal­lenges Summit 2018 bary­syn­daǵy ekonomıkalyq teńsizdik taqyrybyna arnalǵan paneldik sessııada Dúnıejúzilik banktiń Qazaq­standaǵy turaqty ókili Ato Braýn Qazaqstanda sońǵy 20 jylda kedeılik pen jumys­syzdyq deńgeıi aıtarlyqtaı tómen­degenin aıtty. Onyń sózine qaraǵanda kóptegen elderde ke­deılikpen kúres joldary qaras­tyrylmaı otyr. Sonyń sal­darynan shıelenister men qaqty­ǵystar artyp, jaǵdaı ýshyǵýda. Ato Braýn Qazaqstanda sońǵy eki on­jyldyqta kedeılik pen jumys­syzdyq deńgeıi tómendegenimen, bul máselede nazarǵa alatyn túıit­kilder baryn da atady. Olar­dy sheshý úshin Qazaqstan óz hal­qynyń 65 paıyzyn quraıtyn orta tapqa mán berýi kerek. So­nymen qatar qarjy uıymynyń elimizdegi turaqty ókili atap ót­kendeı, Dúnıejúzilik bank óz zert­teýlerin júrgizip, nátıjesinde óte kedeı kóptegen memleketterde sońǵy jıyrma jylda birshama ekonomıkalyq ósim baıqalǵan.

Munaı-gaz kompanııalarynyń strategııalyq damý barysyn talqylaıtyn paneldik pikirtalas barysynda Grıgorıı Vygon, Olıve Lazar, Nıkolaı Gorban, Oleg Karpýshın syndy mamandar pikir almasty. Onda dúnıe júzi tutynatyn qýattyń 85 paıyzy munaı men gazdan jáne kómirden alynady degen aqparat aıtyldy. Sarapshylardyń málimdeýinshe, álem elderi qýat kózin balamaly energııadan alýdy kózdeıdi. Mu­naı men gazǵa, ýran men kómirge baı Qazaqstan da «jasyl» ekono­mı­kany tolyq qýattaıdy. Al elektr energııasyna suranys 2040 jylǵa qaraı 70 paıyzǵa deıin artpaq. 
Forým barysynda Qazaq­stan­­daǵy ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý arqyly eldiń ekonomıkasyn ártaraptandyrýdyń mán-mańyzy da nazarǵa alyndy. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basqarýshysy Qaırat Kelimbetov osy oraıda ınvestorlarǵa jaǵdaı jasaý maqsatynda «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń jumys isteıtinin, onda brıtan­dyq quqyqpen tek brıtandyq sýdıa­lardyń qyzmeti ınvestor­lardyń senimderin nyǵaıtýǵa múmkindik beretinin málimdedi. Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, Dúnıejúzilik bank keltir­gen aqparatta Qazaqstan makroeko­nomıkalyq ósim boıynsha joǵary kórsetkishke qol jetkizgen. Onyń ishinde sońǵy jyldary jekeleı ınstıtýttar jumysynyń jandanýy, qarqyndy damýy baıqalady. 

Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Rústem Qurmanov Global Challenges Summit 2018 forýmy barysynda agroónerkásip kesheni salasynda jalpy somasy 300 mlrd teńgeni quraıtyn jobalardy jú­zege asyrýdy kózdeıtin qujatqa qol qoıylǵanyn málimdedi. 

Mazmundy ótken alǵashqy kún 

AEF-tiń alǵashqy kúninde talqylanǵan taǵy bir taqyryp – «Jahandyq ekonomıkalyq syn-tegeýrinder jaǵdaıyndaǵy salyq jáne bıýdjet saıasaty». Búginde elderdiń ekonomıkalyq ósiminiń báseńdeýi men energııa tasymal­daý­shy­lar baǵasynyń túsýi naryqqa degen básekelestikti kúsheıtip, qorǵaý sharalaryn yntalandyrady. Bul proteksıonızmniń mańyzdy shıyrshyǵyna aınala ma nemese qandaı da bir sátte toqtaı ma – bul ázirge suraq kúıinde qa­lyp tur. Qazirgi ýaqytta qalyp­tasqan úrdiske qaraǵanda, elder­diń úkimetteri jahandyq ózgeris­terge daıyn bolýǵa jáne tehno­logııalyq salalardy yntalandyrý úderisterin bastaýǵa tıisti.

Osyndaı is-qımyldardyń utymdy quraldarynyń biri ekonomıkanyń basymdyqty salalaryn salyqtyq yntalandyrý bolýy múmkin.

Atalǵan qaıta qurýlar barysynda Qazaqstan men basqa da memleketter qandaı salyq saıasatyn tańdaýlary tıis jáne jańadan týyndaǵan jaǵdaılarda qandaı máseleler men múmkindikter bar? Dóńgelek ústelde, mine, osy másele tóńireginde oı-pikirler ortaǵa salyndy. 

Iá, álemdik tájirıbede kepildendirilgen durys sheshimder galereıasy joq, óıtkeni olardyń árqaısysy belgili bir sátte jáne belgili bir jaǵdaıda ǵana ózekti. Biraq sonymen birge alǵa umtylýdyń tabysty keısi bar, solardyń jarqyn mysaldarynyń biri – Qytaıdyń ekonomıkalyq ǵajaıyby. Dese de, Qytaı ekonomıkasy kapıtaldyń jylys­taýy, memleket qaryzynyń ósýi jáne halqynyń qartaıýy se­kildi máselelermen betpe-bet keledi. Qytaı «ortasha tabys qaqpanynan» qasha ala ma? О́simniń jańa kózderin qaıdan tabýǵa bolady? AEF aýqymy bul taqyrypty da nazardan tys qaldyrmady. Bul rette álemge tanymal saıasat­ker­ler «Qytaı neni jasyrady? Eý­razııa iri ekonomıkasynyń múm­kindikteri men qıyndyqtary» at­ty paneldik pikirtalasta Qy­taı ekonomıkasy jaıynda oı órbitti. 

AEF aıasynda ótken «Teńizge shyǵatyn joldary joq damýshy elderdegi turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý» boıynsha pikirtalas ta óte tartymdy ótti. Onda aıtylǵandaı, aýmaqta teńizge shyǵar joldyń joqtyǵy, oqshaýlaný jáne álemdik naryqtan qol úzý, joǵary kóliktik jáne tranzıttik shyǵyndar teńizge shyǵýǵa múmkindikteri joq 32 damýshy eldiń (LLDCs) jalpy áleýmettik-ekonomıkalyq damýy men básekege qabilettiligine kúrdeli shekteý salady. Al LLDCs halyqaralyq arenada joǵary shyǵyndardy azaıtýy jáne jalpy básekege qabilettilikti arttyrýy ózine birqatar syn-tegeýrin júkteıdi. «Ondaǵy kólik ınfraqurylymyn damytý jáne qyzmet kórsetýdi jaqsartý úshin qandaı usynystar men múmkindikter jasaýǵa bolady? Turaqty damý maqsattaryna jyl­dam qol jetkizý jolynda LLDCs múddesi úshin kóliktik baı­la­nystar men saýda-sat­tyq sala­syn­daǵy kólikte halyq­aralyq qol­daýdy keńeıtip, ynty­maq­tas­tyqty kúsheıtý kerek pe? Teńizge shyǵar joldary joq elder úshin qandaı kómek bolýy tıis?» degen máseleler qyzý talqylandy. 

Jalpy, forým aıasynda jahandyq syn-qaterlerdiń bar­lyǵy egjeı-tegjeıli talqy­landy. Máselen, «On mıllıardqa jýyq adamzatty asyraıtyn teh­no­logııalar», «Álemdik ekonomı­kanyń báseńdeýi. trend pe álde aýytqýshylyq pa?», «Jasyl ekonomıka». kedergiler jáne engizýge yntalandyrýlar», «Basqa aqsha. Retteýshi qalaı ún qatýy tıis?», «Ǵarysh, álemdik teńiz jáne atmosfera. Elimizdi jáne ǵalamshardy tolyq tazalaý jumystaryn yntalandyrý» «Úshinshi álemdik soǵysty qalaı boldyrmaýǵa bolady?» «Memlekettik sektordyń ońtaıly shegi. Ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesin qalaı azaıtýǵa bolady?», «Ekologııalyq standarttar, ınvestısııalar men saýda. Qazaqstan ekonomıkasy úshin syn-tegeýirinder men múmkindikter» sııaqty jahandyq máseleler sóz bolyp, túrli usynystar aıtyldy. Sondaı-aq «Krıptovalıýta mıllıarderleri bolashaq elıtasy bola ma?», «Úlken Eýrazııa quryla ma? Geoekonomıkanyń syndarly syn-tegeýrinderine jaýap izdeý», «Bırjanyń jańa kelbeti. Qarjy alańdary qalaı ózgeredi?» degendeı qarjylyq máseleler de tilge tıek etildi.

Jalpy, Astana ekonomıkalyq forýmynyń alǵashqy kúni qamtylǵan sharalar aýqymy óte keń. Bir kún ishinde birneshe mańyzdy paneldik pikirtalastar, dóńgelek ústelder, tanystyrylymdar ótip, onda jahandyq syn-qaterlerge qatysty taqyryptar tereńinen talqylandy. Aıtalyq, forým jumysyna jalpy 500-ge jýyq spıker qatysyp jatqany da sharanyń salmaǵyn sıpattaıdy. Al bul osymen on birinshi ret ótip jatqan forým úshin rekordtyq kórsetkish. Forým búgin jáne erteń de jalǵasyn tabady

Arnur ASQAR,
Dınara BITIK,