Osy maqalada aıtylǵandaı, qazir qoǵamnyń krıptovalıýta týraly pikiri qaq jarylyp tur. Adamdardyń bir toby bul naryqty damytý kerek dese, endigi bir top onyń bolashaǵyna kúmánmen qaraıdy.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ákimshiliginiń basqarýshy dırektory Qaırat Qalıevtiń aıtýynsha, qazir álemde krıptovalıýta naryǵy qalyptasyp, jetilý ústinde.
«Mynany qaperde ustaǵan jón: qalasaq ta, qalamasaq ta álemde krıptovalıýta naryǵy quryldy. Bul naryq Qazaqstanda da jumys isteýde. Dál qazirgi ýaqyttaǵy ózekti saýal – «Qandaı qadam jasaımyz?». Birinshiden, krıptovalıýta naryǵyn eleýsiz ǵana qaldyrýǵa bolady. Ekinshiden, buǵan túbegeıli tyıym salýǵa da múmkindik bar. Qazaqstandaǵy keıbir mekemeler mundaı qadamdy jaqtap otyr. Úshinshiden, krıptovalıýta naryǵyn retteý kerek. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy úshinshi qadamdy quptaıdy», – deıdi Qaırat Qalıev.
Qarjy ortalyǵy ókiliniń sózinshe, krıptovalıýtanyń jaǵymdy da, jaǵymsyz da tustary bar. Soǵan qaramastan, bul naryqty damytýǵa bolady.
«Halyqaralyq qarjy ortalyǵy jańa qarjylyq quraldardy damytýǵa beıildi. Sondyqtan, ortalyq jańa naryqtardy izdestirýde. Bul rette, krıptovalıýta naryǵyn alǵa bastyrýǵa bolady. Sol sebepti biz atalǵan naryqtyń rettelgenin qalaımyz», – deıdi ol. Qaırat Qalıevtiń sózine sensek, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy krıptovalıýta naryǵyn retteýdiń arnaıy erejelerin ázirleýde. Atalǵan erejege sáıkes, krıptovalıýtany saýda jasaýǵa, sıfrlyq qyzmetterdi atqarýǵa qoldaný josparlanýda. Ol úshin naryqtaǵy qarjylyq táýekelderdi meılinshe azaıtý kerek. Desek te, Qazaqstannyń Ulttyq banki krıptovalıýtaǵa qarsy qatań saıasat ustanyp otyrǵanyn jaqsy bilemiz. Iаǵnı, qarjylyq retteýshi atalǵan naryqqa aıaq basqysy kelmeıdi. Qaırat Qalıevtiń aıtýynsha, Ulttyq bank bul jerde eń aldymen tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basymdyq berýde. Iаǵnı, Qazaqstandaǵy 18 mıllıon halyqtyń múddesin qorǵaý turǵysynan kelip otyr.
«Bir jaǵynan bul durys ta. Krıptovalıýtadan habary shamaly adamdar óz aktıvterin joǵaltyp alýy múmkin. Al bul keıin úlken problemaǵa aınalýy yqtımal. Mundaı toptar kóbeıgen kezde, amaly quryǵandyqtan úkimetten qoldaý suraıtyn bolady. Sol sebepti Ulttyq bank krıptovalıýta naryǵyna bettemeı otyr. Desek te, atalǵan naryq Qazaqstanda jumys isteýde. Demek, oǵan tyıym salýdan góri, retteýdiń tetikterin qarastyrǵan jón. Sondaı-aq, krıptovalıýta naryǵy aqsha aınalymymen salystyrǵanda áldeqaıda ashyq ekenin umytpaýymyz kerek», – deıdi «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ákimshiliginiń basqarýshy dırektory.
Al kıberqaýipsizdik salasynyń mamany, Group-IB kompanııasynyń (Reseı) jeke klıenttermen jumys jónindegi dırektory Rýslan Iýsýfov sońǵy jyldary hakerler krıptovalıýta naryǵyna jıi shabýyl jasaıdy deıdi.
«Krıptovalıýta naryǵyn qaýipsiz dep aıta almaımyn. Sózim dáleldi bolý úshin eki mysal keltireıin. Osy jyldyń qańtar aıynda Japonııanyń tek krıptovalıýtalarmen ǵana jumys isteıtin bırjasyna hakerlik shabýyl jasaldy. Saldarynan 533 mln dollar joǵalyp ketti. Al aqpan aıynda Italııa bırjasy da dál osyndaı jaǵdaıdy bastan óterdi. Bul joly hakerler 180 mln dollar kólemindegi qarjyny úptep ketti. Bul ózi bankti tonaǵanǵa uqsaıdy. Sońǵy jyldary hakerler krıptovalıýta naryǵyn jıi torýyldaıtyn boldy. Sebebi, bul naryqqa shabýyl jasaǵan qylmyskerdiń jaza arqalap, túrmege túsý múmkindigi óte tómen. О́ıtkeni, krıptovalıýta naryǵyn kúdiktenetindeı iz qaldyrmaı-aq tońaýǵa bolady», – deıdi Rýslan Iýsýfov.
Kıberqaýipsizdik salasy mamanynyń sózinshe, hakerlerdiń quryǵyna túspeýdiń qarapaıym ǵana joldary bar.
«Krıptovalıýta degenimiz kúndelikti qaltamyzda júretin aqsha toly ámııan sekildi. Ámııandy joǵaltyp almaýǵa tyrysamyz ǵoı. Krıptovalıýtaǵa da dál sondaı qamqorlyq kerek. Sondaı-aq, krıptovalıýtadaǵy jınaqtardy meılinshe jasyryn ustaý qajet. Kim-kóringenge aıta berýge bolmaıdy. Mundaı aqparat hakerlerdiń qulaǵyna tıse, erteńinde-aq jınaqqa shabýyl jasaýy ábden múmkin», – deıdi kıberqaýipsizdik salasynyń mamany.
Dúnıejúzilik banktiń aımaqtyq basqarmasynyń Eýropa men Ortalyq Azııa boıynsha bas ekonomısi Hans Tımmerdiń sózinshe, krıptovalıýta naryǵyna kúmánmen de, senimmen de qaraýǵa bolady.
«Krıptovalıýta – sıfrlyq revolıýsııanyń bir ǵana bóligi. Meniń kúmánim sıfrlyq evolıýsııanyń damý qarqynyna baılanysty bolyp otyr. Máselen, blokcheın tehnologııasyn alaıyq. Ol 2009 jyly jumysyn bastady. Dál osy jyly alǵashqy krıptovalıýta – bıtkoın paıda boldy. Sondaı-aq, 2009 jyly alǵashqy aıfon da ómirge keldi. Osylaısha, ınternet-qyzmetterdiń aýqymy keńeıip ketti. Qazir barlyq salada ınternet-qyzmetter jaqsy damyǵan. Al ár sala óz betinshe damýǵa bet alǵan jaǵdaıda krıptovalıýtaǵa senim artýǵa bolmaıtyn sekildi», – deıdi Hans Tımmer.Onyń sózinshe, bul naryqty damytyp, retteý tetigin iske qospasa taǵy bolmaıdy. О́ıtkeni, krıptovalıýtany jasaýshylardyń yqpaly artyp keledi.
«Máselen, Facebook krıptovalıýtalyq kompanııalarmen birigip aldy. Iаǵnı, bul naryqta iri oıynshylar paıda bola bastady. Al olar úkimetti baqylaýǵa alǵysy keledi. Bul – óte qaýipti», – deıdi Dúnıejúzilik banktiń ókili. Álemdegi eń alǵashqy krıptovalıýta – bıtkoın. Osy salanyń bilikti mamany Mattıa Rattaggı krıptovalıýta aqshanyń ornyń almastyra alady degen pikirde.
– Krıptovalıýtanyń anasy. Bul ózi qalaı paıda boldy? Ol úshin sál sheginis jasaý kerek. 2008 jyly álem qarjylyq daǵdarysty ótkerdi. Osy tusta keıbir mamandar banktik sektordan bólek ózge de júıelerdi qurý týraly bas qatyra bastady. Sonyń nátıjesinde bıtkoın dúnıege keldi. 2009 jyly bıtkoınmen alǵashqy tranzaksııa jasaldy. 2016 jyly bıtkoınnyń baǵasy artty. Al 2017 jyldyń sońyna qaraı baǵa quldyraı bastady. О́ıtkeni ózge de krıptovalıýtalar paıda boldy. Básekelestik artty. 2018 jyldyń alǵashqy toqsanyndaǵy jaǵdaıdy baǵamdar bolsaq, bıtkoınnyń baǵasy joǵarylap keledi. Jalpy, krıptovalıýta naryǵy jyldam damýda. Bul baǵytqa qomaqty qarjy da quıylyp jatyr. Oıynshylar kóbeıe bastady», – deıdi Mattıa Rattaggı. Onyń aıtýynsha, krıptovalıýta naryǵynda eki úlken problema bar. Birinshisi – baǵanyń qubylmalylyǵy. Arnaıy retteý tetigi bolmaǵandyqtan, baǵanyń qubyla beretini túsinikti. Al ekinshi problema – energııa tutyný. Iаǵnı, ınfraqurylym máselesi túbegeıli sheshilmegen. Mattıa Rattaggıdiń dereginshe, qazir álemde krıptovalıýtanyń 1500-den astam túri bar.
Álemde keń taralǵan taǵy bir krıptovalıýta – blokcheınniń bilgiri, Mauritius Blockchain Advisory Foundation kompanııasynyń negizin qalaýshy Djoshýa Hoýlıdiń boljamynsha, 2027 jylǵa qaraı álemdik jalpy ishki ónimniń 10%-yn blokcheın aktıvi quramaq. Bul degenimiz – 10 trln AQSh dollary. Eske sala keteıik, memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Astana ekonomıkalyq forýmynda BUU alańynda krıptovalıýtaǵa qatysty ortaq ereje bastamasy júzege asyrylýy tıis ekenin aıtqan bolatyn.
