Tólegen men Qyz Jibektiń – Quman men Merýerttiń shańyraǵynda qonaqta otyrmyz. Sóz kezegin jazýshy Baqytjan Momyshulyna bergende qasynda otyrǵan Sher-aǵa – Sherhan Murtaza:
– Tikireıgen shashyńnan aınalaıyn! – dep inisiniń basynan sıpady. Sonda Bákeń sózin tost sóıleýden emes, basqa bir áńgimeden bastady:
– Aǵa, jaqynda men jan-tán týraly jazylǵan bir kitap oqydym. Sonda aıtady, adam ómirge kelgende, ıaǵnı týyla salyp eki perishte qasyna keledi eken de balanyń búkil aldaǵy ómir-tirshiligin, taǵdyryn kezek-kezek aıtyp beredi eken. Biraq qyrqynan shyqqan soń bala onyń bárin umytady eken. Al men umytpadym. Perishteler: «Ákeń – Baýyrjan, áıeliń Zeınep bolady» degende tóbe shashym tik turdy da, sol kúıi jatpaı qaldy, – dedi.
* * *
Sonaý 1980-jyldary aqyn-jazýshylar týǵan jerine baryp shyǵarmashylyq esep beretin úrdis bar edi. Avtorlar eline jalǵyz attanbaıtyn, qasyna qalamgerlerdiń birnesheýin qonaq retinde ertip aparatyn.
Qazaqtyń belgili jazýshysy Dúkenbaı Dosjanov Baqytjan ekeýmizge eline birge barýǵa ótinish aıtty. Alǵashynda Bákeń moıynsunbady. Alaıda oılana kele kıeli Syr eline taǵzym etip, Syrdarııany kórip qaıtýǵa bel býdy.
Sonymen úsheýmiz jolǵa shyqtyq. Ushaqtan túskennen bastap ystyq yqylas, erekshe qurmetpen qarsy aldy. Qalanyń ózinde tórt-bes kezdesý boldy. Men jazýshy emespin, biraq «Shýaqty kúnder» atty kitabymnyń el arasyna keń taralyp, jaqsy qabyldanyp jatqan kezi edi. Onyń bári meniń myqtylyǵymnan emes, atany – Baýyrjan Momyshulyn ardaqtaǵan, saǵynǵan halyqtyń kóńilinen shyǵyp jatqan aq nıetter bolatyn. Kezdesý saıyn negizgi áńgime aýany ataǵa aýyp jatty. Sondaı bir erekshe jıyn qaladaǵy Kúrishshiler saraıynda ótti. Ine shanshar jer joq, syǵylysyp turǵandary qanshama!
Ádette aldymen – Dúkenbaı, odan keıin – Bákeń, sońynda men sóıleımin. Biz aıtarymyzdy aıtqan soń ózge adamdar shyǵyp pikir aıtady. Bir kezde keýdesi orden-medalǵa toly bir aqsaqal minbege kóterildi. Biz jaqqa qarady da:
– Dúkenbaı men Baqytjannyń kóńiline kelmesin. Men Zeınep kelin týraly sóıleımin, – dedi. Bákeń osy sózden soń ile-shala:
– Aǵa, sóıleı berińiz. Dúkenbaıdy qaıdam, ózim úırenip ketkenmin. Ákemniń kózi tirisinde «Baýyrjannyń balasy» boldym. Ákem dúnıeden ótken soń «tulpardyń tuıaǵy, altynnyń synyǵy» degen atqa ıe boldym. Zeıneptiń kitaby shyqqaly beri «Zeıneptiń kúıeýi» degen dárejege jettim, – degeni.
* * *
Biz Qyzylorda qalasynan shyǵyp aýdandardy aralaı bastadyq. Kezdesýden kezdesý ótip jatyr. Barǵan jerimizde meni «kelinderdiń sımvoly» dep qolpashtaıdy. Sodan Shıelige kelgenimizde bir sóıleýshi taǵy da joǵarydaǵydaı teńeýdi maǵan baǵyshtady. Sonda Bákeń:
– Bir aptadan beri talaı jerdi aralap kele jatyrmyz. Men bir nárseni túsindim. Qyzylordanyń úsh sımvoly bar eken – masa, sheńgel, Zeınep, – dedi.
Zeınep AHMETOVA
Almaty
Qymbattaýdyń «qam-qareketi»
«Araq-sharap qymbattaıdy» degennen,
«Saýdager» apparat daıyndap jatqan kórinedi.
Qupııa «sýsyndy» bosatyp «kógennen»,
Qaınatýǵa qaıymdap jatqan kórinedi.
Shylym baǵasynyń sharyqtaýyna oraı,
Bireýler japyraq jınaýǵa shyǵypty.
Munyń da osylaı jolyn taýyp ońaı,
Samopal shylym «syılaýǵa» shyǵypty.
Pálen paıyz beınetkerdiń,
Túgen paıyz zeınetkerdiń
Alashaǵy ósetinin aldyn ala estigender,
Baǵany bálen paıyzǵa ósirmekshi eken.
«Eski» baǵany elge kórsetpeı,
Erteletip erterek óshirmekshi eken.
Temeki týraly tolǵaý
Tútinin ishke tartqan saıyn,
Táýeldiligiń artqan saıyn...
Dámdi onsha batyrmaıtyn,
Densaýlyqty qatyrmaıtyn,
Aldymen túsińdi alatyn,
Aýyzdaǵy tisińdi alatyn.
Mı qabyrshaǵyn keptiretin,
Mezgilden buryn shóktiretin.
Kúsh-qýattan aryltatyn,
Tynys jolyn taryltatyn.
Eske de keıin jetetin,
Tym umytshaq etetin.
О́kpeni de «ókpeletetin,»
«О́kpesi» óte kópke ketetin...
Tereńirek bolsań zerdeleıtin,
Qos janardy da perdeleıtin.
О́zine táýeldige taıaq ustatatyn,
Taıaqty erte «aıap» ustatatyn.
«Qabaǵan ıtterge qaptyrmaıtyn»,
«Urylarǵa esigin qaqtyrmaıtyn»,
Mándi isimen marqaıtpaıtyn,
Qumar kisini «qartaıtpaıtyn»...
Qysqasy,
Temeki degen tajal,
Qymbattaıdy degeli...
Deldal men dúkenshiniń,
Bolyp tur-aı degeni...
Sózdiń toq eteri –
Árkimge kiná artpa,
Sońǵy ret tart ta,
Temekini qoı!
Mashana jaıly «monolog»
Qalt-qult etken qasqaǵa,
Qulap jatqan masqa da,
«Vremenno vne ochered»,
Berilgen buryn baspana.
«Problema» joqtaı basqa da,
«Potom» shyqty bastama.
«Yrymǵa» ishken «tabylmaı»,
Jabylyp qaldy mashana.
Bilmeımin qalaı basqaǵa,
Jabylǵan soń mashana,
Mazalaıtyn kóshede,
Mas kóbeıdi, masqara!..
Qazybek ÁShIRBEKULY
Qyzylorda
Mashana jaıly «monolog»
Qalt-qult etken qasqaǵa,
Qulap jatqan masqa da,
«Vremenno vne ochered»,
Berilgen buryn baspana.
«Problema» joqtaı basqa da,
«Potom» shyqty bastama.
«Yrymǵa» ishken «tabylmaı»,
Jabylyp qaldy mashana.
Bilmeımin qalaı basqaǵa,
Jabylǵan soń mashana,
Mazalaıtyn kóshede,
Mas kóbeıdi, masqara!..
Qazybek ÁShIRBEKULY
Qyzylorda
Ashý shashý – basý
Pyqyp dospen bir mekemede qyzmet isteımiz. Qyzmetimiz de birdeı, dárejemiz de teń, el qatarly kúıbeń tirlikpen kún keship jatqan jaıymyz bar.
Birde Pyqekeńdi qarapaıym syrahanaǵa shaqyryp, ózimizdiń syldyr sýsynymyzdy simirip otyryp:
– Áı, ıt tirlik-aı, búıte bersek qurdymǵa ketip quryrmyz! Ádiletsizdik beleń alǵan ákireń áýmeserlerdiń joly bolǵysh! – dep áńgimemdi áriden bastap biraz qyjylymdy aǵyl-tegil aǵytyp baryp toqtaǵan bolyp edim, Pyqekeń saptaıaǵyn simire taýysyp tilge keldi.
− Ildeke, sabyr! «Sabyr túbi sary altyn» degen. Negizi, dúnıede ashýdan ótken áperbaqan bolmaıdy desedi. Ashýmen qanshama aqylǵa syıymsyz áreketter jasalady. Sońynda opyq jeıdi, barmaq tisteıdi. Bul pálekettiń pátýasyzdyǵy sonsha, bir sáttik ashý búkil ǵumyryńa kesepat bolyp kese- kóldeneń turyp alady eken... – dep kidirgen bolyp, anaýsynan bir simirip baryp: − Ashýdyń zııanyn ǵylymda dáleldegen, medısınada odan keler kesepatty kóldeneń tartqaly qashan... Atam qazaq «Ashý bar jerde aqyl zymzııa» dep naqyl, «Qoı degende qoımasań, arashaǵa zar bolarsyń» dep te túıgenin qaldyrǵan. Pyqeke, negizi, óz densaýlyǵyń qurıdy, ózgelerge keltirer kesepaty da kólkósir... – dep toqtaǵany anyq esimde, odan ári aıtylǵan ashýdyń zııany jónindegi ulaǵatty sózderdiń birazy emis-emis esimde qalypty.
...Zymyraǵan ýaqyt, kúnder ótse de men beıbaq sol qarapaıym qyzmetimdemin, Pyqekeń mekememizdiń dóı bastyǵy bolyp baǵy janǵan bolatyn.
Birde sol Pyqekeń meni qaladaǵy dóı syrahanaǵa shaqyryp, sheteldiń áıdik sýsynyn simirip otyryp:
– Áı, ıtter-aı, kóresińdi kóre almastardan kóredi ekensiń! Aıaqtan shalǵysy keledi, qıt etseń qıyp túsýge daıyn! – dep áńgimesin áriden bastap biraz qyjylyn aqta-tók toǵytyp sál kidirgeninde:
− Pyqeke, sabyr! «Sabyr túbi sary altyn», «Ashý bar jerde aqyl zymzııa» degen bar, − dep men de ótkendegi óziniń «ózekjardy» sózin eske túsirip kele jatyr edim, qolyn siltep toqtaý jasap:
− «Aýyzǵa kelgen túkirik – qaıta jutsań mákúrik», «Aqyldy úndemese, aqymaq jeńdim deıdi», «It qapqysy kelgendi qappasa, qartaıǵansha qaıǵyrady» degen de bar, − dep biraz osy tektes tálimdi tirkesterdi tizbelep baryp, «negizi, ashýdy kidirtken jón emes eken. Bir ǵylymı jýrnaldan oqydym, kidirtip qalý – aty jaman aýrýdyń alǵysharty bolyp, kúrdelense túıin tastap birjola oryn teýip ońdyrmaıdy eken... Al aǵyl-tegil ashý − bismillási – qan tamyrlar keńip, ondaǵy zııandy qaldyqtar bir sátte tarap aǵzadan aǵyp jóńkiledi eken de, júrek jaryqtyq jónge kelip, mı tamyrlary mamyrajaı kúıge enedi eken», dep toqtaǵany anyq esimde, al odan ári aıtylǵan ashýdyń paıdasy týraly jón sózderdiń birazy ǵana esimde qalypty.
Ersultan MAǴJAN
Almaty oblysy
Tikenek sóz
Erkek jylasa – kózin, áıel jylasa aýzyn basady. Kimniń kúnási neden kóbirek ekenin túsingen shyǵarsyz?!
Qaltalylardyń kóp bolǵany jaman emes, tek olardyń seniń týysyń bolmaǵany qynjyltady.
Zertteý boıynsha jurtymyzdyń 84 paıyzy ózin baqytty sanaıdy eken. Al qalǵandary teledıdar kórmeıtin bolyp shyqty.
Kedeıdiń aıaǵyna kez kelgen etik shaq.
Dáý aǵashty daýyl kóbirek silkileıdi.
Aqyndar aıtqan eken
Birde arqaly aqyn Aıtaqyn Bulǵaqov mańǵystaýlyq Nurlan Musaevpen aıtysady. Aıtysta Aıtaqyn Nurlannyń boıynyń qysqalyǵyn aıtyp tıisedi. Sonda Nurlan:
«Qysqasyń dep tıispeı dem alǵaısyz,
Alasa dep siz meni jeńe almaısyz.
Boıymnan alasalyq kórgenińmen,
Oıymnan alasalyq kóre almaısyz,
Men uzarsam dál sizdeı bola alamyn,
Siz qysqaryp dál mendeı bola almaısyz»,
– dep bastaǵan oıyn ekinshi shýmaqpen jalǵap:
«Demessiń myqty aqyn bop baıqalmadyń,
Meselin inińizdiń qaıtarmaǵyn.
Anama uqsaǵanmyn qysqa bolsam,
Aıtaıyn men ómirden baıqalǵanyn.
Anamnan týmaı jatyp men ákeme,
Uzyn áıel alshy dep aıta almadym»,
– degen eken.
* * *
Nurlannyń aıtqyshtyǵy aıtysta ǵana emes, kúndelikti aýyzeki sózderde de jıi kórinis taýyp jatady. Birde taksıge otyryp jatyp esikti qattyraq japqan Nurlanǵa shopyr jigit: – Esikti aqyryn jabýdy bilmeısiń be, úıińde holodılnık joq pa edi? – depti. Sonda Nurlan shopyrǵa: – Bar ǵoı, biraq ishten jaýyp kórmeppin, – degen eken.
* * *
Birde jyr dúldúli Jambylǵa arnalǵan úlken aıtys bolady. Sóz bastaý qıyn demekshi, aıtysty da bastaý ońaı emes, ári abyroı ǵoı. «Bul aıtysty kim bastaıdy» degende qazylar aqyldasa kelip ári Jambyldan ekenin eskerip, ári sol kezde ataǵy dúrildep turǵanyn alǵa tartyp Shorabek Aıdarov bastasyn dep bátýalasady. Sahnaǵa shyǵa salyp: «E-e-eı, aǵaı-e-e-en!». dep bastaǵan Shókeń birden iske kóship:
«О́leńmen Jambyl atamnyń toıyn bastaımyn,
Men endi qarap otyrmaı oıyn bastaımyn.
Úıimde qyryqtaǵy áıelim bar,
Jıyrmadaǵy eki qyzǵa aıyrbastaımyn»,
– degende endi ǵana bastalǵan aıtysta el qyran-topan kúledi.
Shorabekten kezek alǵan áriptesi Hanysha Raıysova birden salmaqty oıǵa bastap, áıeldiń qadir-qasıetin jyrlaı kele, nemene áıelińdi ótkize almaı júrsiń be degenge saıatyn sózder aıtady. Sonda Shorabek:
«Júrgem joq áıelimdi ótkize almaı,
Ol da kempir bolady kópke uzarmaı.
Ádeıi eki qyzǵa teńep aıttym,
Júrgen soń jaqsylyǵyn jetkize almaı»,
– degen eken.
Daıyndaǵan
Ularbek NURǴALYMULY
