EL QINALǴANDA ÚKIMET KEREK EKEN
Eýropany biriktiretin, onyń ortalyǵy sanalatyn Belgııa men onyń astanasy Brıýsseldiń ózinde birlik joqtyǵy rasynda da jurtty tańdandyrady. Elde bir jarym jyl boıy, naqtyraq aıtqanda, byltyrǵy maýsymnan beri eldiń ortalyq úkimeti bolmaı keldi. Endi, mine, sol úkimet qurylyp otyr. Onyń qurylýyna da Eýropadaǵy qarjy daǵdarysy qaýpi sebep boldy. Dál osyndaı qıyn kezeńde ulttyq aýqymdaǵy úılestirýshi organ, ıaǵnı úkimet kerek eken. Áıtpese, eldiń ár aımaǵy óz tirshiligin jasasyn dese, sol qıyndyqqa olar jeke-jeke tótep bere almaıdy. Eldegi saıası kúshter sondaı qorytyndyǵa keldi. Belgııa – koroldik, konstıtýsııalyq monarhııa. Qos palataly parlamenti bar. Memleket basshysy – korol. Biraq bılik úkimet basshysynyń qolynda. Ákimshilik jaǵynan – federasııa. Biraq sol ákimshilik jaǵynan da eki júıesi bar. Elde úsh okrýg bar, onyń ekeýi provınsııalarǵa bólingen. Sondaı-aq, el tilge baılanysty da úshke bólinedi: nıderlandtildi, frankotildi jáne nemistildi bolyp. Eldiń soltústigindegi nıderlandtildi flamandtardyń turmysy joǵary, solar únemi bólinip ketemiz, ońtústiktegi kedeıleý frankotildi vallondardy asyramaımyz dep, qyr kórsetedi. Sol daýdyń saldarynan 2010 jylǵy parlament saılaýynan keıin úkimet qurylmaı keldi. Bul ózi eldiń ortalyq úkimetsiz ómir súrýiniń dúnıejúzilik rekordy eken, solaı Gınnestiń kitabyna da kiripti. Saılaýǵa qatysyp, mandat alǵan jeti partııa til tabysa almady. Ásirese, soltústiktegi baı ólkeniń múddesin qorǵaıtyn Jańa flamand odaǵy (JFO) partııasy ózderine saıası artyqshylyq berilýin talap etedi. Bul partııa da, sondaı-aq ekinshi oryndaǵy frankotildi Vallonııa múddesin qorǵaıtyn Sosıalıstik partııa da parlamentte kópshilik daýystary bolmaǵandyqtan, ózdikterinen úkimet qura almaıdy. Sóıtip, úkimettik daǵdarys tym uzaqqa sozyldy. Bul kezde ýaqytsha úkimet jumys istedi. Elde ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty memlekettik deńgeıde sheshiletin máseleler paıda boldy. Sonda sosıalıster bas bolyp, alty partııa koalısııalyq úkimet qurýǵa kelisti. Bart de Veımer basqaratyn JFO partııasy oǵan kirmedi. Sóıtip, frankotildi sosıalıst Elıo dı Rýpo basqaratyn koalısııalyq úkimet osy aptanyń basynda resmı túrde jumysyna kiristi. Bul jerde sosıalıstik, hrıstıandyq jáne lıberaldyq partııalardyń bir qanattary bıýdjettik qarjyny únemdeýdiń joldaryn usynyp, ol kópshiliktiń qoldaýyna jetkenin atap ótken jón bolar. Muny parasattylyq jeńdi dep tujyrymdaǵan lázim. Ádette buǵan deıin kópshilik mandaty bar nıderlandtildiler úkimet basynda bolsa, mine, endi 30 jyldan keıin frankotildi qaıratker úkimetti basqarmaq. Sondaı-aq, 40 jyldan asa ýaqyttan keıin sosıalıstiń úkimet basyna kelgeni tirkelip otyr. Úkimet daǵdarysy kezinde jumys istegen ýaqytsha úkimettiń qyzmetin de laıyqty baǵalaǵan jón. Osy kezde olar el atynan Eýroodaqqa tóraǵalyq ta etti, jalpy eldegi ahýaldy baqylaýynda ustady. Qazaqta bólingendi bóri jeıdi degen maqal bar. Daǵdarysqa jem bolmas úshin, belgııalyqtar da birigýdi jón sanap otyr.SAIаSATQA BUZAQYLYQ JOL JARASPAIDY
Biraz kún álemdik telearnalar Iran astanasyndaǵy Ulybrıtanııa elshiligindegi buzaqylyq áreketterdi jalyqpaı-aq kórsetti. Sonda jınalǵan tobyr aıqaı-shý, dańǵazamen qatar, sol eldiń týyn taptap, ony otqa jaǵyp, ózderinshe qorlaǵan boldy. Bálkim, budan bireýler shyn máninde aǵylshyndardyń rámizin qorlaýdy, olardyń abyroıyna nuqsan keltirýdi kóretin bolar. Al oqıǵaǵa baıyppen qarap, parasatty paıym jasaıtyn adamdar bul árekettiń dóreki buzaqylyqtyń bir kórinisi ǵana ekenin ańǵarar edi. Al sol buzaqylardy el basshylyǵynyń qoldaıtynyn oılaǵanda, eriksiz ókinesiń. О́rkenıetti elder saıasatty bylaı júrgizbese kerek. Elshilikti oırandaǵandar nege yzaly? Ulybrıtanııa Iran bankterimen, onyń ishinde ortalyq bankimen baılanysyn úzetindigi jóninde sheshim qabyldapty. Ondaı sheshim qabyldaýǵa, aǵylshyn qarjy mınıstri Djordj Osbornnyń aıtýynsha, «halyqaralyq kýálik etýge qaraǵanda, Iran bankteriniń áskerı ıadrolyq baǵdarlamalarǵa qatysy barlyǵy» sebep bolǵan. Halyqaralyq kýálik degende, jaqynda Atom qýaty jónindegi halyqaralyq agenttik (MAGATE) baıandamasyn jarııalap, onda Irannyń ıadrolyq qarý jasaýmen aınalysyp jatqany aıtylǵan. Soǵan baılanysty AQSh, Batys elderi Iranǵa qarsy jańa sanksııalar belgiledi. Batys bankteriniń Iran bankterimen baılanysyn úzýi – sonyń bir kórinisi. Kimmen qandaı qarym-qatynas jasaý ár eldiń óz erki. Iran basqasha túsinedi. Nege ondaı sheshim qabyldaısyń dep, basqa bir eldi jazǵyrady. Jazǵyryp qana qoımaı, buzaqy jastardy aıdap salady. El parlamentiniń ulttyq qaýipsizdik jáne syrtqy saıasat komıtetiniń tóraǵasy Alaeddın Borýdjerdı syrtqy ister mınıstrliginen aǵylshyn elshisin qýyp jiberýdi talap etken. Sol talaptyń yqpalymen parlament Ulybrıtanııamen dıplomatııalyq baılanysyn ýaqytsha ókilettik dárejesine deıin tómendetti. Bul, árıne, buzaqy stýdent jastardyń elshilikke shabýyl jasap, onda oırandaý júrgizýine jol ashty. Aqparat quraldary stýdentterdiń elshilikten qupııa jáne shpıondyq zattardy alǵandaryn, aǵylshyn týy ornyna ıran týyn qadaǵanyn aıtady. Oý, stýdentter qandaı qujattardyń qupııa, shpıondyq ekenin qaıdan biledi? Áıteýir aqylǵa syımaıtyn, kóńilge qonbaıtyn nárse. Bir Ulybrıtanııa ǵana emes, biraz el Iranǵa qarsy sanksııany qoldaıtyny anyq. Sonda Iran sol elderdiń elshilikteriniń bárinde osyndaı oıran salmaq pa? Eger solaı etse, bul el dıplomatııalyq dúnıede oqshaý qalmaı ma? Tipti aǵylshyn elshiligin oırandaýdyń ózi talaı eldi tiksindirip otyr. Bul eldiń bedeline úlken nuqsan, álem aldynda ózin ózi áshkereleý. Iranǵa jasalǵan ekonomıkalyq sanksııa aıasynda AQSh, sondaı-aq Batystyń biraz eli Iran munaıy men gazyn satyp alýdan bas tartyp otyr. Ony basqalardyń da qoldaýy ábden múmkin. Ondaı jaǵdaıda álemdik ekonomıka apatqa ushyraıdy dep qorqytady Irannyń syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Ramın Mehmanparast. Onyń pikirinshe, onda álemde munaı barreliniń baǵasy 250 dollarǵa jetedi, oǵan kóp eldiń shamasy kelmeı, ekonomıkasy turalaıdy. Tipti solaı bolǵanda da, munaıyn ótkize almaıtyn Irannyń jaǵdaıy odan da múshkil bolary jáne anyq. Bul shıelenis, taıtalas, sirá, eń aldymen Iranǵa qolaısyz. Árıne, ár el óz jolyn ózi belgileıdi ǵoı. Sóıtse de, Irannyń mundaı qadamdarǵa barýyn túsiný qıyn. Budan bedel de artpaıdy, ekonomıkalyq tıimdilik te joq. Mamadııar JAQYP.
