Orman sharýashylyǵynyń ózekti máseleleri

Tehnıka jetkiliksiz

Oblystaǵy orman alqaptary negizinen Marqakól, Batys Altaı, Katonqaraǵaı memlekettik qoryqtary, «Semeı ormany» rezervaty men «Qazaqstan temir joly», «QazAvtoJol» sekildi mekemelerdiń aýmaǵynda ornalasqany belgili. Budan bólek aýmaǵy 2 mıllıon gektardan asatyn oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty 13 orman sharýashylyǵy bar. Bir qyzyǵy, qoryqtar men orman sharýashylyqtarynyń tehnıkamen jabdyqtalýy, qyzmetkerleriniń jalaqylary ártúrli. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany Saıa Qabdrahmanovanyń aıtýynsha, Marqakól, Batys Altaı, Katonqaraǵaı memlekettik qoryqtary men «Semeı ormany» rezervatynyń tehnıkamen qamtylýy 80-90 paıyzdy qurasa, basqarmaǵa qarasty orman sharýashylyqtary qazirgi tańda órt sóndirý tehnıkalarymen 61 paıyzǵa qamtylǵan. 2017 jyly oblystyq bıýdjetten 701 mıllıon teńge bólinip, 13 orman sharýashylyǵyna 33 (13 órt sóndirgish avtomashına, 13 shynjyr tabandy traktor, 7 dóńgelekti traktor) tehnıka, basqa da órtke qarsy qural-jabdyqtar satyp alynypty. «Bul – sońǵy 15 jyl kóleminde bólingen qomaqty qarajat. Degenmen munymen másele tolyq sheshildi deýge bolmas. 13 orman sharýashylyǵyna qarasty tálimbaqtarǵa – 24, ormandy órtten qorǵaý brıgadasyna 8 jumysshy, 13 kólik júrgizýshisi, 50 traktorshy, 190 orman qoryqshysy, 57 órt sóndirýshi, 45 órt sóndirý kóliginiń júrgizýshisi, 983 motosıkl (nemese jylqy) kerek. Jalpy alǵanda bizge 735 maman jetispeıdi», deıdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy orman sharýashylyǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bóliminiń basshysy Dáýren Asylhanov.

13 orman sharýashylyǵynyń tehnıkamen tolyq qamtylmaı otyrǵandyǵyn oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspek­sııasy da joqqa shyǵarmaıdy. Inspek­sııanyń usynǵan málimetterine súıen­sek, basqarmaǵa qarasty orman sharýa­shy­lyqtaryna 11 órt sóndirý mashınasy (avtosısterna), 52 úsh tonnalyq traktor, 6 orman órtin sóndirý traktory, 20 tutandyrý qurylǵysy, 5 motopompa, 21 eki dıskili órtke qarsy qoldanatyn soqa, 18 orman órtin sóndirý agregaty, 230 órt sóndirý qurylǵysy kerek.

Jas ormanshylar qajet

Orman sharýashylyqtaryndaǵy túıt­kildi máseleniń biri – jas maman­dar­dyń joqtyǵy. Dáýren Asylhanov ormanshylardyń kóbi zeınetkerlikke shyǵyp, ornyna keletin jastar tabylmaı otyrǵandyǵyn aıtady. «Jalaqynyń azdyǵy óz aldyna, jergilikti jerde mamandardy baspanamen qamtý da bas­ty másele bolyp tur. «Dıplommen – aýylǵa!» sekildi baǵdarlamaǵa ormanshylardy da engizse jaqsy bolar edi. Ásirese Marqakól, Zaısan sekildi oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasqan orman sharýashylyqtarynda maman jetispeıdi. 30-40 myń teńge aılyqqa kim barady? Eshkim de barmaıdy. Ýnıversıtetti bitirgen jas mamandarmen sóıleskenimizde «alatynymyz – 30 myń, onyń ústine jerdiń túbine baryp, páter jaldasaq, qaıtip ómir súremiz» deıdi. Talaı jas mamanmen sóılestik. Eshqaısysy barǵysy kelmeıdi», deıdi bólim basshysy.

Otynǵa jarymaı otyr

Ormanǵa, onyń ishinde otynǵa qatysty taǵy bir túıkildi aıtpasqa bolmas. «Etikshi bizge jarymaıdy» degendeı, oblys ortalyǵynan shalǵaıda, shekarada oryn tepken, joldyń, baılanystyń nasharlyǵynan halyq sany jyldan jylǵa azaıyp bara jatqan Kúrshim aýdanyna qarasty Marqakól óńiriniń halqy qalyń ormannyń ortasynda otyrsa da otynǵa jarymaı júrgenderine qynjylady. Jazy kelte, onyń ózi otyn, shóp daıyndaýmen, odan qalsa qonaq kútýmen ótetin, alty aı qytymyr qysy bar bul jaqtyń turǵyndary otynǵa qyzýy mol qaraǵaıdy jaǵatyny belgili. О́skemen, Semeı sekildi qalalardan 400-500 shaqyrym qashyqtyqta jatqan Marqakólge kómir kelmeıdi. Kelmeıtini, baǵasy ýdaı. 20-30 myńǵa shyǵýy múmkin. Sondyqtan Qytaımen shekaradaǵy aımaq turǵyndary jergilikti orman sharýashylyqtarynan bılet arqyly otyndyq aǵashty satyp alady. Tegin beriletini – aǵash butaqtary ǵana. Alaıda Tósqaıyń, Shanaǵaty, Uranqaı, Buǵy­múıiz aýyldarynyń turǵyndary orman sharýashylyqtary ártúrli syltaýdy alǵa tartyp, otyndyq aǵashtardy tek shyn­jyr tabandy traktor ǵana bara alatyn alys, qıyn jerlerden, onyń ústine jazda emes, kúzge taıaý, jańbyrly, batpaq­ty ýaqytta beretinin, bútin aǵash­tar­dyń ornyna qulaǵan, shirigen aǵash­tardy alyp jatqandyqtaryn aıtady.

«Meniń joldasym Saılaýhan Abaev ekinshi toptaǵy múgedek. Buryn densaýlyǵy táýir kezde bılet alyp, otyndy ózimiz daıyndap alatynbyz. Byltyr jergilikti orman sharýashylyǵy aqshasyn tóleımiz desek te bizge otyn berýden bas tartty. О́zderi ormanshylary bar, aýyl ákimi bar, barlyǵy eki-úsh tirkemeden otyndaryn túsirip aldy. Muny qalaı túsinýge bolady? Birinshi, ekinshi toptaǵy adamdarǵa orman sharýashylyǵy, ákimdik tarapynan kómek, jeńildik bolmaı ma?» deıdi Tósqaıyń aýylynyń turǵyny Aıgúl Qaıyrbaeva.

Qarama-qaıshy zań

Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń 90 babynda: «Jergilikti halyqtyń súrekke qajettiligin qamtamasyz etý odan ótinimder bolǵan kezde, basty maqsatta paıdalaný úshin aǵash kesý, aralyq maqsatta paıdalaný úshin aǵash kesý jáne basqa da maqsattarda aǵash kesý kezinde jergilikti halyqtyń qatysýymen daıyndalǵan súrek­ti memlekettik orman ıe­lený­shiniń ótkizýi esebinen júze­ge asyrylady. Jergilikti halyq­ty otyndyq súrekpen qam­ta­masyz etý ótinimder bol­ǵan kezde óteýsiz negizde, mem­le­ket­tik orman ıelenýshi aıqyn­daı­tyn jerlerde, sekseýil ekpe­lerin qospaǵanda, kespeaǵash aıma­ǵynan tys qoqysty jınaý esebinen de júzege asyrylýy múmkin» dep kórsetilgen. Ala­ıda Salyq kodeksiniń 505-ba­bynyń 2-tarmaǵynda: «ǵyly­mı-zertteý jumystaryn júr­gizý úshin alynǵan aǵash resýrstarynyń, shaıyrdyń, qosalqy orman resýrstarynyń kólemin qospaǵanda, paıda­la­nýǵa beriletin orman paı­dala­nýdyń kólemi jáne (nemese) memlekettik orman qory ýchas­keleriniń, onyń ishinde erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tar­daǵy alańy tólemaqy salý obektisi bolyp tabylady» dep jazylǵan. Iаǵnı bir zań ruqsat etse, ekinshi zań oǵan qar­sy. Oblystyq orman sharýa­shy­lyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany Aleksandr Skýratov eli­mizdiń zańdaryndaǵy osyndaı qaıshylyqtar jergilikti halyqty otynmen qamtýǵa keri áserin tıgizip otyr dep sanaıdy. Al oblystyq orman, aǵash óńdeý jáne jıhaz ónerkásibi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıtalıı Cherneskııdiń sózin­she, Reseıde jaqynda arnaıy zań shyǵyp, turǵyndarǵa otyndy tegin berý jóninde sheshim qabyldanypty. 

Túıin

2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashy­lyǵy jáne janýarlar dúnıe­si komıtetiniń buıryǵymen memlekettik orman qoryndaǵy qylqan japyraqty aǵashtardy sanıtarlyq qyrqýǵa tyıym sa­lynǵany belgili. Bul shek­­teý Katonqaraǵaı men Mar­­qa­kól sekildi shalǵaı­da­ǵy tur­­­ǵyn­­dardyń otyn­men qam­tylýy­­na keri áserin tıgizgen­dik­ten sol óńirdiń halqy orman sharýa­shylyqtaryna mora­torıı­di alyp tastaý jóninde aryz-shaǵymdaryn jetkizdi. Oblys­tyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy turǵyn­dardyń óti­nish-tilekterin eskere otyryp, mınıstrliktiń Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine oblys ákim­diginiń atynan Marqakól, Katon­qaraǵaı qoryqtary men «Semeı ormany» tabıǵı rezer­vaty­nyń orman qoryndaǵy qyl­qan japyraqty aǵashtardy sanı­tarlyq qyrqýǵa salynǵan tyıym­ǵa ózgeris engizý jóninde hat jazdy. Bul máseleniń she­shi­mi qalaı bolatyny ázirge bel­gisiz.

Bet qattalyp jatqanda:

Semeı qalasynyń irge­sin­degi «Semeı ormany» tabıǵı rezerva­ty­na qarasty Qyzylkardon orman sharýa­shy­ly­ǵyn­da bolǵan orman órti saldarynan 300 gektarǵa jýyq orman alqaby janyp ke­tipti. Qazirgi ýaqytta qyzyl jalyn to­lyq sóndirilmese de, jaǵdaı birshama turaqtalǵan. 

Jalpy, eki kúnniń ishinde órtti aýyzdyq­taýǵa orman sharýashylyǵy mamandary men О́rt sóndirý jáne avarııalyq-qut­qarý qyzmetinen uzyn sany 300-ge jýyq adam jumyldyrylypty. Tilsiz jaý boı bermegennen keıin 21 mamyrda О́skemennen MI-8 tikushaǵy shaqyrylyp, 3,5 tonnalyq sý áýeden 6 márte tógilgen bolatyn. 

Ázirge órttiń shyǵý sebebi anyqtalǵan joq. Degenmen de turǵyndardyń otty abaısyz qoldanýy qyzyl jalynnyń tutanýyna sebep bolýy múmkin degen boljam aıtylýda. 

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy