Ábjapar aýyly aryqtyń sýyn tundyryp iship otyr

Jambyl oblysynyń T.Rysqulov aýdanyna qaras­ty Ábjapar aýylynyń tur­ǵyn­dary úshin bul kúnde aýyz sý máselesi ózekti. О́t­ken ǵa­syr­dyń otyzynshy jyl­­­da­ry qurylyp, «Qyzyl Tý» ata­nyp kelgen aýylǵa 1997 jy­ly belgili jazýshy Áb­ja­par Jylqyshıevtiń esimi berilgen. Bul kúnde atal­ǵan eldi meken О́rnek aýyl­dyq okrýgine qaraıdy. Asqar Alataýdyń eteginde orna­las­qan, halqy tabıǵattyń ásem kór­kine shomylyp, samal jel­diń maqpal lebin jutyp otyr­ǵan aýylda emhana, mektep, jaryq, kóshe máseleleri toly­ǵymen sheshilgen eken. О́r­nek aýyldyq okrýginiń áki­mi Baýyrjan Aqúrpekovtiń aı­týynsha, búginde Ábjapar aýy­lynda 125 úı bar. Endi sol aýyl­daǵy jeti júzden astam adam­nyń aýyz sý máselesi she­shilse eken degen armany men tilegi bar. 

Aýyl ahýalyn kórip, onda­ǵy turǵyndarmen kezdesý maqsatynda Ábjapar aýyly­na at basyn burǵanymyzda, Úmitbergen Qarabaev qarııa bastaǵan aýyl adamdary talaı jyl boıy sheshimin tappaı kele jatqan aýyz sý má­se­lesin kóterdi. Qyryq jyl boıy ustazdyq qyzmet etken, búginde jasy seksennen asqan Úmitbergen aqsaqal áli kúnge aýyldyqtardyń aryq­tan sý iship otyrǵanyna qyn­jylys bildirdi. «Men bul aýyldyń jaǵdaıyn burynnan bilemin. Talaı jyl boldy, áli kúnge deıin aryqtan sý iship kelemiz. Keıde sý laılanyp ketedi. Ony jýyq arada tundyrý da múmkin emes. Kóktem jáne jaz mezgilderinde aryqqa balalar shomylady, keıde mal túsedi. Al qystyń kúni qardy eritip ishýge májbúrmiz» deıdi Úmitbergen qarııa. 

Aýyl turǵyndary aıtyp otyrǵan aryq sýy Tuıyqtór arnasy arqyly taý basynan keledi eken. Shamamen eki orta 15 shaqyrymdaı jer. Sol eki aralyqta arnaǵa mal túsip, ony laılap ketetini de shyndyq. Al Keńes ókimetiniń kezinde aýyldy aýyz sýmen qam­tamasyz etetin qudyq bolyp­ty. Biraq toqsanynshy jyl­dary «qyzyl» ókimetpen bir­ge qudyq ta qurdymǵa ketken. Keıinnen aýyldaǵy úlken kósheniń basynan taǵy bir qudyq paıda bolady. Biraq onyń sýy ashy bolǵandyqtan, aýyldyqtar bul sýdy ishý múmkin emestigin aıtyp otyr. Degenmen halyq bul sýdy ishse de, ishpese de kúnine eki saǵat qudyq sýy qosylyp turady eken. Ári aýyldyqtar sol qudyqty saqtap qalý úshin ýaqtyly aqshasyn tólep otyr. Al kóligi bar azamattar aýyz sýdy kórshi О́rnek jáne Jar­lysý aýyldarynan tasyp ishedi. Aýyz sý máselesi alań­datqan aýyldyqtardyń aıtary osy. 

Ábjaparlyqtardyń basty qorqynyshy – súzek aýrýynyń qaýpi. Olaı bolatyn sebebi aýyl turǵyny Otyn­shy Baıbulanov ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyl­da­rynyń sońynda osy aýyl­­dan súzek aýrýynyń shyq­qanyn aıtty. Ári bul aýrý osy aryqtyń sýyn ishke­n­nen boldy deıdi jurt. Son­dyq­tan da sol jaǵdaıdyń qaı­talanýynan qoryqqan ha­lyq kóp keshikpeı aýyz sý má­se­lesi oń sheshilse deıdi. Al aýyl turǵyny Toqsanbaı Keý­kerbaevtyń aıtýynsha, bi­raz ýaqyt buryn bıýdjetten aqsha bólinip, aýyldaǵy sý qorynyń orny anyq­tal­ǵan. Alaıda belgisiz bir se­bep­ter­men bul jospar da jú­zege aspaı qalǵan. Taǵy bir aýyl turǵyny Dúısebaı Aqúrpekov bul máseleniń talaı jyldan beri sheshilmeı kele jatqanyn, ótken jyly aýyl­dyq okrýg ákiminiń esebine ke­lip qatysqan T.Rysqulov aýdany ákiminiń orynbasary Beısenbek Álpeıisovtiń má­se­leniń kelesi jyly sheshimin tabatynyn aıtyp ketkenin aıtty. Biraq bıylǵynyń alǵashqy bes aıy ótip barady. Al aýyldyqtar úshin aýyz sý máselesi áli sol ózekti kúıin­de.

Aýyldaǵy aryqtarǵa sý­dyń Tuıyqtór arnasy arqy­ly taý basynan keletinin aıt­­tyq. Turǵyndar bul sýdy negizinen baý-baqsha sýa­rýǵa paıdalanady. Al ishý­ge shyndyǵynda da jaramsyz. Halqymyz buryn aıta­tyn «Aǵyn sýdyń aramy joq, jatqan sýdyń jamany joq» degen naqylǵa súıengen aýyl turǵyndary qalaıda osy sýdy ishýge májbúr. Al aýyl basyndaǵy qudyqtyń sýy ashy bolǵandyqtan, ony ishken adamnyń asqazany aýyryp, ábigerge túsedi eken. Endi árkim óziniń esiginiń aldy­­nan qoldan qudyq qa­zyp alaıyn dese, aýyl taý ete­ginde, órde turǵan soń sý bul jerden júz metrden as­tam tereńdikten shyǵady. Bu­­­ǵan da ekiniń biriniń múm­kin­­­digi jete bermeıdi. Al ara­­my joq delinetin aǵyn sý­­dy mal keship ótse, onyń ishin­de maldyń tezegi, keıde ja­nýardyń óleksesi jatsa, ne bol­­maq? Árıne budan tur­ǵyn­dar­dyń densaýlyǵyna zııan ke­letini aıtpasa da túsinikti.

Aýyl turǵyndary bul kún­­de jaǵdaıdyń jaqsy eke­nin aıtty. Negizinen mun­da­ǵy halyq egin jáne mal sha­rýashylyǵymen kún kóre­di. Turǵyndardyń aıtýyn­sha, ár úıde elý-alpys usaq bas mal bar. Oǵan qosa, usaq sha­rýashylyqtardyń iri sha­rýashylyqtarǵa birigýi ke­zinde Ábjapar aýylynyń tur­ǵyndary ózderine tıesili jerin «Sháýshen» sharýa qojalyǵyna ótkizip, mez­gi­linde ózderine tıesili paıla­ryn alady eken. Alaıda kóp­shi­lik osy «Sháýshen» sharýa qojalyǵynyń eki myńdaı jylqysynyń jáne birneshe otar qoıynyń kún saıyn Tuıyq­tór basynan keletin aǵyn sýdy keship jaıylatynyn aıtady. Al myńdaǵan tu­ıaq tıgen aǵyn sýdyń laılanýy jyldam bolǵanmen, onyń tu­­nýy qıyn ǵoı. Sol laı kúıi­nde aýylǵa kelgen aryq sý­yn halyq tundyryp iship, kú­nin kórip otyr. «Memleket ta­rapynan aýyldyq jerlerge degen qamqorlyq az jasalyp jatqan joq. Endi aýy­ly­myzǵa aýyz sý kelse, osy másele oń sheshilse, biz úshin odan artyq qýanysh bolmas edi», deıdi kópshilik. 

«Kóp tilegi qabyl» degen bar. Árıne kóptiń kókeıindegi máseleniń oryndy ekeni ras. Tek endi onyń qashan, qaı kezde júzege asatyny jergilikti bıliktiń qaýqaryna baılanysty. 2013 jyly memlekettik «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha Ábjapar aýylyna aýyz sý tartý úshin ju­mys­tar qolǵa alynǵan. Tipti aýyl­dyń basynan shı­rek ǵasyr­ǵa jetetin sý qory da anyqtalǵan. Alaı­da bel­gi­siz bir sebepterge baı­la­­nys­ty bul jumys sońy­na deıin barmaǵan. Biraq T.Rys­qulov aýdanynyń áki­mi Asqar Qyryqbaev aýyl tur­­ǵyndarynyń kókeıkesti má­­selesiniń kóp uzamaı she­shi­­min tabatynyn aıtyp otyr. Ákimniń aıtýynsha, aýyz sýdyń jobalaý-sme­ta­lyq qu­jat­tary daıyn. Tek aýdan­dyq ákimdik sý jaǵ­daı­y­­nyń memlekettik sarap­ta­masyn kútip otyr eken. Al joba qu­ny shamamen 640 mıllıon teńgeni quraıdy. Mem­­le­­kettik saraptama kelgen boıda oblystyq bıýdjetke atal­ǵan qarajatty qaras­ty­rýǵa ótinim beriledi. Aýdan áki­mi bul máseleniń 2019-2020 jylǵa qaraı she­shi­min ta­batynyn jetkizdi.

«Bul aryqtan ákelerimiz de sý ishken» degen aýyl aq­sa­­qaldarynyń jasy búginde se­k­sennen asqan. Endi tur­ǵyn­dardyń tilegine oraı, aýyl­daǵy aýyz sý máselesi oń sheshimin tapsa quba-qup. Keıde sý qatty laılanyp ket­ken kezde kóligi joq aýyl­dyq­tar arbaǵa at, esek jegip kórshi aýyldarǵa sýǵa barady. Búgingideı elimiz damý jolyna túsken kezde aýyz sý máselesiniń aıtar­lyq­taı qıyndyq týdyryp otyr­ǵany aýyldyqtar úshin de tańǵalarlyq dúnıe. Biraq aýyl turǵyndarynyń aýyz sý­dan áli de úmiti bar.

Hamıt ESAMAN,

«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy