Oral Sartaevtyń aıtýynsha, bıyl ekinshi ret uıymdastyrylǵan salt attylar sapary áli de jalǵasady. Byltyr «Alash» partııasynyń 100 jyldyǵyna oraı «Ulylarǵa taǵzym» atalatyn atty ekspedısııa Júsipbek Aımaýytov, Jumat Shanın aýyldaryna baryp, taǵzym etipti. Aımaýytov aýylynda kókpardan jarys ótkizdi. Osy aýyldardaǵy Kúreńbaı synshynyń zıraty, Qabylbek, Qaziret qorymdaryna, Maıly tondardyń eski zıratyna, Nurǵalı moldanyń medresesi bolǵan orynǵa, Qosym Pishembaevtyń zıratyna duǵa oqyp qaıtypty. Salt atty ekspedısııanyń ekinshi maqsaty burynǵy ótken babalardyń kósh jolyn jańǵyrtýymen erekshelendi. Baıanaýyl, Ereımentaý bolsyn, uly qazaqtyń ár jeri – tunyp turǵan uly tarıh. Urpaǵy taǵzym eter kúńgir-kúńgir ǵasyr daýysyn oıata bilýmiz asa qajet. Salt attylar ekspedısııasynyń maqsaty osy.
– Sondyqtan biz de atalarymyzdyń burynǵy at ústindegi jolyn qaıta jańǵyrtyp, jolǵa shyqtyq. Arqa tósin jaılaǵan Súıindik eli jaz jaılaýǵa bes qatar bolyp kóshken eken: Qarjas eli Botaqara, Aıaýly, Nııaz, bir sheti qazirgi Astanaǵa deıin jetedi. Ekinshi jaqtan Aıdabol eli arqyly О́leńti men Shidertini kesip ótken. Úshinshi jol – Aqbýra-Tulpar eliniń joly. Tórtinshisi – Kúlikterdiń kósh joly, besinshisi – Qozǵan eliniń joly, Ekibastuzdan ári Qanjyǵaly eliniń kósh joly eken, – deıdi aýdandyq máslıhat depýtaty Aldamjar Altynbek.
Ekspedısııa quramynda «Abylaı» sharýa qojalyǵynyń basshysy Abylaı Júnisov, atbegi Saıat Sarbasov, Jańatilek aýylynan Álı Adambek, aýdandyq gazet tilshisi Elaman Qabdiláshim sııaqty jastar bar. Saparǵa shyqqan salt attylarǵa aýdan ákimdigi men «Nur Otan» partııasy aýdandyq fılıaly qoldaý kórsetti. Sońdarynan Jupar Ábdikárimov, Erjan Baıkenovter bir apta boıy kólikpen júrip otyrdy.
Elamannyń aıtýynsha, salt atpen jolǵa shyqqan jastar úshin bul óte erekshe sapar bolypty. Salt atty ekspedısııany. Jańatilek aýylynda Aldamjar aǵa kútip alypty. Dastarqan basynda ekspedısııa músheleri Imash aqsaqaldyń áńgimelerin, qıssa-dastandaryn dıktofonǵa jazyp alypty. Qıssashy «Er Tarǵyn» jyryndaǵy Tarlan attyń sıpatyn, Mádıdiń jyryn aıtyp beripti. Aýyl shetinde Jaıaý Musanyń zıraty, Totııa ana zıraty, Qazybek bıdiń sóre tasy sııaqty ár qazaq shejireli syryna úńilýi qajet oryndar bar. Qazybek bı Baıanaýylda qys túsip ketkende dúnıeden ótedi. Máıitin sóre tasqa kerege jaıyp, bylǵarymen orap saqtaıdy. Kóktem kele ósıeti boıynsha qyryq jigit Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerleıdi.
– Al ekinshi kúni Shámen ata zıratyna, erte zamanda jylqynyń qyly qosylyp, bıe sútimen ılengen «Qyz zıratyna», Altynbek ata beıitine, Nııaz qoja zıratyna duǵa jasap, Qurmanbaı abyz qorymyna aıaldadyq. Abyzdyń urpaqtary Allabergen Qarataı, Sembaı Adambek qarsy aldy. Urpaqtary baba basyna kelýshilerge arnap úı salyp, zııarat etýge laıyq jasapty. Aýyl aqsaqaldary Dəýlet Súleımenov, aýyl ákimi Qýanysh Shalbaevtar aıtqan kóne áńgimelerdi de jazyp aldyq, – deıdi Elaman.
Qurmanbaı abyz Baıqonaquly (1821-1891) Qyzyljarda, Tashkenttegi «Kókiltash» medresesinde, Sırııadaǵy Sham qalasynda oqyp hasıda ilimin meńgergen. Baıanaýylǵa kelgen soń Qońyr áýlıe úńgirinde 11 jyl shyraqshy bolǵan. Baıanaýyldyń Musa myrzasy Qurmanbaı abyzdyń qasıetin moıyndap, Taıjegen qystaǵyna qonystandyrǵan eken. Ol jer Sətbaı qonysy Aıryqpen kórshiles ornalasqan. Ǵalym Qanyshtyń ákesi Imantaı aqsaqalmen de syılas bolypty. El ishindegi osyndaı maǵynaly áńgimelerdi aýyl aqsaqaly Muhamet-Qaıyr Shəripov aıtyp beripti.
Salt attylardyń kelesi aıaldaǵan jer – Qundykól aýylynda Rınat Tımash, Aqbota Jumash, Aıbota Álı syndy palýandardyń beldesýi ótipti. Jas palýandar Baýyrjan Kúljan, Qudaıbergen Serǵazın jáne «Baıanaýyldyń tuńǵysh barysy» Dáýlet Májıtten tálim alǵandar. Salt attylar da qur kelmepti, «Rýhanı» jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda aýyl kitaphanasyna kitaptar syılady. Kókdómbaq aýylynda sharýa qojalyǵyn basqaryp, aýylyna bas-kóz bolyp júrgen Qaıyr Ramazanov qarsy aldy. Aýyl mańyndaǵy Ábjalap dıýana, Túrkilerdiń tabyný ornyna baryp táý etý de paryz.
Kelesi kúni Úkibaı bı Naızabekuly men Kenshinbaı bı Orazbaıuly beıitterine duǵa jasap, Jańajol aýyly arqyly Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesine toqtady. Kesene basynda qurbandyq shalynyp, as berildi. Áýlıeniń shóberesi Jastilek Súıindikuly, ákeli-balaly Jumken men Tilek Seıitov, Jeńisbek Pəzilder bir-birimen aıtysyp, óleń-jyrdan shashý shashty.
Budan soń top músheleri «Ertis-Qaraǵandy» arnasyn qıyp ótip, Ereımentaýǵa attanady. Ertis ózeniniń sý qoryna negizdelip 1974 jyly iske qosylǵan arnanyń uzyndyǵy 458 shaqyrym. Arna boıyndaǵy 22 sý kótergish stansasy sýdy 420 metr bıiktikke kóteredi, 11 sý toraby, 2 bógen, 17 kópir jáne avtomobıl joly salynǵan.
Buǵan deıin Baıanaýyldaǵy Ulttyq park dırektory Súıindik Ahmetjanov, ólketanýshy Altynbek Qurmanovtar bastaǵan ekspedısııa Ereımentaý batyrlarynyń biri – Oljabaı Tolybaıuly rýhyna taǵzym etý úshin jolǵa shyqqan edi. Aqyn Saılaý Baıbosynnyń aıtýynsha, Ereımen taýynyń baýraıyndaǵy aýylǵa 2005 jyly Oljabaı batyrdyń esimi berilgen. Buryn aýylda túgeldeı nemis ultynyń ókilderi turypty. Endi mine, atamyzdy eske alar, joqtap, sońynan izdep kelgen urpaqtary da jetti, deıdi.
Ekspedısııamen birge Oljabaı batyrdyń shópshegi, akademık Álkeı Marǵulannyń qyzy Dánel apamyz, batyrdyń altynshy urpaǵy Myrzakárim Haqanov, ǵalym Qyryqbaı Allabergen, Bolat qajy Baıpaqbaevtar da ilese jetedi. Oljabaı batyr zıraty basyna baryp, quran baǵyshtaıdy. Batyr baba týraly tarıhı derekter aıtylady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory Qyryqbaı Allabergenniń aıtýynsha, Oljabaı batyr týraly Saqaý aqynnyń «Oljabaı batyr» jyry, Jaıaý Musanyń «Er Oljabaı» dastany bar. Máshhúr Júsip babamyzdyń birneshe nusqadan turatyn «On san orta júzge uran bolǵan er Oljabaı» degen áńgimesi bar. Tarıhı derekterde han Abylaı ony «Er Oljabaı, Qý jarǵaq (atqan oq Oljabaıǵa tımegendikten)» dep ataǵan eken. 1741 jyldyń shamasynda Baıanaýyl mańynda jońǵar áskerlerimen bolǵan shaıqas el esinde «qalmaqqyrylǵan» dep qaldy. Oljabaıdyń óz qolymen jazyp qaldyrǵan qara kitaby bolǵan. Onda soǵystar jaıly áńgimelenip, Qazybek bı, Abylaı, Bógenbaı esimderi atalady. Batyrdyń týy 1937 jylǵa deıin saqtalǵan. Álkeı Marǵulan Oljabaıdyń shópshegi bolsa, aqyn Oljas Súleımenov – jetinshi urpaǵy. Batyr zıratynyń qasynda Shorman bıge eskertkish tas ornatylypty. Kóp syrdy búgip turǵandaı. Ekspedısııa músheleri Táýke hannyń Bıler keńesiniń múshesi bolǵan, «Jeti jarǵyny» jazýǵa qatysqan Edige Tólebaıuly jerlengen zıratqa kelip táý etedi. Bıdiń basyna eskertkishti 2016 jyly Dalba jerindegi urpaqtary ornatypty.
– Iá, uly babalar joly, ótkenge taǵzym jasaý – paryzymyz. Oral aǵamyz bastaǵan «Babalar jolymen» ekspedısııasynyń sapary jazylyp, fotosýretterimen úlken bir tarıhı-tanymdyq kitap bolyp jaryqqa shyǵary da sózsiz. Sapar sońynda Boztal aýylyna kelip jettik. Aqsaqaldary bata berip, jigitter attan túsirdi, boıjetkender qymyz usyndy. Úmbeteı jyraý atyndaǵy mádenıet úıiniń ónerpazdarynyń ónerine qol soqtyq, – deıdi Elaman.
– Tarıhı-tanymdyq sapardan úlken oı túıdik. Baıanaýyl men Ereımentaýdyń ár aýylynda, ár jotasynda qazaqqa qatysty shejireli qupııalar az emes. Arǵy tarıh zertteýshilerdi kútip jatqandaı. Al bergi tarıh dep kóz salsaq, biz kelgen Boztal aýylynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa 80-ge jýyq adam attanypty. Atalarymyzǵa eskertkish ornatý sýretshi aǵamyz Saılaý Jylqybaıdyń bastamasymen qolǵa alyndy. Baıanaýyldyń jaqpar tastaryn ákelip, belgi ornattyq. Tas betine 75 jaýyngerdiń esimderi jazyldy, – deıdi Oral Rahmashuly.
Eskertkishtiń ashylý rásiminde aýyl ákimi Qanat Muqanov, Oral Sartaev pen Aldamjar Altynbek sóıledi. Aqyn Saılaý Baıbosyn jyr arnady.
Jıynǵa Ereımentaý aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Abaı Əljanov, Boztal aýylynyń əkimi Qanat Muqanov, Baıanaýyl aýdany ákiminiń orynbasary Mádenıet Ahmetovter, ánshi Jənibek sal Málikov, aqyndar Saılaý Jylqybaev pen Saılaý Baıbosyn qatysty. Jınalǵan jurtshylyq salt atty ekspedısııa múshelerin «Jorytqanda joldaryń bolsyn!» dep shyǵaryp salypty. Qazaqtyń eki aýdany Baıanaýyl men Ereımentaý arasyndaǵy mádenı-rýhanı úılesim uzaǵynan jarasym tapsyn dep tilek arnady.
Farıda Byqaı,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany
Sýretti túsirgen Elaman Qabdyláshim
