Jaqynda ol kisimen arnaıy kezdesip, Kúrshimdegi kún observatorııasy týrasynda keńirek áńgimelesýdiń sáti tústi. «Altaı, Qytaıdaǵy Tıbet taýlary kóne taýlarǵa jatady. Bul jerde tirshilik erte bastalǵan. Adamzat ta erte jaılaǵan. О́kinishtisi sol, Altaı taýlary áli kúnge deıin durys zerttelmeı jatyr. Altaı taýlary ǵana emes, óńirimizde áli de jóndi zerttelmeı, nazar aýdarylmaı kele jatqan mekender jeterlik. Kezinde ákem úsh klastyq bilimi bolsa da meni atynyń artyna mingestirip alyp, taý-tasty aralatyp, «myna jerde anadaı taý bar, ana jerde mynadaı tas tur» dep jerdiń tarıhyn sanama quıatyn. Sony áli kúnge deıin umytqan joqpyn» dep áńgimesin taý-tastan bastaǵan aǵamyz odan ári sý astyndaǵy «suraýsyz» qalǵan tarıhymyzǵa qaraı oıysqan.
Ersin Moldamjarovtyń aıtýynsha, kezinde Kúrshim ózeniniń Ertiske quıar tusynda (Quıǵan aýylynyń mańy) jeti bólikten turatyn kún observatorııasy bolypty. Sol jerde ótken ǵasyrdyń 60-65 jyldary qazba jumystary júrgizilipti. Alaıda Buqtyrma sý qoımasynyń salynýyna baılanysty qazba jumystary toqtatylýy sebepti kún observatorııasy sý astynda qalǵan desedi. «Qazba jumystarymen shuǵyldanǵan orys ǵalymdary «Jarty jyl mursat berińizdershi, biz myna jerdi aıaǵyna deıin zerttep alaıyq» dep «Gosplanǵa» (Memlekettik josparlaý komıteti) hat jazǵan deıdi. Biraq «Gosplan» oǵan qarasyn ba? Olarǵa eldiń, jerdiń tarıhy mańyzdy emes, jospardy oryndaý mańyzdy bolsa kerek. Sóıtip álgi tekshe sý astyna ketip qalǵan. Estýimshe, Novosibir qalasynyń bir jerinde qazba jumystarynyń nátıjesi saqtalǵan deıdi. Ýnıversıtetinde me eken, muraǵatynda ma eken? Bul kún observatorııasynyń jasy 4,5-5 myń jyl bolýy ábden múmkin. 5 myń jyl buryn bizdiń babalarymyz kún observatorııasyn salatyndaı, kúndi, juldyzdy esepteıtindeı jaǵdaıda bolsa, onda sol mańaıdan eldi meken nemese qala da tabylyp qalar, bálkim. Osyny Kúrshimdegi bılik basyndaǵy, ózge de azamattarǵa aıtqanymda eshqaısysy senbedi. Bul – meniń ashyp otyrǵan jańalyǵym emes, qundy jádiger týraly Evgenıı Kýrdakovtyń «Aqbaýyr» degen kitabynda da jazylǵan», deıdi Ersin Moldamjarov.
Rasynda, 1940 jyly Reseıdiń Orynbor qalasynda dúnıege kelgen, keıin О́skemende turyp, qyzmet atqarǵan aqyn, jazýshy, sýretshi Evgenıı Kýrdakov 2008 jyly jaryq kórgen «Ak-baýr: taıny ı otkrytııa» atty kitabynda kún observatorııasy jaıynda jazady. Avtor kún observatorııasy týraly jazbas buryn Altaıdyń zerttelýine de az-kem toqtalyp: «Abyroı bolǵanda Altaıǵa iri ǵalymdar durys nazar aýdarmaı janynan ótip ketti, tek arheolog S.Chernıkovtyń úsh barlaý ekspedısııasy jumys istedi. Jumys istedi degen aty ǵana. Chernıkov sol kezde óńirdegi 3045 nysandy tirkeýge alǵanymen, keıin qaıyra teksergende, olardyń sany eki esege deıin kóbeıtilgeni anyqtalǵan», deı kele, sol zamanda astroarheologııaǵa múlde mán berilmegenin tilge tıek etedi.
Al Evgenıı Kýrdakov Kúrshimdegi kún observatorııasyn óz paıymynsha Quıǵan astrokesheni dep atapty. Avtordyń oıyn sol qalpynda jetkizý úshin úzindini oryssha usynýdy jón kórip otyrmyz. «Potomý, kogda na beregý bolshogo zalıva na Irtyshe ý poselka Kýıgan sredı drevnego kýrgannogo polıa s kolsevymı kamennymı vkladkamı ıa sovershenno slýchaıno obnarýjıl slovno by prısel ız dvýh megalıtov, cherez kotoryı prosmatrıvalas vızırnye grıady kamneı, razbegaıýshıesıa po vostochnomý frontý gorızonta. Iа ne srazý ponıal, chto eto drevnyı kalendarnyı astrokompleks». Osylaı deıdi de jaqsha ishine: «Nýjno skazat, chto gorazdo pozje peresmotrev sıomkı mestnostı, ıa ponıal, chto hotıa v prınsıpe ıa ı razgadal sıstemý etogo megalıtıcheskogo ýstroıstva, sakralnyı smysl ıa ego v to vremıa eshe ne ponımal» dep jazady («Ak-baýr: taıny ı otkrytııa», О́skemen, 2008 jyl, 24-bet). Sonymen qatar jazýshy astrokeshenniń syzbasyn da usynyp (25-bette), Kúrshimdegi kún observatorııasy týraly Almatyda shyǵatyn «Prostor» jýrnalynyń 1989 jylǵy №11 nómirinde «Kolesnısa Solnse» degen taqyryppen ocherk jaryq kórgenin aıtady. Alaıda E.Moldamjarov bul maqala «Prostor» jýrnalynda shyqpaǵanyn, basylymdy qansha ret qarap, taba almaǵanyn, ocherk «Ǵylym jáne ómir» jýrnalynda basylýy múmkin degen boljamyn jetkizdi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
