Kýrchatovta «Tokamak ITER» qurylysyn bastaý úshin jańa jobalar ashylmaq

Elbasy N.Nazarbaevtyń arnaıy tapsyrmasymen «Qazaq­standyq termoıadro­l­yq ma­terıaltaný reaktory Tokamakty qurýǵa ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý (Tokamak QTM)» atty baǵdarlamany júze­ge asyrý maqsatynda termoıadrolyq reak­tordy jasaý úshin qazaqstandyq ǵalym­dar 15 jyldan beri tynymsyz eńbek etip, nátıjesi halyqaralyq deńgeı­de belgili boldy.  2010 jyly 5 qyr­kúıekte «Tokamak QTM-niń» alǵashqy joba­sy iske qosyldy. Onda alǵash ret qýa­ty 25 kA bolatyn «plazma» alyndy. 

Osy oraıda Kýrchatov qala­syn­­daǵy Ulttyq ıadrolyq orta­lyq­t­yń bas dırektory Erlan Batyrbekov: «Bul iri jobany júzege asyrý ju­mystary Qazaqstan Ulttyq ıadro­lyq ortalyǵynda 2003 jyl­dan beri júrgizilip kele jatyr. Bul Tokamakqa álemdegi ıadrolyq ǵyly­mı qaýymdastyq músheleri tarapy­nan úlken qyzyǵýshylyq bar. Bolashaqta osy jobany birneshe el birigip paıdalanbaq. Olardyń barlyǵy da ózderinde termo­ıadrolyq energetıkany damytýdy kóz­deıtin memleketter. Eger Japonııa, Fran­sııa, Reseı sııaqty ǵylymy damyǵan elder Qazaqstanǵa kelip, táji­rıbe jınaqtap jatsa, qalaı maqtanbasqa?! Al bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tyń jobasy aıasynda nátıjeli júze­ge asyp jatyr», deıdi.

– Osy oraıda jalpy ǵylym­da termo­ıadrolyq energetıkany qandaı maqsatta damytady? Damyǵan memleketter nege bul jobaǵa qushtarlyq tanytady degen zańdy suraq týady – dep jalǵady sózin Erlan Batyr­bekov, – jer sharynda kómir men ýran qory shekteýli. Son­dyqtan biz bolashaǵymyzdy erte bastan qamtýymyz qajet. Kó­mir, ýrandy paıdalaný ke­­zinde, aýaǵa taralatyn ýly gazdar, túrli qospalar tabıǵatty bu­zyp, aýany lastaıdy. Osy­ny boldyrmas úshin, biz termoıadrolyq energetıka salasyn damytýdy qolǵa aldyq. Jyl saıyn tek Qazaqstanda emes, búkil dúnıe júzinde de elektr energııasyna degen su­ra­nys kúnnen-kúnge artýda. Bul suranystyń artý tórkinin túsiný qıynǵa soqpaıdy, ıaǵnı jańa tehnologııalar kóbeıgen saıyn qýat kózin kóp qajet etetini bel­gili ǵoı. Úıińizde nemese jumys orny­ńyz­daǵy kompıýter, tońazytqysh, aýa bap­taǵysh sekildi túrli jańa tehnologııalar, medısınalyq qural-jabdyqtar tek elektr energııasynyń qýaty arqyly jumys isteıdi. Oǵan shetelde áldeqashan qoldanysqa engen elektr energııasynan qýat alatyn kólikterdi qosyńyz. Qazirgi tańda qarapaıym tásil­men óndiriletin elektr ener­gııa­sy solardyń bar­lyǵyna birdeı jete ber­meıdi. Mine, osy kezde termoıadro­lyq energııa kómekke keledi. Ter­moıadrolyq energııa kózi ón­diretin qýat qazirgi elektr energııasy beretin qýattan mıllıon ese kúshti! Sol sebepti termoıadro kóptegen memle­ket­terdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Osy rette qazaqstandyq «Tokamak QTM» – termoıadrolyq qýat kózin óndirý baǵytyndaǵy aıtýly jańalyq. Muny álem ǵa­lymdary da moıyndap otyr.

Ǵalymnyń aıtýynsha, bas­qarmaly termoıadrolyq sıntez – qýat kóziniń taýsylmas qaınary. Ol sýtegi ızotoptary arqyly iske qosylady, ýrannan 100 ese, al kómir qýatynan 10 mln ese kúshti. Eń bastysy – qorshaǵan ortaǵa esh zııany joq, naǵyz qaldyqsyz jasyl tehnologııa. Tokamaktaǵy materıaltaný reaktorynyń negizi – termoıadrolyq reaksııa, ǵylymı tilde termoıadrolyq sıntez dep atalady. Ol mıllıondaǵan gradýs temperatýrada júzege asatyn ıadrolyq birigý reaksııasyn bildiredi. «Tokamak QTM» – energııamen úzdiksiz qamtamasyz etetin termoıadrolyq sıntez. Tokamakty tipti jerdegi jasandy kún kózi deýge de ábden bolady. Bul úlken jobanyń reseı­lik, japonııalyq ǵalymdarmen birlese jasap jatqan bólimderi de bar eke­nin aıta ketý kerek. 2012 jyly TMD el­deriniń ATOM-TMD komıssııasy bola­shaq teroıadrolyq reaktorlardyń vakýýmdy kamera jáne ishki kameralyq bólikterin iske qosý­ǵa bolatyndyǵyn anyqtady. Sodan beri alys-jaqyn shetelden jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan termoıadrolyq qoǵam­das­tyqtar áriptestik ornatýǵa asyqqan. Nátıjesinde elimiz álemdegi eń iri ǵylymı orta­lyq­­tarmen, atap aıtqanda, Reseı­diń Kýrchatov ınstıtýty, ıtalııalyq INEA, ıspanııalyq  CIEMAT, japonııalyq JAEA jáne taǵy basqa eldermen memo­randýmǵa qol qoıdy. «Bizge bolashaqta «Tokamak QTM-ny» qoldanýshylardyń halyqaralyq koalısııasyn qurý jóninde usynys tústi. Al ortalyqtyń halyqaralyq ITER uıymymen jasalǵan termoıadrolyq energetıka kelisimsharty aıasynda jańa tokamaktar salý qury­lysy qolǵa alynbaq. Biraq olar­dyń Kýrchatovtaǵy alǵashqy materıaltaný «Tokamak QTM-nan» aıyr­mashylyǵy jer men kók­teı. О́ıtkeni onyń mańyzy, áleýeti dúnıe júzi boıynsha óte kúshti termoıadrolyq qabiletke ıe. Tokamak – adamzat ıgiligi úshin qolǵa alynǵan joba. Onyń beıbit atomdy nasıhattaýda mańyzy zor. 2016 jyly joba qurylysyn júzege asyrýǵa bıýdjetten bólingen qarajat jumystyń toqtap qalmaı, sátti aıaqtalýyna múmkindik berdi. Jobanyń aıaqtalýy, iske qosylýy Astana­da ashylǵan EKSPO-2017 kórmesine tus­pa-tus kelip el mártebesin taǵy bir as­qaq­tatty. Bul aýqym­dy istiń bastaýynda Elbasy N.Nazarbaevtyń turǵanyn erek­she atap ótkim keledi», dedi E.Batyrbekov. 

Ǵalymnyń oıynsha, Toka­maktyń ekinshi bólimin iske qosý úshin fızıkalyq turǵy­da ǵalymdarǵa kemi eki jyl ke­rek. Sebebi ol óte kúrdeli júıe. Negizi materıaltaný reaktorynan turatyndyqtan, ony jeńil-jelpi qosa salý múmkin emes. Ony baǵyttap, qatty kúshke salmaý – bári qazaq ǵalymdarynyń biliktiligi men bilimdiligine, ep­ti­ligine baılanysty.

Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń atom energııasy qaýipsizdigin saqtaý sharalary termoıadrolyq sıntezge de baılanysty joǵary dárejede saqtalady. Qazaq­stan­dyq ǵalymdardyń QTM-degi qaýip­sizdikti joǵary dárejede qam­ta­m­asyz etkenin álem moıyn­dap otyrǵan kórinedi. UIаO dırektory E.Batyrbekovtiń aı­týynsha, tipti Japo­nııa eli ǵalym­darynyń tarapynan «Fýkýsı­ma-1» aralynda oryn alǵan apattyń saldaryn iz­destirip, shyǵar jolyn qaras­tyrýǵa usynys túsken.

Qazirgi ýaqytta Ulttyq ıadro­l­yq orta­lyq jańa termoıad­ro­lyq reaktorlardy jasaý úshin qurylymdyq materıaldardy zertteý jáne olardy synaq­tan ótkizý maqsa­tynda jumys isteýde. Sondaı-aq «Tokamak QTM-da» túrli ystyqqa tótep beretin materıaldardy sharshysyna 20 MVt jylý qýatymen synaqtan ótkizý josparlanýda. Al QTM kesheninde jas zert­­teýshiler men ǵalymdar ın­je­nerlik jáne túpkilikti ǵyly­mı jumystaryn júr­gizýge múm­kindigi bar. Sonyń nátıje­sin­de jaqyn bolashaqta adamzatty ekologııa­lyq taza, úzilissiz, qýa­ty mol energııa kózi­men qam­tý kóz­delip otyr. Osy oraı­da ǵalym­­nyń energııanyń bola­shaǵy – basqa­rylymy bar termoıa­d­rolyq energııa kózi degen pi­kiri­men kelispeske amalyń joq.

Raýshan NUǴYMANBEK,

jýrnalıst

SEMEI