Oqıǵany ashalap aıtar bolsaq, qazaq balasy Áljan Jarmuhamedov tarıhta tuńǵysh ret Olımptiń bıik shyńyn baǵyndyrdy. Nege ekenin qaıdam, osy bir jaǵymdy jańalyqqa der kezinde asa mán berilmeı, uzaq ýaqyt kómeski kúı keshti. Buǵan basty sebep, tuńǵysh Olımpıada chempıonynyń ómirbaıany, ıaǵnı týǵan topyraǵy áser etken sııaqty. Iаǵnı, Áljan Músirbekuly О́zbekstan jerinde dúnıege kelgendikten bylaıǵy qaýym onyń ultyn ala taqııaly aǵaıyndarǵa telip túsingen.
Biraq aǵamyzdyń ulty qazaq ekeni aıdaı aqıqat. Ony myna sýrettegi aǵanyń áskerı bıletinen-aq kóre alasyzdar. Onyń ber jaǵynda qolymyzǵa ilingen myna bir derekti de keltire ketken durys bolar. 1972 jylǵy Olımpıada tarıhynda KSRO quramasy 99 medal (50 altyn, 27 kúmis, 22 qola) jeńip alyp, óziniń baıyrǵy baqtalasy AQSh-ty basyp ozdy.
Joǵarydaǵy Odaq sportshylarynyń zor jetistigin keńestik ıdeologııa áýeli eldegi ulttar tatýlyǵynyń hám teńdiginiń jemisi dep álemge tanytý úshin nasıhat júrgizdi. Sonyń biri 1972 jyly «Fızkýltýra jáne sport» jýrnalynyń №12 sanynda «Mashtaby sportıvnyı geografıı» atta bas maqala jarııalanyp, onda Olımp shyńyn baǵyndarǵan myqtylar jaıly jáne olardyń ulttyq quramy jaıly málimetter keltirilgen. Osy derekte, altyn medal alǵan qazaq ulttyn bir adam bar delingen. Biraq aty aıtylmaıdy. Ol Áljannan basqa kim bolýy múmkin.
Endi mundaǵy áskerı bılettiń jaıyna toqtalaıyq. Jasy úlkender jaqsy biledi, Keńes úkimeti qujatqa asa qyraǵy qaraǵan. Alda-jalda ótirik oryn alsa, qatelik jibergen adam basymen jaýap beretin bolǵan. Demek, Áljan aǵamyzdyń áskerı bıletindegi «nasıonalnost» degen jerge «kazah» dep jazylýy basty shyndyq.
Bul qujatty alǵash kózimen kórip, onyń kóshirmesin jasatyp, kópshilikke tanys qylǵan adam – jýrnalıst Talǵat Batyrhan. Tákeń 2005 jyly respýblıkalyq «Aıqyn» gazetiniń tapsyrmasymen aq qar, kók muzda Áljan aǵasyn izdep, at sabyltyp Máskeýge barady. Kózbe-kóz otyryp, uzaq áńgimelesedi. Nátıjesinde, «Meniń qazaq ekenimdi umytpasańyzdar eken» degen atpen tuńǵysh chempıonmen júrgizgen kólemdi suhbaty jarııalandy.
Talǵat Sadyquly aıtady: «Áljan kókemen áńgimelesip otyryp, bir reti kelgende «qazirgi qazaqtar qujat bolmasa, sózge senbeıdi Áleke, ózińizdiń qazaq ekenińizdi dáleldeıtin qolyńyzda ne bar?» dep suradym» deıdi. Áljan Músirbekuly: «Qaraǵym, burynǵy keńestik pasportymda «ulty qazaq» degen sóz bar edi, myna reseılik qujatta ult jazylmaıdy, biraq áskerı bıletimde ultym jazylǵan» dep myna sýrettegi jádigerdi sýyryp shyǵaryp kórsetken eken.
Áljan aǵanyń áskerı bıletin oń qolymen ustap kórgen jýrnalıst dereý ózi qyzmet etip júrgen «Aıqyn» gazetiniń elektrondy ádiresin jazyp berip, «bılet kóshirmesin osyǵan jibere qoıyńyz!» deıdi. Sóıtip, qujattyń kóshirmesi gazet poshtasyna kelgen. Sol tusta basylymda jumys atqaryp júrgen azamattar redaksııa qorjynyna túsken áskerı bıletti kórip qalyp, ony áleýmettik jeli arqyly áldeqashan jarııalady da. Biraq onda jádigerdiń jaryqqa shyǵý tarıhy aıtylmaǵan-tyn.
Sóz oraıy kelgende aıta keteıik: sýretti ásker bılette Áljan aǵanyń týǵan jeri «Tashkent oblysy, Bostandyq aýdany, Tabaqsaı aýyly» dep kórsetilgen. Bir qyzyǵy 2008 jyly Beıjiń tórinde Olımpıada chempıony atanǵan boksshy baýyrymyz Baqyt Sársekbaevta dál osy aýyldan, tipti Áljan aǵanyń qara shańyraǵy men Baqyttyń ákesiniń úıi bir kósheniń boıynda kórshi qonystanǵan.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
