Kún jylynyp, el jappaı sharýaǵa kiriser kezeńde sý máselesiniń jambyldyqtar úshin úlken sharýaǵa aınalatyny bar. Olaı deıtinimiz, jalpy kólemi 550 myń tekshe metrdi quraıtyn qyrǵyz jerindegi Kırov sý qoımasy Jambyl oblysynyń Talas, Baızaq, Jambyl jáne Sarysý aýdandaryndaǵy 64 myń gektar jerdi jáne Taraz qalasyndaǵy birqatar aýmaqty sýmen qamtamasyz etedi. Sonymen qatar Qyrǵyzstannyń Talas oblysy, Manas aýdanynyń da 17 myń gektar jerin sýmen qamtıdy. Al Qyrǵyzstannyń Ystyqkól oblysyndaǵy Orta-tokoı sý qoımasy Jambyl oblysynyń Shý, Qordaı jáne Moıynqum aýdandaryn sýmen qamtıdy. Tabıǵattyń keremetin tel emip otyrǵan qos memleket oblystarynyń ortasyndaǵy transshekaralyq ózenderdi paıdalaný deńgeıi qandaı?
Saǵasy men jaǵasy da egiz bolyp sanalatyn Shý men Talastyń transshekaralyq ózender ekeni belgili. Alaıda, mamandardyń aıtýynsha, sońǵy kezderi bolyp jatqan klımattyq ózgerister atalǵan eki ózenge de zardabyn tıgize bastaǵan. Atap aıtqanda, keleshekte olardyń aǵysy 40 paıyzǵa deıin baıaýlaýy múmkin degen boljamdar bar. Buǵan árıne, ártúrli ekologııalyq jáne basqa da jaǵdaılar sebep bolýda. Deı turǵanmen, osyndaı eki el arasyndaǵy ózenderdi utymdy jáne josparly túrde paıdalaný Qazaqstan men Qyrǵyzstan sharýashylyqtary úshin asa mańyzdy. Transshekaralyq ózenderdi tıimdi paıdalaný arqyly qos oblystyń sharýasy shalqyp, yrysy tası túspek.
Geografııalyq derekterge súıensek, álemde eki nemese odan da kóp elderdiń saıası shekaralaryn qıyp ótetin 263 halyqaralyq sý basseıni bar eken. Bul sý qoımalary aýmaǵynda Jer sharyndaǵy búkil halyqtyń 40 paıyzy turady jáne bul sý aıdyndary barlyq aýyz sýdyń shamamen 60 paıyzyn quraıdy. Halyqaralyq basseınder 145 memleket aýmaǵyn qamtyp jatyr. Jer sharyndaǵy adam sanynyń ósýine baılanysty ulttyq shekaralardy qıyp ótetin sý aǵyndarynyń strategııalyq mańyzy da kún sanap arta túsýde. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyzstandaǵy elshiligi tarapynan halyqaralyq sý basseıni bolyp tabylatyn Shý men Talas ózenderi máselesine aıryqsha nazar aýdarylyp otyrǵanyn aıta ketý kerek. О́ıtkeni Qazaqstannyń Qyrǵyzstanǵa shekaralas jáne osy eki ózen boıyndaǵy aýmaqta ornalasqan Jambyl oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasy úshin kóktem jáne jaz mezgilderinde sýdyń jetkilikti bolýy – jergilikti halyq úshin ıgilik pen molshylyq kózi.
Sý tapshylyǵynyń aldyn alý úshin Qazaqstan elshiligi kelissózder júrgizý, ózen arnasy men sý qoımalarynyń jumysyn baqylaý, mamandarmen keńesý sııaqty tıisti jumystardy erte kóktemnen bastapty. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyzstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Kárim Kókirekbaev Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ystyqkól oblysynda ornalasqan Orta-tokoı sý qoımasynyń Shý ózeni arnasyndaǵy sý sharýashylyǵy qurylystarynyń jumysymen tanysqan.
Atalǵan Orta-tokoı sý qoımasy basshylyǵynyń aqparaty boıynsha, aldaǵy vegetasııalyq kezeńde sý jiberý úshin qazirgi kezde sý qoımasyna sý jınaý jumystary júrgizilýde. Qyrǵyz mamandarynyń málimetine qaraǵanda, bıyl qys mezgiliniń gıdrometeorologııalyq ereksheligine oraı sý qoımasyn sýmen tolyqtyrý oıdaǵydaı bolmaǵan. Bul rette sý qoımasyna sýdyń Kochkor aýdanynan kelýi shamamen sekýndyna 25 tekshe metrdi quraıdy. Olardyń baǵalaýy men boljamy boıynsha aǵymdaǵy jyly mamyrdyń basynda sý qoımasyndaǵy sý kólemi qazirgi táýligine 2 mıllıon tekshe metr jaǵdaıynda, qajetti 450 mıllıon tekshe metrge jetpek jáne bul Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń shekara mańy oblystary dıqandarynyń aýyl sharýashylyǵy sýyna degen qajettiligin qamtamasyz etetin bolady. Oǵan qosa kóktemgi jaýyn-shashynnyń kóptigi de fermerlerdiń astyq egý jumystary úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzady.
О́tken jyldarǵa sheginis jasasaq, Qazaqstannyń bastamasymen 2000 jyly Qazaqstan Úkimeti men Qyrǵyz Úkimeti arasyndaǵy Shý jáne Talas ózenderindegi memleketaralyq paıdalanylatyn sý sharýashylyǵy qurylystaryn qoldaný týraly kelisim jasalyp, osy qujat negizinde 2006 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Shý jáne Talas ózenderindegi memleketaralyq paıdalanylatyn sý sharýashylyǵy qurylystaryn qoldaný týraly komıssııa qurylǵan bolatyn. Komıssııanyń qyzmet salasyna Qyrǵyz Respýblıkasynda ornalasqan Shý ózenindegi Orto-Tokoı, Shý ózenindegi Chýmysh gıdrotoraby, Talas ózenindegi Kırov sý qoımasy sııaqty sý sharýashylyǵy qurylystary kirgen edi. Komıssııanyń on jyl ýaqyt ishindegi jumysy atalǵan jobanyń ómirsheńdigin kórsetip, eki eldiń tıisti vedomstvolary arasynda ózara is-qımyl tetikteri qalyptasty.
Osynaý memlekettik jumystar búginde de jalǵasyn taýyp, aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda Almaty qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyzstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi K.Kókirekbaevtyń qatysýymen Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri О́mirzaq Shókeevtiń Qyrǵyz Respýblıkasynyń aýyl sharýashylyǵy, melıorasııa jáne tamaq ónerkásibi mınıstri N.Mýrashevpen kezdesýi boldy. Kezdesý barysynda taraptar Kırov jáne Orto-tokoı sý qoımalaryn sýmen toltyrý jáne Qazaqstannyń Jambyl oblysynyń tutynýshylaryn vegetasııalyq kezeńde sýarmaly sýmen qamtamasyz etý máselelerin talqylaǵan edi. Oǵan qosa fıtosanıtarlyq jáne veterınarlyq baqylaýdyń jekelegen máseleleri de nazardan tys qalǵan joq.
Qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy sý máselesi ejelden bar. Asyraýshy salanyń tamyryna nár beretin sý qashanda el men jerdiń baılyǵy. Sondyqtan da sý máselesinde selqostyq tanytýǵa bolmaı tur. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy elshiligi bizge Tótenshe jáne ókiletti elshi K.Kókirekbaevtiń Talas oblysyn aralap, Kırov sý qoımasynyń jáne Talas ózeni men basqa da mańaılas jaǵalaýdaǵy sý sharýashylyǵy qurylystarynyń jumysymen jiti tanysqanyn, sapar barysynda ol Qyrǵyz Respýblıkasy úkimetiniń Talas oblysyndaǵy ókiletti ókiliniń birinshi orynbasary K.Osmonbekovpen, sonymen qatar Jambyl jáne Talas oblystarynyń shekara mańy sý sharýashylyǵy birlestikteriniń basshylarymen kezdeskenin jetkizdi.
Al qyrǵyz mamandarynyń aıtýynsha, Kırov sý qoımasyn toltyrý aǵymdaǵy jyldyń basynda gıdrometeorologııalyq sebepterge baılanysty birshama keıindep, 240 mıllıon tekshe metr bolyp qalǵanymen, qazir bul mólsher 90 mıllıon tekshe metrge deıin qysqarǵan. Qazirgi tańda atalǵan sý qoımasyna sekýndyna 20 tekshe metr sý aǵyny quıylýda jáne jınalǵan sý kólemi 389 mıllıon tekshe metrdi quraıdy.
Boljamdar men esepter boıynsha búginde ár táýlikte ortasha eseppen 2 mıllıon tekshe metr sý quıylǵan jaǵdaıda, aǵymdaǵy jyly mamyr aıynyń sońyna qaraı sý qoımasyndaǵy sý kólemi qajetti 400-410 mıllıon tekshe metrge jetýi tıis. Al sý qoımasyna jınalatyn sýdyń mundaı kólemi Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń shekara mańy oblystary sharýalarynyń sýǵa degen qajettiligin tolyqtaı qamtamasyz etetin bolady.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
