– Sergeı myrza, kúni keshe álem deńgeıinde moıyndalyp, úzdik aktrısa atanǵan Samal Eslıamovny óner áleminde nebári 19 jasynda jolyqtyryp, birden basty rólge bekitken ekensiz. Aktrısa nesimen baýrap aldy?
– Men Samaldy birinshi ret «Qazaqfılm» kınostýdııasymen birlese túsirgen týyndymyz – «Tıýlpan» fılminiń kastınginde kórdim. Ol kezde Samal Petropavldaǵy óner kolledjiniń stýdenti bolatyn. Árıne psıhologııalyq fılm úshin óte jas ári «19 jastaǵy boıjetken 3 balanyń anasyn óz deńgeıinde alyp shyǵa alar ma eken» degen de ishki kúdigimniń bolǵanyn jasyrmaımyn. Biraq rejısserlik túısik degen bolady. Shyǵarmashylyq adamyna tán sol bir ishki sezim meni jibermeı qoıdy. Sóıtip táýekel etip Samaldy basty rólderdiń birine bekittik. Meniń úmit artqanyma saı, aktrısa jan dúnıesi baı, barlyq kóńil kúıdi ishinen ótkizetin psıhologııalyq róldiń akteri boldy. Ol syrtqy jarq-jurqty basty planǵa shyǵarǵan ıllıýstrator emes, shyn mánindegi sezimniń aktrısasy ekenin az ǵana ýaqyttyń ishinde dáleldep kórsetti. Jalpy, akterge týa bitti talanttan bólek, minez de kerek. Samaldyń boıynda qolǵa alǵan isin sońyna jetkizbeı tynbaıtyn qaısar da ójet minez bar. Syrttaı óte názik kóringenimen, ishki qýaty myqty. Osy turǵydan kelgende biz jaqsy túsinistik. О́ıtkeni men – óte talapshyl rejıssermin. Men úshin fılmimdegi ár detaldiń shynaıylyǵy mańyzdy. Tabys úshin emes, óner úshin tyrbanyp júrgennen keıin de, árbir jumysymda adamnyń taǵdyry, adamnyń sezimi alǵa shyqsa deımin. Sebebi sezim bar jerde shynaıylyq qatar júredi. О́zińiz oılap kórińizshi, myna jalǵanda sezimnen aıaýly ne bar?! Menińshe, óner degen – sol!
– Kúni keshe 71-shi Kann kınofestıvalinde júldeger atanǵan «Aıka» fılmi de Samal ekeýińizdiń shyǵarmashylyq tandemińizden týǵan týyndy. Túsirilim barysynda únemi bir aktrısamen jumys isteý rejısserlik stılińizdi taptaýryndylyqqa túsirip jiberedi dep qoryqpadyńyz ba?
– Joq, kerisinshe. Men «Aıka» arqyly Samaldyń aktrısa retindegi shyǵarmashylyq ósý evolıýsııasyn kórsetkim keldi. Alǵashqy fılmmen salystyrǵanda bul kınotýyndynyń taqyryptyq hám áleýmettik salmaǵy aýyrlaý. Rejısserlik talap ta birneshe esege joǵary boldy. Aktrısaǵa psıhologııalyq turǵyda jiti izdený jaýapkershiligi júkteldi. Onyń ústine, otbasyn quryp, áli ana atanyp úlgermegen boıjetkenge balasyn ómirge ákele salyp, turmys taýqymetiniń saldarynan odan bas tartýǵa májbúr bolǵan qyrǵyz qyzynyń sharasyz hám tragedııaly kúıin shegine jetkize oına dep talap qoıýym da meniń tarapymnan ádiletsizdik bolar edi. Tipti ózgeni aıtpaǵanda, jumysymnyń shynaıy shyǵýyn oılap, basty rólge qazaqty emes, qyrǵyzdyń aktrısasyn bekitýdi oıladym. Biraq taǵy da rejısserlik ishki túısigim Samaldy tańdady. Sebebi alda túsirilim jumysynyń uzaq ta qıyn joly kútip turdy. Maǵan ózim múmkindigin jaqsy biletin, senetin akter qajet boldy. Jáne dál osy róldi basqa emes, Samal alyp shyǵý kerekteı bolyp kórindi. Onyń bilimi men kásibı sheberligine, ishki qýatyna sendim. Sóıtip, ssenarııdi de arnaıy aktrısanyń tabıǵaty men múmkindigine laıyqtap jazyp shyqtyq.
– Jalpy, «Aıka» fılminde kóteriletin mundaı aýyr taqyrypqa qalaı keldińiz? Ideıa qalaı týdy?
– Máskeýge qonys aýdaryp, turmystyń túrli qıyndyǵyna shydamaı týǵan balasynan bas tartyp, perzenthanada qaldyryp ketip jatqan 250-den asa qyrǵyzstandyq áıeldiń aýyr taǵdyry týrasyndaǵy sumdyq statıstıkany estip qaldym birde. Qazaqstanda týyp-ósken men úshin azıattyq áıelderdiń óz balasynan bas tartýy tańǵalarlyq jaıt bolyp kórindi. О́ıtkeni ózim biletin shyǵys halqynda ana men balanyń qarym-qatynasy, mahabbaty basqa qundylyq bıiginde beriletin. Men týyp-ósken Shymkent aýmaǵynda analar balasyna aıalaı qaraıtyn, óz ómirin perzentiniń amandyǵy jolynda qurban etýden taıynbaıtyn. Sondyqtan da bul derek janymdy qatty túrshiktirdi. «Baýyr eti – balasyn janynan artyq kóretin analar nege mundaı qadamǵa baryp jatyr? Oǵan nendeı jaıttar májbúrledi?» – degen oı mazalady. Máseleniń mánisin bilgim kelip, osy taqyrypty tereńirek zertteı bastadym. Zertteý barysynda jekeleı taǵdyrlarmen betpe-bet kezdesip, pikirleskende, bul da bir qoǵamnyń qasiretti qubylysy ekendigine kóz jetkizdim. О́mirdiń, turmystyń qıyndyǵy olardy osyndaı qadamǵa májbúrleıdi eken. Bul – jeke adamnyń taǵdyry bolyp kóringenimen, shyndap kelgende tutastaı ulttyń, jalpy adamzattyń tragedııasy ǵoı. Sóıtip osy bir taqyrypty kıno tilinde kórsetkim keldi. Keıin Samalǵa laıyqtaı otyryp «Aıka» fılminiń ssenarııin jazdyq. Máskeýge kelip qıyn taǵdyrdy basynan ótkergen emıgrant qyrǵyz qyzynyń taýqymetti taǵdyry baıandalatyn fılm osylaı ómirge kelgen bolatyn.
– Áli jalpyhalyqtyq prokatqa shyǵyp úlgermegenine qaramastan, ataǵy jahanǵa jaıylǵan «Aıka» fılmi bizdiń de qyzyǵýshylyǵymyzdy arttyryp úlgerdi. 7 jylǵa jýyq túsirilgen fılmniń qandaı ereksheligi bar?
– Joǵaryda atap ótkenimdeı, fılm túsirýdegi basty ustanymym – óner deńgeıine kóterilgen shynaıylyq. Menińshe, shynaıylyq degenimizdiń ózi óner bolsa kerek. «Aıka» fılminiń túsirilim jumysy da uzaq ári qıyn joldan ótti. Tabıǵattyń ár qubylysyna saı epızodtarymyzdyń kórkemdigi men shynaıy shyǵýyna mán bere otyryp, jumys istedik. Árıne bul jerde eń kóp salmaq basty róldegi aktrısa Samalǵa tústi. Qar aralas jańbyrda, boranda túsirilim jasadyq. Tońý, aıaqtan sý ótý sekildi qıyndyqtarǵa tózý ǵana emes, akterlik oıyndy da óz deńgeıinde alyp shyǵý kerek boldy. Onyń ústine fılmniń janry da aýyr. Osy qıyndyqtardyń barlyǵyn eńserý jolynda Samal aıanbaı ter tókti. Tipti qyrǵyz tilin, ómir súrý salty men jalpy ulttyń mentalıtetin zertteý maqsatynda birneshe aı Qyrǵyzstanǵa da baryp ómir súrip kórdi. Munyń barlyǵy úlken eńbek. Samaldyń sol tynymsyz izdenisi, eńbegi, mine, aqtaldy.
– Al fılmniń jalpyhalyqtyq prokatqa shyǵýy qashanǵa josparlanýda?
– Men sizge bir qyzyq aıtaıyn, qazirdiń ózinde biz fılmdi áli tolyqqandy aıaqtaǵan joqpyz. Alda áli biraz montajdaý jumystary kútip tur. Bul shamamen, 1-2 aı ýaqyt alady dep kútilýde. Sonyń bárin esepke alǵanda, fılm jalpyhalyqtyq kınoprokatqa kúzge qaraı shyǵyp qalýy kerek.
Festıvalde de kınotýyndynyń aıaqtalmaǵan nusqasy kórsetildi. Jalpy, alǵashqy 40 mınýtyn ǵana kórip, fılmdi irikteýden ótkizý buryn-sońdy Kann kınofestıvaliniń tarıhynda bolyp kórmegen jaıt. Biz birinshi bolyp sol qaǵıdany buzdyq (kúldi). Sarapshylar jumysty daıyndalyp bolǵan jerine deıin kórip, festıvalge deıin aıaqtaı alasyń ba? – dep surady. Men qandaı táýekelge barǵaly turǵanymdy bilsem de, oılanbastan «Iá» dep ýáde berdim. Sóıtip, festıvalge nebári 2 kún qalǵanda kartınanyń «chernovoı» nusqasyn aıaqtap, kınonyń kil myqtylary jınalǵan óner baıqaýynda kórsettik. Samaldyń oıyny shynaıy ári myqty shyqqanynyń aıǵaǵy bolar, qazylar alqasy aıtýly júldege bizdi laıyq dep tapty. Bul eshbir talqylaýǵa jatpaıtyn, taza jeńis dep oılaımyn.
Osy tusta men sizge myna bir erekshe jaıtty aıtyp bereıin. Kórsetilim aıaqtalǵan soń zaldan shyǵyp, baspaldaqpen tómen túse bergenimiz sol edi, aldymyzdan bir áıel shyqty da, eshqandaı sóz aıtpastan Samaldy qushaqtaı aldy. Sóıtip qushaqtap, 2-3 mınýttaı únsiz turdy. Fılmnen alǵan bar áserin solaı jetkizdi de lám demesten ketip qaldy. Keıin bildik, ol – qazylar alqasynyń tóraıymy Keıt Blanshett eken. Marapattaý rásimi aıaqtalǵan soń, ol kisimen beıresmı jaǵdaıda áńgimelesýdiń reti tústi. Sonda Keıt hanym fılmdi kórip bolǵan sátte-aq, qazylar alqasy músheleriniń biraýyzdan qoldaýymen «Úzdik áıel róli» júldesi Samalǵa laıyq dep tanylǵanyn aıtty.
– Jalpy, ózińiz bul jeńisti qalaı baǵalaısyz?
– Mundaıda aýyzǵa sóz túspeıdi eken. Talas joq, bul – úlken marapat, kıno óneriniń jańa bir belesi dep bilemin. Kann degenimiz ne? Kann festıvali – álemniń 20 úzdik fılmi synǵa túsetin jahandyq masshtabtaǵy ónerdiń uly oqıǵasy. Sonyń ishinen úzdikterdiń úzdigi tańdalyp alynady. Osydan-aq kınofestıvaldiń deńgeıin baǵamdaı berýge bolady dep oılaımyn. Siz bilesiz be, álemde qansha fılm túsirilip jatyr? Qansha akter bar? Sonyń ishinen sýyrylyp shyǵyp, qazaqstandyq aktrısa úzdik atandy. Mundaı talantty qazaq topyraǵy ómirge ákeldi, tárbıeledi. Sondyqtan da bul jeńispen maqtaný kerek.
Samal Eslıamova – talantty ǵana emes, kásibı deńgeıde bilim alyp, shyńdalǵan óner ıesi. Ol Máskeýdiń eń úzdik oqý oryndarynyń biri – Reseı teatr óneri ýnıversıtetinde (GITIS) oqydy. Biz qarbalasta júrip, keıde ómirlik mańyzy bar dúnıelerge mán bermeı jatamyz. Kıno salasynda uzaq jyldar qyzmet etip kele jatqan adam retinde aıtamyn. Buǵan qýaný kerek jáne qazaq kınosynyń bolashaǵy týraly oılanýymyz qajet. Men qazir de Samalǵa jalǵyz ǵana dúnıeni aıtamyn: sol alǵan bilimińdi Qazaqstanǵa alyp kelip, kásibı mektepter ashyp, sol arqyly elińdegi ónerge qushtar jastarǵa álemdik deńgeıdegi akterlik mektepti úıretip, jahandyq kıno men teatr mádenıetiniń talaptaryn solardyń boıyna sińirýge kúsh salsań, Otanyńa búgingiden de kóbirek paıda keltiresiń deımin. О́ıtkeni, Samaldyń óte ultjandy qyz ekenin bilemin. Júrgen jerinde únemi Qazaqstandy aıtyp júredi.
– Al ózińiz she? Týǵan jerińizge jıi kelip turasyz ba? Sizdiń shyǵarmashylyqtaǵy jolyńyz ben kózqarasyńyzdyń qalyptasýyna Qazaqstannyń áseri qanshalyqty?
– Ony sózben jetkizý múmkin emes. Dál qazirgi ýaqytta Máskeýde turyp jatqanymmen, negizgi týǵan jerim – Qazaqstan. Shymkent qalasynda týǵanmyn. 20 jyldan astam ýaqyt sol jaqta turdym. Anam da, týǵan-týystarym da áli kúnge Shymkent qalasynyń turǵyndary. Sondyqtan da elime jıi kelip turamyn.
Maǵan Reseıdegi, basqa de shet memleketterdegi áriptesterim: «Nege seniń fılmderińe únemi qazaqtar túsedi nemese árdaıym jumysyńdy Qazaqstanda túsiresiń?» dep suraıdy. Qarap otyrsam, shynymen de, fılmderimniń barlyǵy Qazaqstanmen baılanysty eken. Mine, tipti qyrǵyzdar jaıly túsirgen týyndymda da qazaq qyzy Samal basty róldi somdaıdy. «Tıýlpan» fılmi de qazaq jerinde – Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq eldi mekeninde túsirildi. Bul kezdeısoqtyq emes, týǵan jerdiń qudireti dep oılaımyn. Adam ózinen jerinip, ótkenin umytýy múmkin emes. Sol sekildi meniń de kindigim týǵan jerime baılanǵan. Balalyq shaǵymnyń aıaýly sátteri, ómirimdegi eń keremet ýaqyt osy elde ótti. Qazaq jeri – meniń ekinshi Otanym, týǵan jerim. Sonysymen de maǵan bul ólke ystyq. Osy ýaqytqa deıin san túrli memleketpen, san alýan ult ókilimen jumys istedim. Biraq dál qazaqtarmen túsiniskenimdeı eshbirimen túsinisip kórmeppin. Meniń bolmysyma qazaq tabıǵaty óte jaqyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
