«Kúlki sózge shyn jaýap berýdiń ózi bir kúlki» dep Gegel aıtqan eken. «Eńbekshil qazaqtyń» ótken nómirinde basylǵan Serikqalı Jaqypulynyń maqalasy Gegeldiń osy sózin eske túsiredi.
Aıtty-aıtpady mundaı «synǵa» eń jaqsy jaýap – ońdap turyp qarqyldap kúlip alý. Biraq men jaýap bermesem, Jaqypuly úlken bir maǵynaly sóz aıttym dep maqtanýy múmkin. Turmystyń talqysyna túspegen biren-saran jastar teris uǵynyp qalýy múmkin. Sondyqtan bul «syn» týraly bir-eki aýyz sóz aıtyp ótýdi eriksiz qajet kórdim.
О́zinshe maǵan bir aýyr júk artpaq bolyp, qabaǵyn túıip, Serikqalı joldas menen suraıdy: «Ultshyl kisi kommýnıst bola ala ma, joq pa?», dep. Jaqypuly bunyń nesin menen suraıdy? Árıne ultshyl kisi kommýnıst bola almaıdy. Olaı bolsa, bul syqyldy aıaqtan shalys neme kerek?
Qarastyryp kelsek, Jaqypulynyń da kózdegen nysanasy bar. Sóılep-sóılep kelip, Smaǵul Sádýaqasovty «ultshyl» qylyp shyǵarmaq. Sodan keıin maǵan aıtpaq: «Sen kommýnıst emes, men – kommýnıst. Sondyqtan ezilgen taptyń qamqory, mine, men – Jaqypuly» demek! Ýa, joldas Jaqypuly, bul sekildi «demeýkókke» minbeı-aq qoısaq qaıtedi! Árqaısymyz da qolymyzdan kelgen jumysymyzdy isteı bereıik-daǵy. Ezilgen tap seni de, meni de kórip otyr ǵoı.
Al, endi kóshirý máselesine keleıik. Joldas Jaqypuly meniń «jurt» degen sózimdi qate dep, Lenınniń jazǵanyn bylaı dep kóshirgen bolady: «Bizdiń týǵan jerimizdi patshanyń qandybalaqtary, aqsúıekteri, kapıtalshylary qansha ezip, zorlyq etip masqaralap jatqanyn kórip hám sezip, bek qatty júregimiz aýyrady».
«Jurt» degendi óshirgendegi Jaqyptyń qoıǵan sózi «týǵan jer». Sózdiń maǵynasy budan qansha ózgerdi? Jaqypuly «týǵan jer» degendi osy kúngi aıaqpen basyp júretin qara jer dep túsinse (menińshe solaı bolýǵa tıisti), onda, árıne, maǵyna ózgeredi. Olaı bolǵanda qara jerdi ezip, oǵan zorlyq etip, masqaralaýǵa da bolmaıdy. Ondaı jerdi ezgenge Lenınniń de sezimi oıanyp, júregi aýyra qoıdy ma eken? Bizdiń uǵynýymyzsha, Lenınniń júregi aýyrǵany Rossııanyń jurty úshin, onyń ishinde, árıne, eńbekshil taby úshin.
Sondyqtan Lenın aıtady: «Biz orys jurtyn súıemiz, súıgen saıyn biz olardyń kapıtalısterine, tórelerine qarsymyz», deıdi.
Qazaq kommýnısteri bul sózden qandaı ónege alý kerek. Lenın qusap olar da aıtý kerek: «Biz qazaq jurtyn súıemiz, súıgen saıyn biz olardyń baılaryna, burynǵy tóre, bolystaryna qarsymyz» dep. Bul sózden tar aýdandy ultshyldyq kórine me? Árıne, joq. Súıgen saıyn degennen ári qaraıǵy sóz aıtylmasa, talasýǵa bolady. Áıtpese, buǵan qalaı aıyp taǵylady? Biraq amal bar ma, Jaqypuly aıyp taǵyp otyr. Meniń «teris» kóshirgenimdi túzetkenimen tek turmaı, Lenınniń ózin aparyp sandyqqa salyp otyr. Ol aıtady: «Lenınniń bul sózin qazir úlgige alýǵa bolmaıdy»,– dep. Mine, qyzyq! Lenıniń qaı sózin úlgige alyp, qaı sózin tastaýdy budan bylaı, sirá, Jaqypulynan surasaq kerek! Jer astynan jik shyǵyp, eki qulaǵy tik shyqqan myna jigit buryn qaı jerde, kimge úgit aıtyp júrdi eken, biler me edi.
Chernyshevskıı týraly da Jaqypuly tekke laǵady. Chernyshevskıı jaıynan Lenın bylaı degen: «Budan elý jyl buryn Chernyshevskıı aıtqan eken: beıshara halyq – qul halyq, basynan aıaǵyna deıin qul halyq», – dep. Osy kúngi patshanyń shyn quldary bul sózdi aıtqysy kelmeıdi. Bizdiń oıymyzsha, bul sóz adal nıet, aq júrekten shyqqan sóz. Ol kezdegi orys halqynyń ishinde revolıýsıoner joq edi. Osy kúni olar az-az bolsa da bar. Zorlyq-zombylyq, qarańǵylyq orys halqynyń enshisi emes. Revolıýsıoner tabyn jasaý olardyń da qolynan keledi. Bunyń bulaı ekenin adamshylyqqa biz kórsetip otyrmyz.
Biz oǵan maqtana alamyz.
Lenınniń aıtqany keldi. Orystyń revolıýsıonerleri adam balasyna ónerlerin kórsetti. Lenınniń bul sózin qazaqqa keltirgende biz ne deımiz? Biz aıtamyz: «Qazaq ta buryn shetinen qul, shetinen beıshara edi. Nıkolaıdyń shyn quldary: bı-bolystar bul sózdi kóp aıtqysy kelmeıdi. Ol kezde qazaq ishinde revolıýsıonerler joq edi. Endi olar bar. Biraq olar áli az. Beısharalyq, quldyq qazaq eńbekshileriniń enshisi emes. Biz de jaqsy, ádemi turmysty ornata alatyndyǵymyzdy kórsetemiz.
Men anaý kúngi maqalamda osyny mysal qylyp otyrmyn. Buny qalaısha kinálaýǵa bolady?
Bárimizge jolbasshy Karl Marks aıtqan: «Ezilgen tap quldyqtan qutylý úshin qansha kúresse, qutylǵannan keıin ózin-ózi tárbıelep, jańa turmys ornatý úshin sonshama kúresý kerek», – dep. Áli de bolsa baılar da, bolystar da bar. Qazaqtyń kedeıi ózin-ózi tárbıeleýge endi kiriskeli otyr. Buǵan kóp kúsh kerek. Muny isteıtin ol kedeıdiń ózi, oǵan kómekshi kommýnıst partııasy. Siz eskirdi deseńiz de Lenınniń sózi endi kerek. Sondyqtan álde bolsa da aıtqanymdy qýattaımyn.
Men Jaqypulynyń alǵysymen kommýnıst bolyp, qarǵysymen ultshyl bolmaımyn. Biraq bul sekildi «demeýkókti» áıt-shý qylyp minýden budan bylaı saqtaný kerek. «Demeýkóktiń» túpki maqsuty hám aparatyn jeri belgili de.
Smaǵul Sádýaqasuly
Daıyndaǵan
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
