О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaqstanda qoı sany 34-36 mıllıonǵa jetti, olardan jylyna 100-105 myń tonna jún óndirildi. Júnniń 60-65%-y joǵary sapaly, baǵasy qymbat bııazy jún edi. Bııazy jún álemniń 12 eline eksporttaldy. Al qazir elimizde jyl saıyn 37-40 myń tonna jún óndiriledi, onyń 15 tonnasy bııazy jún eken. Bııazy júndi qoılardyń eń kóp ósiretin óńirler – Almaty, Jambyl oblystary.
Elimizde júnnen ıirilgen jipke degen jyl saıynǵy suranys 200 tonnadan asady. О́kinishke qaraı, osy suranystyń bar-joǵy 5%-yn qamtıtyn jýylǵan bııazy jáne jartylaı bııazy jún óńdeledi. Elimizde ishki naryqta oǵan suranys ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Búgingi tańda jeńil ónerkásip ónimderimen ishki suranystyń 9%-y ǵana óteledi, ıaǵnı eksportqa tolyq táýeldimiz degen sóz. Jyl saıyn ımporttyq ónimderge degen táýeldilik kólemi de ulǵaıyp barady, qazir ol eksporttan 10 ese asyp túsedi. Ekonomıkalyq turǵyda táýelsiz bolý úshin ózimizdi kem degende 30 paıyz taýarmen qamtamasyz etýimiz kerek. Elimizde jeńil ónerkásiptiń barlyq sektoryn damytýǵa naryqtyń tolyq múmkindikteri bar bola tura, oǵan qol jetkize alar emespiz. Bul salanyń áleýmettik mańyzy óte joǵary, halyqty jumyspen qamtý úshin osy salany damytý erekshe mánge ıe. Máselen, Úndistan, Qytaı, Túrkııada jeńil ónerkásip salasynda halyqtyń 21 %-y jumys isteıdi.
Kúni búgingideı esimde, toqsanynshy jyldardyń orta sheninde Gonkongten kelgen bir alpaýyt bıznesmen Pavlodar oblysynyń Besqaraǵaı asyl tuqymdy qoı zaýytynda óndirilgen barlyq bııazy júndi (100 tonna shamasynda) satyp alyp, ony Aıagózdegi fabrıkada jýdyryp, alyp ketti. Sol bıznesmenniń Shanhaıda mal júnin óndeýmen aınalysyp, tabysqa kenelip júrgenine kúmánim joq.
Bııazy júnniń baǵasy álemdik naryqta sapasyna baılanysty ár kılosy 4-15 dollarǵa baǵalanady, al bizdiń elimizde 1 dollar, tipti odan da arzan. Sapaly júnnen alynatyn mata da joǵary sapaly, odan tigilgen kıim jyly, sándi, gıgıenalyq talaptarǵa saı keledi. Qazirgi kezeńde álem naryǵynda júnniń jińishkelik ólshemi joǵarylaǵan saıyn baǵasy da ósedi. Sondyqtan álemde jińishkeligi joǵary jún beretin mal tuqymyn ósirýge kóp kóńil bólinedi. Vatıkan jáne Japonııanyń ımperatorlyq úıi jińishkeligi 14-16 mkm jún alý úshin aýstralııalyq fermerlerge aldyn ala 10 jyl buryn tapsyrys beredi eken. Mundaı shıkizattyń 1 kılosy 140-200 dollar turady.
Aýstralııada bııazy júndi qoılardyń jún talshyǵynyń jińishkeligi negizinen 18-21 mkm shamasynda. Tez jetilgish, jún jińishkeliligi 18-21 mkm bolatyn etti-júndi baǵyttaǵy qoı tuqymdary ósiriledi. Olar done jáne aýstralııalyq etti merınos, bul eki tuqymnyń eti de, júni de joǵary baǵalanady. Qoshqarlardyń ortasha tirileı salmaǵy 130 kg bolsa, saýlyqtary – 80-90 kılo shamasynda. On aptalyq qozylardyń salmaǵy ortasha 50,0 kıloǵa jetedi eken. Joǵary ettik sıpattarymen birge árqaısynyń ortasha taza jún túsimi 4-5 kg. Bizdiń elde osyndaı tuqymdardy paıdalaný arqyly et-jún ónimin ósirýge jáne sapasyn jaqsartýǵa bolady.
Júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystary osy tuqymdardyń qoshqarlarynan alynǵan býdandardyń tirileı salmaǵy 4-5 kg, taza jún ónimi 0,3-0,5 kıloǵa artqanyn kórsetti. 4 aılyq toqtylardyń tirileı salmaǵy 34-36 kg, ıaǵnı 4-6 kg artyq boldy. Olardan 17-19 kg qozy eti alynady. Damyǵan eýropalyq elderde negizinen baǵlan etin paıdalanatynyn eskersek, mundaı jas toqtylardyń etin eksportqa da shyǵarýǵa bolady. Júniniń jińishkeliligi 18-21 mkm – qazirgi álemdegi suranysqa sáıkes keledi.
Negizinen bııazy júnniń baǵasyn sapasyna baılanysty retteý kerek. Ol úshin júndi sertıfıkattap, ony óńdeıtin fabrıkaǵa ótkizý máselesin sheshý qajet. Bizde óndiriletin bııazy júnniń baǵasyn álemdegi naryqtaǵy deńgeıdiń 50-60% jetkizsek te bul tabysty kásipke aınalar edi.
Ony júzege asyrý úshin birneshe másele sheshilýge tıis. Máselen, elimizdegi tabıǵı jaıylymdardy durys paıdalaný. Mysal úshin aıta keter bolsaq, Almaty oblysy Qaratal asyl tuqymdy zaýytynda qoıdyń qorektik qajettiliginiń 90 paıyzy tek tabıǵı jaıylymdy paıdalaný arqyly sheshiledi. Bul óz kezeginde et, jún óndirýdiń ózindik baǵasynyń tómendeýine, júnnen alynǵan matalardyń básekege laıyq bolýyna oń áserin tıgizeri sózsiz.
Qoı maly tabıǵı jaıylymnyń sapasyna da oń áser etedi. Shopan ata túligi eshqandaı mal aýyzǵa almaıtyn aramshópterdi, jalpy 500-den astam shóp túrin talǵamaıdy eken. Tipti qaraqurtyńyzdy jep qoıady, qaraqurt kóp jaıylymda qoı semire túsedi. Tabıǵı jaıylymdardy qoı túligin durys paıdalaný arqyly kóptegen aramshópterden arylýǵa bolady, bul óz kezeginde tabıǵı jaıylymnyń jaqsarýyna áser etedi.
Meleketimizde bııazy jún óndirisin sýbsıdııalaý týraly zań qabyldanysymen Almaty oblysynda «Bııazy jún tuqymyn ósirý» assosıasııasy qurylǵan bolatyn. Alaıda, sýbsıdııalaýǵa sapasy tómendeý júnder de qosyldy, jún sapasyn zerthanada tekserý jumysy toqtap qaldy. Osyndaı bilimsiz sheshim qabyldaý arqyly bııazy jún sharýashylyǵyna kóp zııan keldi. Et máselesin sheshý maqsatynda bııazy júndi qoılardy jartylaı bııazy, bııazylaý tuqymdarmen shaǵylystyrý óris aldy. Qazir eshqandaı ǵylymı zertteýsiz júrgizilgen jumystardyń saldarynan kóptegen bııazy júndi qoı sharýashylyqtarynda tómengi sapaly býdandar ósirilýde.
Joǵary sapaly bııazy jún óndirýdiń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligin arttyrý úshin aldymen sapasyna qaraı onyń baǵasyn álemdegi naryqtyń baǵasyna sáıkestendirý kerek. Sondaı-aq óz elimizge qajetti mólsherde jún óńdeý jumysyn jandandyrý lázim. Almatydaǵy Qarǵaly fabrıkasy men Jambyl oblysyndaǵy jún fabrıkalaryn durys jolǵa qoısaq bul máseleni túbegeıli sheshýge bolady.
Bııazy jún sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstralııada sapaly jún óndirý, ony óńdeý, satý máselelerine kóp kóńil bólinedi. Bul elde jún óndirýshiler korporasııasy (AQSh) fermerlerdiń tıimdi jumys isteýine qoldaý kórsetedi. AQSh naryqqa shyǵatyn júndi óndirý, aýksıonda satý jáne júndi satý erejesine ózgeris engizý, satyp alýshyǵa satý nemese jún óńdeýge jiberý máselelerin retteýge atsalysady. Olar qyrqylǵan jáne satylǵan júnniń mólsherine baılanysty 8 paıyz salyq jınaıdy, salyqtyń 6 paıyzyn ǵylymı-zertteý jumysyna jumsaıdy. Mine, qalaı tıimdi jumys isteý kerektiginiń keremet mysaly.
Otandyq ǵalymdar men sharýashylyq mamandary birigip jumys júrgizý nátıjesinde 1 bııazy júndi tuqym, 3 tuqymishilik tıpter shyǵardy. Olar jaıylymda baǵýǵa beıimdelgen, jún sapasy joǵary, iri salmaqty, tez jetilgish, naryqtyq ekonomıkanyń suranysyna sáıkes ónim beretin qoı tuqymdary. Kóp jylǵy jumystar nátıjesinde elimizde asyl tuqymdy qoı zaýyttary, sharýashylyqtar quryldy. Olar asyl tuqymdy mal ósirý, olardy basqa sharýashylyqtarda paıdalaný arqyly qoı ónimderin arttyrýǵa kóp áser etti. Keıinirek osyndaı sharýashylyqtardyń jumysy paıdalanylmaı tekke qaldy, sebebi tıisti zańnamanyń aıasynda «asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy» degen mártebesi alynyp tastaldy. Al qoı sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstralııa, Jańa Zelandııa syndy memleketterde asyl tuqymdy qoı sharýashylyqtary 100150 jyl boıy saqtalyp, osy salanyń damyýyna negizgi sebepshi bolyp otyr. Mysaly, «Kollınsvıll» sharýashylyǵy – 1889 jyldan, Sims Uardry – 1865 jyldan, Boonoke 1860 jyldan beri paıdaly jumys júrgizýde. Olar 100150 jyl óz mártebesin saqtap, qoı sharýashylyǵyn damytý baǵytynda álemge tanymal boldy. Al Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda «asyl tuqymdy mal sharýashylyqtarynyń» ornyna «asyl tuqymdy mal» degen mártebe qabyldandy. Bul tájirıbe qoı túligi negizgi sharýashylyqqa jatpaıtyn eýropalyq elderge ǵana tán, sebebi olarda ár sharýashylyqta qoı basy 50-60-tyń tóńireginde. Bizdiń elde qoı basy ár sharýashylyqta 600-den 10 myńǵa deıin jetedi, tipti odan da kóp. Aýstralııada ár sharýashylyqta qoı sany myńdap sanalady.
Elimizde 2009 jyly qoı sharýashylyǵy palatasy qurylǵan-dy. Árıne palata osy salany damytýǵa baǵyttaǵan jumys júrgizse, onda quptarlyq jaǵdaı. Alaıda onyń baǵdarlamasy elimizde osy salada atqarylyp jatqan jumystardy qaıtalaýǵa kóbirek uqsaıdy. Máselen, palataǵa qabyldanǵan sharýashylyqtar ár mal úshin 2500 teńge sýbsıdııa alady, sýbsıdııadan palataǵa ár bas qoıdan 200 teńge tólenýi kerek.
Palataǵa múshe bolý úshin ár mal úshin 56 paraq qaǵaz toltyrasyz, sharýashylyqta myń qoı bolsa 56 000 paraq qaǵaz jazasyz. Onda ár maldyń kartochkasyna tegin, ár jylǵy ónimin, tuqymdarynyń kórsetkishterin, taǵy basqalaryn kórsetý kerek. Myńdaǵan mal ustaıtyn sharýashylyqtar qansha qaǵaz toltyratynyn esepteı berińiz. Munyń bári materıaldyq shyǵyn, kóp ýaqyt alady ári adam kúshin qajet etedi.
Qoryta aıtqanda, «asyl tuqymdy mal zaýyty, sharýashylyǵy» mártebesin áli de saqtap qalý kerek. Sebebi mundaı sharýashylyqtarda eń jaqsy mal tuqymdary ósiriledi. Kerek jaǵdaıda álemdegi jaqsy genotıptegi maldardy osyndaı sharýashylyqtarda paıdalaný arqyly asyl tuqymdy maldardyń ónimdiligin arttyrýǵa bolady. Qolda bardy joǵaltyp almaı, ony damytyp halyq ıgiligine paıdalansaq, bııazy júndi qoı ósirýdiń ekonomıkaǵa tıimdi bolatyny anyq.
Altynbek NARTBAEV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qoı sharýashylyǵy ǴZI bas ǵylymı qyzmetkeri
