«…Al, qazaq, meshel bolyp qalam demeseń, taǵylymyńdy, besigińdi túze! Ony túzeıin deseń, áıeldiń halin túze!» dep ótken ǵasyrdyń basynda Muhtar Áýezov aıtqandaı, búginde taǵylymdy túzeý áli de ózektiligin joımaı otyr. Ol ýaqytta qazaq áıeli negizinen ustaz ulaǵatyn sińirip, mektep tálimin almaýynan zardap shekse, qazirgi problema oqyǵan, kózi ashyq qazaq qyzdarynyń tarapynan týýda.
Jaqynda jappyulttyq ata-analar jınalysyna qatysýǵa barǵan ana jınalys ótetin aýdıtorııaǵa jaqyn ornalasqan qyzdar dárethanasyna kirip, qabyrǵada jazylǵandy oqyp, qatty shoshyp, Ýatsaptaǵy áıelder arasyndaǵy chatqa jazbany túsirip saldy. «Túnimen uıyqtaı almadym. Mektepte oqıtyn qyzdarymyz úlken áıelderdiń bir-birine qysylyp aıta almaıtyn dúnıesin qabyrǵaǵa jazyp, qandaı lázzat alǵanymen ortaqtasypty. Sumdyq eken. Jalpy, men bul mektepten balamdy alyp ketemin dep júrgenmin. Al biraq sonymen is bite me? Búgin basqa qabattardaǵy dárethanalardy da baryp kórdik, olarda da neshe túrli sózder jazylǵan. Dırektor jazýdy aqtatyp, sylap, boıap tastaımyz deıdi. Jaraıdy, boıady deıik, biraq bul tárbıesiz, ulaǵatsyz urpaq ósip kele jatyr degen sóz ǵoı. Ne isteımiz? О́tkende úıimniń samaldyǵyna shyǵyp edim, jas shamalary 5-6 synyp oqýshylary deńgeıindegi kishkentaı qyz ben ul aımalasyp tur. Mektep dırektoryna sol kórgenimdi aıtsam ol: «Qazir ata-anaǵa 5-shi synyptaǵy qyzyńyz úlken synyp balasymen júredi, dep aıtsań onda sharýalaryńyz bolmasyn, bul bizdiń ishki otbasylyq isimiz» dep tyıyp tastaıdy deıdi. Qaı jaqqa betimiz aýyp ketti, ne isteýge bolady? Mektepterge baryp, qoǵamdyq negizde qyzdarmen tárbıe jumystaryn júrgizýge aralassaq qaıtedi?» dep jany aýyra jazdy.
Al myna bir hatty «Feısbýk» áleýmettik jelisindegi paraqshasynda jýrnalıst Jolymbet Mákish jarııalady. Oǵan alystan hat kelipti. «Assalamýǵaleıkým, aǵa! Qalyńyz qalaı? Sizge bir ótinishim bar edi. Oqyrmandaryńyz kóp qoı, osyny jarııalap jiberińizshi. Men sizge Ońtústik Koreıadan habarlasyp turmyn. Osy jaqta júrgenime 6 jyldan asty. Koreıa men Qazaqstannyń arasynda vızasyz rejim ashylǵannan beri, qazaqtar munda kóp kelip jatyr. Ásirese qyzdarymyz osynda kelip alyp, shetinen jeńil júriske salynyp ketti. Júz emes, myńdap júr. Tipti aeroporttan sýtenerlerimen kelip túsip jatqanyn talaı ret kórdik. Osy týraly bir post jazyńyzshy. Áke-sheshesi, aǵa-inisi men jigitterimiz aı qarap júr me, bilmeımin. Uıattan basymyzdy kóterip júre almaı qaldyq» degen jazbaǵa endigi bir qoldanýshy tómendegideı pikirin jazǵan. «Osyndaı jaǵdaı toqsanynshy jyldardyń ortasynan bastaldy. Sol jyldary Dýbaıǵa barǵanymda tolyp júrgen qazaq qyzdaryn kórgende namystan jylaǵym keletin. Qazir jezókshelik degen úırenshikti kásipke aınaldy. Búkil álem qazaq qyzdaryn biledi. Buǵan eshkim kedergi bola qoımas, qandaryna sińip ketti. Endi árkim óz balasyna óte saqtyqpen qadaǵalaý jasap, saqtanbasa basqa amal qalmady ma deımin» dese, «Dəl osyndaı jaǵdaı Túrkııanyń Antalııa, Gazıantep qalalarynda da bolyp jatyr eken. Áke-sheshesin týrfırmada, ne daıashy bolyp isteımiz dep aldaıdy eken. Qansha adamǵa jazdym, túk ózgeris joq. Ol jaqta jezókshelik zańdastyrylǵan eken. Eń jamany əlgi qyzdar tuqymy belgisiz bala týyp, sonda ómir súrip júr eken taırańdap. Sanaǵa bermese qıyn eken...» deıdi.
Jeliden alynǵan taǵy bir mysal. Gúlishan Domalaıqyzy atty aqyn qyz óz paraqshasynda qytaı azamatynyń eteginen ustaǵan qazaq qyzy jaıynda jazyp, beınekórinisin de jarııalapty. Onda kilem tóselip ulttyq kıim kıgen qyzdarymyz kúıeý balany ıilip, qarsy alyp, aýzyna dəm tosyp əspettep, keremet rəsim jasap jatqany túsirilgen eken. Al biraq kúıeý jigit onymyzǵa pysqyryp ta qaraǵan joq, yrjıyp bir kúldi de súlikteı qara kóligine otyryp, qaıqaıyp alyp tartty. Ulttyq dəstúr, ulttyq kıim tərk etilip qala berdi artynda. Biraq ol erteń Qazaqstan azamaty atanady, óıtkeni alǵan jary osy eldiń azamaty bolǵandyqtan sol quqyqty ıelenýge onyń da qaqysy bar. Arty ne bolar?..
Búginde qazaqtyń qyzynyń tárbıesi de, namysy da qoqysqa tastalǵan besikteı qadiri de joq, qorǵany men tyıymy da joq, betimen ketkendiktiń báıgesi bolsa, sondaǵy júldeni shappaı ber dep dara ıelentindeı kúıge túskeni jan aýyrtar ashy shyndyq. Jatjurttyqtardyń arbaýyna qyzymyz tússe de namys oıanbaıdy. Aıaqtary aýyr, júkti kúılerinde kóz jastaryn kól etip, sheteldik tastap ketip jatsa, ony emes, pəle óz qyzymyzdan dep shyǵamyz. Iá, negizi jóni bar, ǵasyrlardan qasıettelgen besigin tárk etken jurt bolǵandaımyz.
«Esikten kelip, tór meniki, yldıdan kelip, ór meniki» deıtinder qaptap, erteńgi kún óz jerimizde az bolyp qalyp júrmeıik! Qyzdarymyzǵa ıe bolý ulttyq deńgeıge shyqqandaı.
Paryqsyzdyq pen namyssyzdyqty óltirip, qara jerdiń qoınyna tapsyryp, qonaq syılaýdan buryn ózińdi qurmetteýdi, besigińdi túzep, qyzdarymyzdyń tárbıesine qaraýdyń ýaqytyn ótkizip, urpaqty azdyryp alsaq ne bolmaqshy?..
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
