Latyn qarpine ótýdiń tóte joly

Basqosýǵa qatysqan ǵalymdar men til janashyrlary álipbıdiń sońǵy nusqasyna qa­tysty ózde­ri­niń naqty talap-tilekterin orta­ǵa saldy. «Álipbı túzý degen ber jaq­ta­ǵy másele. Jumystyń qıy­ny endi bas­talady. Eń bastysy Elbasy Jarlyqqa qol qoıdy. Al­dy­myzda naqty maqsat tur. Son­dyqtan álipbı jaqsy ma, jaman ba, kem­shiligi bar ma, joq pa, oǵan qaramaı biz so­ny paıdalanýǵa tyrysýymyz kerek. Paı­dalanýdyń amalyn tabýymyz qajet. Elbasy ózi aıtqandaı, álipbı degen qatyp-se­mip qalǵan dúnıe emes. Ol jol-jónekeı jóndele, tolyq­tyryla túsedi. Sondyqtan bul máseleniń kóp­shiliktiń talqysyna túsýi zańdy», deıdi A.Baı­tursyn­uly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Álimhan Júnisbek. Jańa latyn álipbıiniń sıngarmologııalyq taldanymyna aıryqsha toqtalǵan ǵalym birinshi másele orystyń nusqasy bólek emle erejesin bizdiń nusqasy múlde basqa tilimizge tikeleı qabyldap alǵandyǵymyzda bolyp otyr, osynyń basyn ashyp alýymyz kerek deıdi. Sondaı-aq jańa nusqanyń 11-babyna baılanysty ol «daýysty dybys pen daýyssyz dybysty jáne tórkini bólek orys tiliniń daýysty «ı» dybysy men qazaq tiliniń daýyssyz «ı» dybysyn bir tańbamen belgileýge bolmaıdy. Sondyqtan osy bapty alyp tastaýdy suraımyz» degendi aıtty. Oǵan qosa jup dybystardyń rettik tańbasy ortaq bolýy kerek. Bul ádistemelik oqytý jaǵdaıyn jeńildetetinin jetkizgen ǵalym taǵy da birqatar baptarǵa qatysty óz pikirin bildirdi.
Latyn grafıkasyndaǵy orfog­ra­fııanyń ǵy­ly­mı negizderine nazar aýdartqan fılologııa ǵylym­da­rynyń doktory Zeınep Bazarbaeva orfo­grafııa óte kúrdeli sala, son­dyq­tan saýatty jazý úshin orfo­gra­fııa men ǵylymı negiz bolý ke­rek ekenin aıtady. Bul turǵyda onyń negizgi prınsıpterine súıe­n­­ge­nimiz jón. Ǵalymnyń pikirinshe ji­ńi­sh­­­ke­lik belgisiniń bizge esh ke­regi joq. Sın­garmonı­zm za­ńyna súıe­ný arqyly jińish­ke­lik belgisin qol­­dan­­bastan durys jaza alamyz. 

Professor Baǵdat Momynova: «jazý má­se­le­sine kelgende prob­le­malar áli de kóp. Bolashaq­ta ha­­lyqtyń saýatty bolýy, mek­­tep­ter­­degi saýat­tylyq­tyń oqy­t­y­lýy bar­­­lyǵy da emlege tikeleı baı­la­nys­ty. Bú­kil dú­nıe júzindegi til ataýlynyń da­mýy men bo­lashaǵy úsh faktorǵa táýeldi. Onyń birin­­shi­si mádenı qundylyq, ekinshisi qa­lyp­tas­­qan áleý­mettik baza bolýy sha­rt, úshinshisi saıa­sı kúsh­terdiń til saıa­satyna aralasýy. Bul faktor­lar­dyń barlyǵy bizde bar. Eń bastysy osynyń bárin júıe­li túrde júzege asyrýymyz kerek», deıdi.

Basqosý barysynda «Latyn álip­bıiniń qys­qasha tarıhy», «La­tyn álipbıiniń beki­til­gen joba­sy­nyń artyqshylyqtary men kem­­shilikteri», «La­tyn álip­bıiniń teh­­nı­kalyq múmkindikteri», «Me­dı­sı­nalyq ter­mınderdi latyn álipbıimen jazýda eske­ri­le­tin má­se­leler» «Latyn qarpine ótý­diń tó­­­te joly», «Latyn álip­bıin ıge­rý­­diń ádis­na­malyq erek­she­lik­­teri» tárizdi birqatar taqy­ryp­tarda baıan­damalar oqyldy. Almaty qa­lasy til­derdi damytý bas­qarmasynyń bas­­shysy Rahat Shımasheva jıyn­da tal­qy­lanǵan má­­­seleler bul baǵyttaǵy ózekti saý­al­dar­dyń ońtaıly sheshimin ta­býǵa oń serpin be­re­­tinin aıtyp kon­ferensııa jumysyn qo­ry­tyn­dy­lady.

Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY