Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótken Qazaqstan ǵalymdarynyń forýmy otandyq ǵylymnyń, elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damý bolashaǵyn jańasha uǵynýǵa múmkindik berdi. «Biz Táýelsizdik alǵannan beri ǵylymdy órkendetýge kúsh salyp kelemiz. Eldigimizdi damytýǵa ǵalymdar úlken úles qosýda. Olar ǵylymdy damytyp, jańa mektepter qalyptastyrdy. Sondyqtan, táýelsizdik jyldaryndaǵy bizdiń basty jetistikterimizdiń biri – ǵylymı áleýetimizdi saqtap qalýymyz boldy», dedi osy jıynda sóılegen sózinde Elbasy N.Á.Nazarbaev.
О́ndirisi órkendegen oblysymyzda ǵylymnyń belsene aralasýyn kútip turǵan salalar az emes. Tústi metallýrgııanyń, qurylys materıaldary ónerkásibiniń, aýyl sharýashylyǵynyń, máshıne jasaý salasynyń zaman talabyna saı damýyna ǵylym jetistikterin engizý Qazaqstan ekonomıkasyn yrǵaqty damytyp, áleýmettik ahýaldy onan ári jaqsartýǵa septigin tıgizer edi.
El múddesinen týyndaǵan mindetterdi júzege asyrý maqsatymen D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti ǵylymı-zertteý, bilim berý jáne ınnovasııalyq úderisterdiń basyn biriktirýdiń jańa joldary men mehanızmderin taldaý jasap, iske asyra bastady. Aımaqtyń jáne tutas respýblıka ekonomıkasynyń mańyzdy tarmaǵy retinde joǵary oqý ornyn zertteýshi ýnıversıtetke aınaldyrýdy kózdeıdi. Ol úshin barlyq alǵysharttar bar. Tehnıkalyq ýnıversıtettiń ǵylym-bilim berý qyzmeti ekonomıkanyń bazalyq salalarymen, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen tyǵyz baılanysta. Ýnıversıtet iri ónerkásip oryndarymen yntymaqtastyq kelisim-shart aıasynda áriptestik negizde jumys isteıdi. Bilim men ǵylymnyń «ýnıversıtet – tehnopark» ǵylymı-bilim berý modelin júzege asyrýda basyn biriktirýdiń jınaqtalǵan tamasha tájirıbesi bar. Zamanaýı talaptarǵa saı damyǵan ınnovasııalyq ınfraqurylym jumys istep tur. Ýnıversıtettiń kampýsyn joǵary tehnologııalar aımaǵyna aınaldyrýdy kózdeýdemiz. Bul aımaqtyń jobasymen byltyr kúzde ótken Qazaqstan men Reseıdiń VII aımaqaralyq yntymaqtastyq forýmyna qatysqan eki memleket basshylary tanystyrylǵan. Ǵylymı-ınnovasııalyq jańa nysandar salý múmkindigi týyp otyr.
Memlekettik baǵdarlamada belgilengen segiz basym baǵyttaǵy saladan ýnıversıtet ózi shuǵyldanatyn jeti ǵylymı-zertteý baǵyty boıynsha jumys isteýde. Olar: máshıne jasaý, aspap jasaý jáne tehnologııalyq úderisterdi avtomattandyrý; ekonomıka jáne Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýy; ekologııalyq qaýipsizdik, tabıǵatty tıimdi paıdalaný men tabıǵı resýrstardy barynsha óńdeý; aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar; balama energetıka; nanotehnologııa men jańa materıaldar; sáýlet jáne jańa qurylys tehnologııalary.
Bul sharýada qol jetken jetistikterimiz bar. Negizgi maqsatymyz – ǵylymdy kóp qajetsinetin jańa óndirister jasaý. Olar jańa qurylys materıaldary men komponentteri, jylý beretin sorǵy qondyrǵylary, energoresýrstardy esepteýdiń ıntellektýaldy kartasy bar quraldary, berıllıı totyǵynan jasalatyn qysh buıymdar, kompozısııalyq jáne qysh materıaldary.
Stýdentterdiń ınnovasııalyq jobalaryn júzege asyrý aıasynda bıyl alǵash ret «Innovasııa-2011» jańa baıqaýy ótkizildi. Konkýrsqa stýdentterden 50-den asa ınnovasııalyq ıdeıa tústi. Baıqaýdyń qorytyndysy respýblıka Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa qarsańynda qarasha aıynyń sońynda shyǵaryldy. Alǵashqy úsh oryn alǵan júldegerler «Altyn Grıfon», «Kúmis Grıfon», «Qola Grıfon» medaldarymen jáne maqtaý qaǵazdarymen marapattalyp, granttar berildi. Bul jobalardyń negizinde ýnıversıtette úsh ınnovasııalyq kásiporyn ashý josparlanýda. Olarǵa úsh jyl merzimge «Altaı» tehnoparkinde óndiris alańy beriledi. Bul «Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýyna – jastardyń shyǵarmashylyǵy!» uranyn iske asyrýdyń naqty mysaly bolmaq.
Zertteýshi ǵalymdar men stýdentterdiń tabysty jumys isteýi úshin bizde barlyq jaǵdaı bar. Ýnıversıtettiń ınnovasııalyq-zertteý ınfraqurylymy ýaqyt talabyna saı jasaqtalǵan. Tehnopark pen stýdentterdiń bıznes-ınkýbatorynan tys bilim ordasynda «Irgetas» aımaqtyq ınjenerlik zerthanasy tóńiregine shoǵyrlanǵan ǵylymı zerthanalar men ortalyqtar kesheni bar. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov «Irgetas» zerthanasynyń jumysymen tanysqanda:
– «Irgetas» ınjenerlik zerthanasynda atqarylyp jatqan jumystardyń óndiristik kásiporyndar úshin erekshe mańyzy bar. Búgin ǵylym ónerkásip kásiporyndarymen tyǵyz baılanysta jáne ınnovasııalyq quramdastyqta bolýy kerek, – degen.
Taıaýda ýnıversıtet tehnoparki men Ulttyq ınvestısııalyq qor birlesip, «Tehnıkalyq dıagnostıka, sertıfıkattaý jáne energoaýdıt», «Avtomobıl joldaryn paıdalaný senimdiligi» atty eki ınnovasııalyq baǵyttaǵy zerthanany iske qospaq.
Ýnıversıtet qyzmetiniń basty baǵyttarynyń biri halyqaralyq yntymaqtastyq bolyp tabylady. Qazir ýnıversıtet álemniń 20 eliniń elýden astam joǵary oqý ornymen jáne kompanııalarymen birlese jumys istep keledi.
Biz sheteldik áriptesterimizben birqatar birlesken baǵdarlamalar men jobalar boıynsha jumys atqaryp kelemiz. Atap aıtqanda, Hoseo (Koreıa) ýnıversıtetimen ınnovasııalyq kásipkerlik, Otto fon Gýerıke ýnıversıtetimen tehnıkalyq fızıka mamandyǵy boıynsha PhD doktorantýrasy, Mınnesota ýnıversıtetimen aqparattyq júıeler, Ulybrıtanııanyń tabıǵattaný tarıhy murajaıymen geologııa jáne paıdaly qazbalar ken oryndaryn barlaý, Germanııanyń Klaýstal ýnıversıtetimen metallýrgııa salalarynda qoıan-qoltyq is atqarýdamyz. Sondaı-aq ShQMTÝ Shanhaı yntymaqtastyq odaǵy ýnıversıtetiniń «IT-tehnologııasy» mamandyǵy jónindegi Qazaqstandaǵy bazalyq oqý orny bolyp otyr.
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamasymen jáne qarjylaı qoldaýymen bıyl shetel ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynyń professorlaryn, zertteýshi ǵalymdaryn jumysqa tartý múmkindigine ıe boldyq.
Jyl basynan beri ýnıversıtetimizde AQSh-tyń, Germanııanyń, Italııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Japonııanyń, Reseıdiń, Chehııanyń professorlary jumys istedi.
Taý-ken metallýrgııa fakýltetiniń stýdentteri men oqytýshylary Akıta (Japonııa) ýnıversıteti mıneraldyq jáne energetıkalyq resýrstar salasyndaǵy halyqaralyq zertteý jáne bilim berý ortalyǵynyń ǵalymdary Mızýto Toshıo, Besho Masahıko, Takahashı Ioshııýkı jáne Tahakashı Shımpeıdiń Japonııanyń jáne basqa elderdiń ken oryndary quramynyń erekshelikteri týraly dáristerin qyzyǵa tyńdady. Geodezııa, jerge ornalastyrý jáne kadastr kafedrasynyń stýdentteri men magıstranttary, jas ustazdary Shtýtgart tehnıkalyq ýnıversıtetiniń qoldanbaly geodezııa ınstıtýtynan doktor Martın Mesnerdiń dáristerine qatysty.
Shetelderdiń jetekshi JOO men ǵylymı ortalyqtarynyń ıntellektýaldyq pármenine keń jol ashylýy ózimizdiń ǵalymdarymyzdyń da órisin keńeıtýge ıgi áser etedi. Halyqaralyq «Sıfrlyq jer» qoǵamynyń vıse-prezıdenti, halyqaralyq kartografııalyq assosıasııasynyń eks-prezıdenti, ǵylym doktory, professor Mılan Konechny (Chehııa) sıfrlyq kartografııa jáne jer kadastry kóp maqsatty avtomattandyrylǵan aqparattyq jer júıesi pánderi boıynsha oqyǵan dáristeriniń bergeni mol boldy. Onyń dárisine Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Shyǵys Qazaqstan departamentiniń qyzmetkerleri qatysyp, daǵdarys jaǵdaılarynda aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný jaıynda jaqsy maǵlumat aldy.
Florensııa ýnıversıtetiniń professory, ǵylym doktory Klaýdıo Borrı tehnıkalyq baǵyttaǵy bilim berý baǵdarlamalaryn akkredıtteý taqyrybyna oqyǵan dárisin aýdıtorııa jyly qabyldady. Amerıkalyq ǵalym kósheler men úıler salýdaǵy jańalyqtardy kórsete otyryp, birneshe sabaq ótkizdi. Ústimizdegi oqý semestrinde Koreıa ýnıversıtetiniń professory, Ońtústik Koreıa IT-qoǵamynyń prezıdenti Changdok Iýng IT-qoǵamy týraly túsinikter júıesindegi ózgerister týraly, al amerıkalyq doktor, professor Iаng Kıýn Kım AQSh-taǵy ótkizgishsiz tehnologııalardy ónerkásiptik zertteý tájirıbesi, San Paolo (Brazılııa) ýnıversıtetiniń professory Hose Roberto joǵary jyldamdyqtaǵy esepteý jelileri, trafıkti modeldeý jóninde dárister oqyp, praktıkalyq sabaqtar júrgizedi.
Jahandaný zamanynda ómir súrip otyrǵandyqtan, bilim berý salasynda óz qazanyńda ǵana qaınaı berý azdyq etedi. Árıne, ózimizdiń professorlar men oqytýshylardyń kúshimen de shákirt tárbıelep, dıplom berýge bolady. Biraq álemdegi úderisti ańdamaý, shetel ǵalymdarynyń tájirıbesine súıenbeý dıplomymyzdyń álemdik básekede osaldyq tanytýyna ákep soǵady. Al shetten lektor shaqyrǵannyń jóni osy eken dep, kez kelgen professorǵa da shaqyrý jibermeımiz. Shetelden keletin árbir ǵalymnyń óz salasynda álemdegi alatyn ornyn anyqtaımyz, ol týraly jan-jaqty maǵlumat alyp baryp, ShQMTÝ-da sabaq berýin ótinemiz. Olardyń dáristerine, ótkizgen tájirıbelik sabaqtaryna da taldaý jasap, óz baǵamyzdy beremiz. Bizdiń basty talabymyz – árbir sheteldik ǵalym ýnıversıtetimizde oqyǵan leksııalarymen, praktıkalyq sabaqtarymen, oqýlyqtar shyǵarýǵa úlesimen, oqytýshylarymyzǵa usynǵan jańalyǵymen iz qaldyrýy kerek. Biz osyndaı bıik talaptar qoıyp qana memleket berip otyrǵan qarjynyń qaıtarymyn alamyz. Dekandar, kafedra meńgerýshileri sheteldik áriptesteriniń qyzmetine joǵary jaýapkershilikpen qaraýynyń bir syry osynda.
Bilim sapasyn jaqsartýda, irgeli ǵylymdy damytýda joǵary oqý oryndarynyń tájirıbe almasýynyń, bir-biriniń jetistikterin kózben kórýiniń de róli zor. Ústimizdegi jyldyń kókteminde oblys delegasııasy Bavarııanyń astanasyna sapary kezinde biz Mıýnhen tehnıkalyq ýnıversıtetiniń basshylyǵymen kelissóz júrgizip, áriptes eki joǵary oqý ornynyń yntymaqtastyǵyn keńeıtý jóninde sheshim qabyldaǵanbyz. Sonyń nátıjesinde mıýnhendik professorlar Verner Lang, doktor Gerhard Haýsladen, doktor Iohans Jýngvırt ShQMTÝ-da jumys istep júr.
Taıaýda bavarııalyqtardyń Shyǵys Qazaqstan oblysyna jaýap sapary kezinde Bavarııanyń Federasııa jáne Eýropa isteri jónindegi memlekettik mınıstri Emılııa Mıýller hanym eki aımaqtyń yntymaqtastyǵynyń ortalyq býyny Mıýnhen men Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetteri ekenin atap kórsetti.
D. Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ jáne japondyq ǵalymdardyń yntymaqtasýy «Irgetas» aımaqtyq ınjenerlik zerthana jasaqtalǵan kezde bastalǵan. Alǵashqyda joǵary dáldiktegi zerthana qondyrǵylaryn shyǵaratyn ataqty «Geol» fırmasy «Irgetasqa» osy zamanǵy elektrondyq mıkroskoptar, rentgen dıfraktometr jáne basqa qondyrǵylar ákelip, ornatqan. Mamandarymyzdy bul aspaptarda jumys isteýge úıretti. Sonyń nátıjesinde ShQMTÝ ǵalymdary qysqa merzimde altynnyń nanomaterıaldaryn, polımetaldar, sırek metaldar, materıaltanýdy zertteý salasynda tamasha nátıjelerge jetti.
Ústimizdegi jyly Akıta ýnıversıtetiniń delegasııasy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetine arnaıy saparmen kelgen. Japondyq professorlar JOO-nyń oqytýshylar jáne stýdentterimen kezdesip, sapar qorytyndysynda eki jaq akademııalyq utqyrlyq, ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý jóninde memorandýmǵa qol qoıǵan.
Quramynda geologııa jáne taý-ken isi kafedrasynyń meńgerýshisi M.Mızernaıa, hımııa jáne tústi metallýrgııa kafedrasynyń meńgerýshisi N.Kýlenova bar ShQMTÝ delegasııasy Akıta ýnıversıtetine baryp qaıtty. Sapar maqsaty – yntymaqtastyqtyń perspektıvaly baǵyttaryn jalǵastyrý, oqytýshylar men stýdentter arasyndaǵy mádenı, bilim berý jáne kásibı ózara is-qımyldy odan ári damytý. Taraptar ózara múddeli akademııalyq utqyrlyq, ǵylymı-zertteý isindegi yntymaqtastyq, stýdentter men mamandardy oqytý buǵan deıingiden áldeqaıda qyzý júrgizilýin qalaıtynyn bildirdi.
Biz Tokıoda «Interaktıv-Korporeıshn» kompanııasynyń jetekshi ókilderimen ótken jıynǵa qatysyp, ShQMTÝ-dyń «Irgetas» ınjenerlik zerthanasyn zamanaýı qondyrǵylarmen jasaqtaý máselesin talqyladyq, bizdiń mamandarymyzdy «Geol» fırmasynyń joǵary dáldiktegi qondyrǵylarynda jumys isteýge Japonııada baýlý máselesi sheshildi.
Bizder oqý ornymen tanysqan soń, japondyq stýdentter men áriptesterimizdiń aldynda dárister oqydyq. Men ShQMTÝ jaıynda jan-jaqty maǵlumat berip, «Tutqyr syǵylmaıtyn suıyqtyń qozǵalysyn sıpattaıtyn Nave-Stoks teńdeýlerin sandyq sheshý» degen taqyrypta dáris oqydym. Sheteldik áriptesterim birqatar suraqtar qoıyp, ótken ǵasyr men búgingi kúnderdiń problemasyna aınalǵan esepke qyzyǵýshylyq tanytty. Osy teńdeýmen sýnamı qozǵalysyn sıpattaýǵa bolatynyn atap ótti. Sondaı-aq M.Mızernaıanyń Ortalyq Azııanyń qatparly beldeýleri qurylymyndaǵy Úlken Altaıdyń geotektonıkalyq pozısııasy, N.Kýlenovanyń yntymaqtastyqtyń bolashaǵy týraly dáristeri de tartymdy shyqty. Qazir Akıta ýnıversıtetinde bizdiń magıstranttarymyz Arman Qojamberdınov pen Danııar Elǵazınov oqyp júr.
Bizdiń delegasııa tarapynan Kendi Altaı men Kýroko (Japonııa) polımetall ken oryndarynyń zattyq quramy men geologııalyq-qurylymdyq erekshelikterin zerttep, salystyrý; kremnıı ónimi óndirisi úshin óte taza konsentrattar alý maqsatymen Shyǵys Qazaqstan men Japonııadaǵy kvars jáne kremnıı ken oryndaryn zertteý; kómirtotyqty ken oryndarynyń zattyq quramyn zertteý; lıtıı-berıllıı mıneraldyq shıkizatynyń árqıly tıpterin óńdeýdiń perspektıvaly ádisterin jasaý; lıtıı men berıllııdiń joǵary sortty qosyndylaryn alýdyń tásilderin jasaý, tómen sortty mıneraldyq jáne tehnogendik shıkizattan mys aıyrýdyń tehnologııasyn jasaý jóninde usynystar engizildi. Akıta ýnıversıtetiniń prezıdenti Noborý Ioshımýramen bilim berý jáne ǵylymı áriptestik aıasynda qosymsha kelisim qabyldandy.
Biz oqý men tárbıeni ushtastyra júrgizgende ǵana segiz qyrly, bir syrly maman ázirleı alatynymyzdy esten shyǵarmaımyz. Ýaqyt bizden jańa áleýmettik-tárbıe baǵdarlamasyn talap etedi. Ýnıversıtette stýdentterdiń ózin-ózi basqarýy damýda, kadr saıasaty búgingi kúnniń erekshelikterine saı júrgizilýde, moraldyq jáne materıaldyq yntalandyrý mehanızmi jetildirilip, shákirtter men jas ǵalymdardyń baspana máselesi sheshilýde.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń 20 jyldyǵyna – 20 jarqyn is urany» aıasynda bıylǵy 1 qyrkúıekte 220 oryndyq stýdentter úıi ashyldy. Aldaǵy jyly 500 oryndyq stýdentter jataqhanasynyń qurylysyn bastaýdy josparlap otyrmyz.
Otandyq jáne sheteldik kompanııalardyń bizdiń túlekterimizge degen suranysy jyl saıyn artyp keledi. Túlekterimizdiń 95 paıyzy jumysqa ornalasatyny kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Shyǵystaǵy tehnıkalyq bilimniń qarashańyraǵy – D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti ujymy aldaǵy mindetterdiń asa jaýapty ekenin este ustaı otyryp, zaman talabyna saı maman daıarlaýda jarty ǵasyrlyq tájirıbesin, ǵylymnyń jańalyqtaryn ońtaıly paıdalaný arqyly ınjener kadrlaryn oqytý sapasyn arttyryp, otandyq ǵylymdy odan ári damytýǵa úles qosa beredi.
Nurlan TEMIRBEKOV, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi.
