Sırııa soǵysynyń sońy qashan?!.

2017 jyldyń naýryzyndaǵy derekter boıynsha, Sırııanyń IJО́-si 50 paıyzǵa qysqaryp, eldiń ekonomıkalyq shyǵyny 275 mlrd dollarǵa jýyqtap, ábden turalap qaldy. Mamandardyń aıtýynsha, Shamdaǵy soǵys aıaqtalǵan jaǵdaıda el ekonomıkasyn qalpyna keltirý úshin 10 jyldan 15 jylǵa deıin ýaqyt qajet bolady eken. Mine, zardaby osynshalyqty aýyr soǵysty toqtatýǵa kóptegen taraptar kúsh salýda. Osy oraıda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń saýatty saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstannyń bitimgerlik pozısııasy BUU-nyń Sırııadaǵy qaqtyǵystardy retteýi úshin sátti qadam jasaýyna alǵyshart jasap berdi.

Taıaý Shyǵys elderin ǵana emes, búkil álemdik qoǵam­dastyqty alańdatyp otyrǵan Sırııa máselesin sheshýge Qa­zaqstannyń ara aǵaıyn bolýyn qalaǵan Reseı, Túrkııa jáne Iran memleketteriniń bas­shylary Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy eń kúrdeli túıtkilderdi retteý isindegi mol tájirıbesin es­kere otyryp, byltyr El­ba­sy N.Nazarbaevqa arnaıy usynys jasady. Bul usy­nysty qup­taǵan resmı Astana eki jyl boıy 9 raýnd­­qa sozylǵan kelis­sóz­derdi joǵary deńgeıde uıym­das­tyrdy. Elimiz kezdesýge qa­tysatyn taraptyń bárimen teń ári senimdi qarym-qa­ty­nas jasaǵandyqtan, Astana pro­sesi raýndtary­ tyń­ǵy­lyq­ty, júıeli ári nátı­jeli ótti. 

Bıylǵy 14-15 mamyrda Astanada ótken Sırııa kelis­­sózderiniń sońǵy toǵy­zyn­shy raýndynan soń Qa­zaq­stan delegasııasy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Sı­rııa­­daǵy saıası jaǵdaı jónin­degi kezekti otyrysyna qatys­ty. Osy jıyn barysynda BUU Bas hatshysynyń Sırııa jónindegi arnaıy óki­li Staffan de Mıstýra Qaýip­sizdik Keńesiniń múshelerine Astanada ótken sırııaaralyq kelissózderdiń toǵyzynshy raýndyna ózi qatysqanyn jet­kizip, jıyn barysynda dees­kalasııa boıynsha, ásirese Idlıb máselesine qatysty naq­ty pikirtalastardyń oryn alǵandyǵyna rıza ekenin aıtty. Dıplomat sırııaaralyq kelissózderdiń nátıjelerin Sırııa oppozısııasy men úki­meti ustanymdaryn jaqyn­dastyrý turǵysynda óte paı­daly boldy dep tanyp, kez­desýdi joǵarǵy deń­­geı­de uıymdastyrǵan Qa­zaq­stan basshylyǵyna alǵysyn bildirdi. Bul 9-raýnd ná­tı­jesinde Iran, Reseı jáne Túrkııa Sırııa Arab res­pýb­­lıkasyndaǵy áskerı urys qımyldaryn toqtatý reji­miniń kepil memleketteri re­tin­de eldiń egemendigin, tá­ýel­sizdigi jáne aýmaqtyq tutas­tyǵyn rastaı otyryp, olardy buzatyn jáne aldaǵy ýa­qytta Astana alańynda qol jetkizilgen jetistikterge nuqsan keltiretin áreketterge jol bermeýge nazar aýdardy. Deeskalasııa aımaqtaryn qurý ýaqytsha shara ekenin jáne olardyń Sırııanyń egemendigi, táýelsizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵyna nuq­san keltirmeıtinin atap ót­ti. Degenmen BUU QK «Ál-­Kaıda» nemese ILIM/DAISh-pen baılanysy bar dep tanylǵan toptar men uıym­dar­dy Sırııa aýmaǵynan túp­kilikti joıý maqsatynda eldegi terrorızmge qarsy kú­res­ti jalǵastyra bermek.

Sál shegine sóılesek, 9- raýn­dy ótken Astana prose­siniń ár raýndyna Sırııa je­rinde soǵysyp jatqan bar­lyq qarýly toptar ókil­deri kelmese de, yqpaly zor iri top­tardyń ókilderi qatys­ty. Túrli usaq otrıadtar men qarý­lanǵan toptardyń birikken koalısııasyn qurap otyrǵan olardyń kópshiligi syrttan qoldaý kórip otyr. Mysaly, Ońtústik maıdan 50 otrıadtan quralǵan. Onyń qatarynda 25-ten 45 myńǵa deıin qarýly ásker bar. «Ahrar ál-Sham» qa­tary 25 myń adamǵa deıin jetse, «Djeıshýl ál-ıs­lam» qatarynda 25 myń kóteri­lisshi soǵysyp júr. О́zge top­tardaǵy adamdar sany 1-5 myńǵa deıin jetedi. Bul san­dar da turaqty emes, úne­mi ózgerip otyrady. Al As­tana prosesine qatysqan op­­pozısııaǵa qarasty toptar Túrkııamen shektesken aı­maq­taǵy bólingen zonalar­dy, Damask mańaıy, Idlıb jáne Ham provınsııa­la­ryn baqylaýynda ustaı­dy. Sondyqtan Astana pro­se­­si alǵashqyda tutas Sı­rııa­daǵy jaǵdaıdy retteý­ge emes, aldymen deskala­sııa aımaqtaryn quryp, aımaq­taǵy ýshyǵyp ketken daǵdarys pen zorlyq-zombylyqtyń deńgeıin tómen­detýge sep boldy. 

Qazaqstan usynǵan kelis­sózder alańynda Sırııa daǵ­darysyn retteý aıasynda 4 deeskalasııa aımaǵy qu­ry­­­lyp, atysty toqtatý re­ji­mine monıtorıng jasaý tetikteri jasaldy. Bul sharalar soǵys órti sharpyǵan aımaqqa gýmanıtarlyq kómek jetkizýge birshama yqpalyn tıgizdi. Sondaı-aq soǵys órtin toqtatýǵa ákeletin keıingi qa­damdarǵa túrtki boldy. Sóı­tip, elimiz bitimgerlik ba­ǵy­tynda ózine júktelgen min­detti abyroımen atqaryp shyq­ty. Astana prosesiniń ár raýndy júzdegen myń sı­rııa­lyqtyń ómirinde ıgi óz­geris­termen ushtasatyn nátı­je­ler berip otyrdy. Búginde el­degi janjaldyń aýqymy men qarqyny edáýir azaıdy, sondaı-aq Sırııa halqyna gý­manıtarlyq járdem jetki­zý úshin qolaıly jaǵdaı jasalýda. 

Desek te, Sham qalasyn­da jarylystar áli oryn alý­da. 18 mamyr kúni Sırııa astanasynan 220 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Ham qalasyndaǵy áýe bazasynda 5 bomba birinen soń biri jarylyp, ony buryn ataýy belgisiz «Saraııa al-Djıhad» toby uıymdastyrǵany málimdeldi. Abyroı bolǵanda áýe bazasynda oryn alǵan kúshti jarylystan qyzmetshiler zardap shekpegen, degenmen úkimetke tıesili jergilikti áskerı qarý-jaraqqa toly tórt qoıma órtenip ketti. Dál osy kezde Damaskiniń oń­tústigin baqylaýda ustaǵan ILIM/DAISh terrorlyq tobynyń sodyrlary aımaqty bosatýǵa kelisti. Sırııa úki­me­timen aradaǵy kelisim bo­ıynsha, sodyrlar Iаrmýk jáne Hadjar Al-Asvade la­ger­lerindegi shebin tastap, Sırııanyń shyǵysyndaǵy Badııaǵa kóship jatyr. Sóıtip Damask sońǵy 7 jyl ishinde alǵash ret qandaı da bir terrorlyq áskerı toptardan tolyq tazaryp otyr. Osynyń aldynda Sırııa úkimeti Iаrmýk aımaǵynyń shyǵys bóli­gindegi bıligin qaıtaryp, Homs provınsııasynyń shy­ǵy­syndaǵy 4 eldimekendi el baqylaýyna qosty. Bul ja­ǵymdy oqıǵalar legi Astana prosesi, Jenevadaǵy beıbit kelissózderden keıin oryn alýda. 

Jýyrda Sırııa prezıdenti Bashar Asad Damaskide ótken Reseı delegasııasymen kezdesý barysynda turalap qal­ǵan el ekonomıkasynyń soǵysqa deıingi qalpyna kelýi úshin keminde kólemi 400 mlrd dollar qarajat ke­rek ekenin aıtyp ótti. Ol Reseı delegasııasymen res­mı kezdesýinde eliniń ın­fra­qurylymyn qalpyna keltirý kezek kúttirmes má­se­le ekenin, oǵan kemi 10-15 jyl ýaqyt ketetinin jet­kiz­di. Sondaı-aq elde mu­naı-gaz salasynda batys kompanııa­larynyń jumys istegenin qalamaıtynyn bildirdi. 

Sırııa prezıdenti Ba­shar Asad soǵystan keıin eldi qal­pyna keltirý jumys­ta­ryna Reseıden bólek Qytaı elin de «qolaı kóretinin» bu­ǵan deıin túrli jıyndarda málimdep júr. Sebebi so­ǵys ótip jatqan 7 jyl ishin­de Qytaı Sırııanyń iri saý­da áriptesine aınalyp úlgergen. Nátıjesinde qa­zir­­gi kúni Sırııanyń bú­kil syrt­qy saýdasynyń 80 pa­ıyz­y Qytaı enshisine tıesili. Oǵan qosa Qytaı byl­tyr Sırııaǵa qosymsha 6 mlrd dollar ınvestısııa usy­nypty. Al Sırııanyń tele­kom­­mýnıkasııalyq ınfra­qu­rylymyn qalpyna keltirý qytaılyq alpaýyt kompanııa Huawei-ge senip tapsy­ryldy. Mysaly, úkimet ás­keriniń baqylaýyndaǵy Ham provınsııasynda shaǵyn aıaq kıim fabrıkasy eldegi so­ǵys jaǵdaıyna qaramastan ju­mysyn toqtatpaı, óz ónim­derin Iemen, Lıvııa, Sýdan, Lıvan jáne Irak elderine eksporttap keledi. Fabrıka basshysy Abdýl ál-Mýdı Qytaıdyń CCTV memlekettik telearnasyna sońǵy jeti jyl boıy shıkizat pen jabdyqty Qytaıdan jetkizetinin aıtyp suhbat berdi. 

Al jýyrda Shyǵys Gýta­daǵy Dýma qalasynda ashyl­ǵan jabyq bazar jáne shaǵyn naýbaıhana ortalyǵy bul qalanyń da qalypty tirshilik qalybyna túskenin kór­setedi. Bazar dırektory Kadı Lofarıdiń aıtýyn­sha, satyp alýshylar ózderine qajetti azyq-túlikti Damasktegi baǵa­dan da tómen baǵamen satyp ala alady eken. «Biz halyq­tyń soǵystan ábden qal­jyraǵanyn, qatty japa shek­kenin bilemiz. Mundaǵy ba­ǵalar kóterme baǵamen bir­deı qoıylyp otyr», dedi ol. Al naýbaıhana dırek­tory Mýhammad Hatıb naý­­baıhananyń úlken júk avto­kóliginiń ishinde ornalas­qanyn, sondyqtan kez kelgen jerde toqtap, ashqursaq adamdardy tamaqtandyrýǵa múmkindigi bar ekenin jet­kiz­di. Mine, qı­randyǵa aınal­ǵan qalalarda tirshiliktiń ekono­mıkalyq damý sıpaty birtindep júıe­sine kele bas­taǵany Sırııa jaǵdaıynyń qalypqa túske­nin ańǵart­qandaı. 

2011 jyldyń kókteminde Bashar Asadtyń basqarý re­jimine qarsy bastalǵan jer­gilikti azamattyq qarsylyq keıin ulǵaıyp, memleket sheńberinen shyǵyp, túrli yq­paldy álemdik uıymdar men aımaq elderi jáne álemdik der­javalar kirisken soǵys lańyna ulasty. Bılikke talasqandardyń is-áreketinen zardap shekken Sırııa halqy beıbit ómirdi ańsap, basy aýǵan jaqqa jóńkile kóshti. 

Resmı derekterge súıen­sek, birtutas el bolǵan Sı­rııa­ny búginde uzyn sany 45 memleket pen irili-usaqty uıym óz talaptaryn qoıý arqyly bólikterge bólip, bıleýge talpynys jasaý­da. Aýyzbirshiligi joıylyp, basynan baǵy taıǵan Sham halqy kórshi elderge bosyp, bas saýǵalaýǵa májbúr bolyp otyr. Olardyń ishki mıgra­sııada esepsiz júrgenderi qan­shama. Halyqaralyq úlken basy­lymdardyń betinen tús­peıtin Sırııadaǵy soǵys taqyryby búginge deıin ne­she túrli rakýrstan jarııa­landy. Bul eldiń qasiretin túsiný úshin Sırııa soǵysyn sýretterinde sóıletken «Associated Press» fotografy, ıordanııalyq Mýhammed Mýheı­senniń Instagram je­li­­sindegi lentasyn kórip shy­ǵýǵa keńes beremiz. Onyń «soǵys jáne beıbit ómir» ta­qy­­­rybynda jarııalaǵan sý­ret­teri kórgen adamdy beıjaı qaldyrmaıtyny sózsiz. Baqytty balalyq sha­ǵyn ańsap, bombadan qash­qan eńbek­tegen baladan, eńkeıgen qartqa deıin foto­graf nazarynan tys qalma­ǵan. Aıanyshty... Obal... Al biz qırandylar men tas-tal­qany shyqqan úılerdi bomba men mınadan tazartyp jatqan birikken áskerı kúsh­terdiń talpynystary, túrli deńgeı men túrli alań­dardaǵy kelissózder Sırııa soǵysynyń sońyn bir taban jaqyndata túsýde degen oıdamyz. 

Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»