Adamnyń tús kórýi týraly túrli boljamdar kóp bolǵanymen, kórgen tústiń aınymaı kelýi, túsińde kórgen oqıǵalardyń óńińde qaıtalanýy sııaqty qubylystardyń qaıdan paıda bolatynyna turlaýly tujyrym áli de joq. Al biraq tarıhta bolǵan áıgili adamdardyń óńinde shyndyqqa aınalǵan tústeri týraly mysaldar jetkilikti. Mysaly, Haron ar-Rashıdtiń, Shyńǵys hannyń qaıyn atasy Deı sheshenniń túsi, Abylaı hannyń túsi, Babyr myrzanyń Samarqan qalasyn alar aldyndaǵy jáne onyń ólimge bas baılaǵandaǵy kórgen túsi, óziniń ógeı sheshesimen nekelesip abyroısyzdyqqa dýshar bolǵan Dost-Muhammed hannyń jáne basqalardyń tústeri áli kúnge deıin urpaqtan urpaqqa umytylmaı keledi.
Maǵan da osy joldardy jazýǵa bir tanysymnyń áńgimesi sebep boldy. Bul kelinshek turmysqa shyqqan soń kóp jyldar boıy bala kótere almaı qınalyp júredi. Boıyna bitken birer sharana qursaǵynda kóp turmaı, túsip qalatyn. Bala tappaǵan áıeldiń hali belgili, beıshara kelinshektiń kúni-túni Táńirden tilegeni tek bir perzent bolady. О́stip jylap júrgende jańaǵy kelinshektiń taǵy da aıaǵy aýyr bolyp, aýzy kúıip qalǵan beıshara qoryqqanynan dáriger men emshi jaǵalap shyǵa keledi. Dárigerge barsa ishine bitken bala egiz ekenin aıtady. Balger «balpanaqtaı bir ul tabasyń» deıdi.
Sol kelinshek araǵa birneshe jyl ǵana salyp baryp, óziniń jastaý kezde kórgen túsiniń mánin keıin túsingenin aıtady. Ol tús oǵan kınodaǵydaı qanyq boıaýlarymen, qolmen qoıǵandaı anyq kóringen jáne esinde kóp jyldar boıy óńindegideı saqtalyp qalypty. Sonymen onyń túsin baıandaıyq.
Balnur túsinde saýdasy qyz-qyz qaınap jatqan úlken bir Shyǵys bazaryna barady. Bazarda ne joq deısiz, qaptaǵan halyq, kózdiń jaýyn alǵan taýar-
lar men jemister. Ol júrip-júrip tyrsyldap pisken eki qarbyzdy tańdap alyp, qos qoltyǵyna qysyp, ózen boıymen úıine qaraı aıańdaıdy. Júrgen saıyn aýyr tartqan qarbyzdardyń biri qolynan sýsyp shyǵyp ketip, ózenge aǵyp ketedi. Kelinshek qolyndaǵy bir qarbyzdy qapsyra qushaqtap alyp, ekinshi qarbyzdy ustap alý úshin, ókpesi óship, ózen boıymen júgiredi. Qarbyz jetkizbeıdi. Biraq sýǵa aǵyp ketken qarbyzdardyń bári bir torǵa baryp tireledi eken deıdi. Balnur túsinde sol tusqa deıin júgirip jetip, torǵa tirelip turǵan qarbyzdardy alaıyn dese – shetinen shirip ketken. Qolyna ustaǵanda shirigen qarbyzdar sýsyp aǵyp ketedi. Sonymen ol jalǵyz qarbyzben jabyrqap úıge qaıtady.
Rasynda Balnur dárigerler aıtqandaı egiz ul tabady. О́kinishke qaraı, balger aıtqandaı, jalǵyz ulmen qalady. Sharananyń biri nashar týyp, dárigerler sábıdiń ómiri úshin biraz alyssa da shetinep ketedi. Árıne, áreń tapqan qos náresteniń kórer jaryǵy úshin alysqan kelinshektiń ol kezde túspen sharýasy joq qoı.
Ol bul tústi tús týraly áńgime qozǵalǵanda ǵana esine túsirip, sol túsin araǵa jyldar salyp baryp ózi joryp, tańdanyp qaldy.
Sol sekildi kópshiligimiz ómirimizdegi bir áreketter men oqıǵalardy, bolmasa bir jerlerdi buryn túsimizde aınytpaı kórgenimizdi esimizge túsirip, tańdanyp aıtyp jatamyz. Mundaı túsiniksiz sezimderdi zerttegen fransýz ǵalymy Florens Arno oǵan «deja vıý» dep at berip ketken. Bul termın «buryn kezdestirgen, tanys» degen maǵyna beredi. Tirshiligimizde jıi qaıtalanatyn tylsym qubylystardy dáriger-psıhıatr Zıgmýnd Freıd de kóp zerttegen ǵoı.
«Tústi kórýinen emes – jorýynan qoryq» degendi de burynǵylar teginnen tegin aıtpaǵan. Jaısyz tús kórgende ájelerimiz «Tifá-tifá, tús – túlkiniń boǵy» dep jatatyn.
Osyndaıda úlken kisilerdiń «Tústiń basy bulǵaq keledi, jaqsylyqqa jorysań – jaqsylyqqa, jamandyqqa jorysań jamandyqqa qaraı burylyp ketedi» dep aıtyp jatatyny túsedi. Sondyqtan da bizdiń Shyǵys halyqtary tústi kez kelgen adamǵa jorytpaıdy. Reti kelse nıeti túzý, parasat-paıymy tereń jandarǵa tús jorytyp jatatyny belgili. Qazaq jaqsy túske de kóz tıedi dep esepteıdi. Sondaı-aq tústi jaqyn bir janashyr, jón biletin kisige jorytyp jatqanda tyńdap otyrǵan ekinshi kisiniń jaǵalasyp, jorýy da aıypqa sanalǵan eken.
Tipti tús týraly derekterdi aqtara berseń tarıhta aıany bar nyshandy tústerdi satý nemese satyp alý sııaqty oqıǵalar da bolǵan. Jaqsylyqqa bastaıtyn bir tús kórip, ony aıtyp otyrǵanda «túsińdi sat» dep jarmasa ketetin jaıttardy «Myń bir tún» sııaqty ertegilerden de oqymap pa edik?!
Bala kúnimizde ájelerimiz tús kórip, úıge qandaı qonaq keletinin, bolmasa bir jaqsylyqtyń bolatynyn boljap, jaǵymsyz tús kórse sadaqa berip jatatynyn bilýshi edik. Tipti tarıhta bolǵan áýlıe adamdar ózderiniń bul dúnıeden qaı kúni, qandaı jaǵdaıda ótetinine deıin tús aıany arqyly bilip otyrǵanyn aıta berseń mysal jetkilikti. Bárimiz de tús kóremiz, bir qy-
zyǵy tús kórmeıtin adamdar da bar eken.
Bala kezde kórgen tús
Sol tústi kórgende jasym beske de tolmaǵan bolatyn. Mektepke barmaǵanym anyq. Bul ózim kórip, ózim jorıtyn tústerdiń tuńǵyshy eken ǵoı. О́kinishke qaraı, qaraly tús boldy.
Túsimde Saryaǵash jaqta bolatyn toıǵa qyrqynan endi shyqqan sharana balasyn alyp qydyryp ketken naǵashy kókem men jeńgemniń jatatyn tóseginiń qos jastyǵynyń ústinde jańa soıylǵan mal eti qanymen sorǵalap, úıilip jatyr eken deımin. Jan-jaqtan abalaǵan qanden kúshikter sol etti tartqylap jep júr. Myna jaǵynan qýsam, ekinshi jaǵynan bas salady. Ekinshi jaǵynan qýsam kelesi jastyqtyń ústindegi etke antalaıdy. Arpalysyp júrgende jańaǵy shıbórideı shýlaǵan ıtter etti jep boldy...
Apama tańerteń túsimde aıtyp edim:
– Qarshadaı bolyp alyp, túsiń jaman eken. Tifá-tifá, tús túlkiniń boǵy de! – dedi.
Jaqsylyq bolsa eken, jaqsylyq bolsa eken dep jolǵa qarap otyrǵanymyzda, sap-saý, balpanaqtaı etip alyp ketken Berenbekti bylq-sylq etkizip kóterip toıǵa ketkender de keldi. Úlkenderdiń sózinen túsingenim, qasy-kózi ornynda, kórikti bolyp týylǵan bópemizge qonaqta kóz tıipti. Naǵashy ájem qyrǵyzdyń qyzy edi. Berenbektiń esimin de ózi qoıǵan. «Beren» degen sóz qazaqtyń sardar, jaýynger degen sózin bildiredi degen.
Sodan keıin Berenbegimiz bir táýlikke de jetpeı shetinep ketti. Salqyn bólmege jas jońyshqany julyp ákelip tósep, náresteniń máıitin jatqyzyp qoıdy. Kórgenderdiń aıtýynsha, shetinegen sharananyń arqasyna úlken kóz sııaqty kógerip daqtar shyǵypty.
Apam kóńil aıtyp kelgenderge meniń burnaǵy kúni kórgen túsimdi jylap aıtyp otyr eken.
О́rtengen shańyraq týraly tús
Akter Asanáli Áshimovtiń «Mahabbat – eki adamnyń bir-birine degen syılastyǵy» degen sózi bar. Basqa basqa, osy sózdi Asanáli aǵamyz on ret oılanyp, júz ret tolǵanyp qana emes, mahabbattyń da, taǵdyrdyń da teperishin kórip baryp jasaǵan paıymy ǵoı. Úzdigip júrip qosylyp, jaýyǵyp aıyrylysyp jatqandar qanshama?! Syılastyq joq jerde – álsiz, onsyz da kúıreýik sezimge qaıdan oryn bolsyn! Birin-biri syılap, qadirleı alatyndar ǵana mahabbattaryn qorǵaı alady. Qorlaý bastalǵan tustan bastap, sorly sezim de ólmek.
Bir kelinshek «Túsimde bizdiń jatyn bólmemiz janyp jatyr eken. Basqa bólmeler din aman. Bir ýaqytta kúıeýmiz ekeýmiz jatatyn qos tósek te órtenip ketti. Qap-qara bolyp janyp, kúıelengen bos bólmeniń tóbesine shoshyna qarap jatqanymda oıanyp kettim» dedi.
Jorıtyn túgi de joq. Onsyz da ajyrasýdyń aldynda turǵan jup edi. Áıeli baıǵus ot basyn, oshaq qasyn qanshama saqtap qalýǵa tyrysyp, qanshama keshirimshil bolsa da ekinshi taraptan osyny kerek etken adam bolmady emes pe?! Qanshama jyl aqymaq erkekpen alysqan áıel osy túsinen keıin kóp uzamaı ajyrasty.
Gúlaıymnyń túsi
Osy Gúlaıymnyń aıtqan áńgimeleri udaıy oılantady. Birde ol óziniń bir túsi jaıly tańǵalyp aıtyp bergeni bar. Bul aıan meni de kópke deıin oıǵa qaldyrdy.
Qyzdardyń ishinde birinshi bolyp kólik júrgizgen qurbymyzdyń túsi tómendegideı edi.
– Kúndiz eken deımin. Bir dańǵyl keń jolda mashınammen júıtkip kele jatyrmyn. Qaıdan shyqqanym jáne qaıda bara jatqanym belgisiz. Bir kezde uzyn joldyń boıynda bir nárse qaraýytyp kórindi. Jaqyndap kelip toqtasam, bir dáý kók sıyr dóńkıip ólip jatyr. Qap myna sıyr aram ólip qaldy-aý, dep ókinip turǵanymda, esik qatty tarsyldaı jóneldi.
Túsimnen shoshyp oıandym. Esik qaǵyp jatqan kórshiler eken.
– Oıbaı, tur! Mashınań órtenip jatyr, deıdi olar. – Aýlaǵa shyqsam mashınam qyp-qyzyl bolyp laýlap jatyr. Kóz aldymda kóligim qas pen kózdiń arasynda janyp ketti, – dedi dosym.
Jáne bul tústiń jorýyn da joldasymnyń ózi aıtyp berdi. Onyń aldynda úlken bir qaterden aman qalǵan Gúlaıym Qudaı jolyna dep bir mal qurbandyq shalýǵa dep nıettengen eken. Biraq Alla jolyna ataǵan maldy satyp alyp, qurbandyq shalýǵa tipti qoly tımeıdi. Osylaısha bul nıeti keıinge shegerile-shegerile, qalys qalyp qoıǵandaı bolǵanda osy oqıǵa oryn alady...
Berseń – qolyńnan, bermeseń jolyńnan alam degen osy shyǵar.
ALMATY
