Kópjasar Nári­baev. Tulǵa

«Aınalaıyn...» Bul sózdi estigende júregim ezilip kete jazdaıdy. Telefon­nyń ar jaǵynan qazaqtyń klassık jazýshysy Ábdijámil Nurpeıisovti jazbaı tanısyń.

«Shyraǵym...» Bul sózdi Astanadan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrza­taı Joldasbekov ustazym aıtqanda, kóńiliń kókke jetkendeı bolady.

«Qarǵam» degen sózdi estigende, Kóp­jasar Náribaev kókem habarlasyp tur ǵoı dep ornyńnan ushyp turasyń.

Qazaq ádebıeti men ǵylymynyń úsh alybynyń osy bir tabıǵı minezderi qazaqy tárbıeniń úlgisindeı bolyp, jú­regińdi jylytady.

Osyndaıda uly ustazym Beısekeń, professor Beısembaı Kenjebaev eske túsedi. Ol kisi «Úlken ıilip tursa, kishi úıirilip turady» deıtin. Sondaǵy ıilý aǵalyq iltıpatta eken ǵoı.

Kópjasar Náribaev – Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.

Bul esim qazaqqa jeke-dara tanys. О́ıt­keni ol bilim men ǵylym salasynyń jurt moıyndaǵan korıfeıi, ult azamaty. Keshegi depýtat, mınıstr, ál-Farabı atyndaǵy ulttyq joǵary oqý ornynyń rektory bolǵan adam. Qaı jaǵynan alyp qarasań da, izgilik pen parasattylyqtyń, bilimdilik pen ultjandylyqtyń ushqy­nyn kórip turasyń.

– Qarǵam, mynandaı jaǵdaıdy qaperińe salyp qoıaıyn dep edim, – degen jyly sózinen keıin oıyńa oı qosylyp, maqala da tez jazylady.

Kópjasar Náribaevtyń ǵumyr joly ótken ǵasyrdyń qoǵamdyq qubylys­tarynyń dálme-dál kóshirmesindeı kórinedi. Ol Uly Otan soǵysyndaǵy qan­­dy jyldardyń qıyndyǵyn kórdi. Erte eseıdi. Jambyl oblysy Jam­byl aýdanyna qarasty Bektóbe aýylyn­da Náribaı men Búbkil ananyń shańyra­ǵynda dúnıege keldi. Bul 1938 jyldyń 3 maýsymy bolatyn.

Ákesi «Abaı babań aıtqan «Ǵylym tappaı maqtanba» dep. Sol meniń de batam deıtin», al anasy Búbkil bolsa, «Bi­lim­di myńdy jyǵady» dep otyratyn. Qa­rapaıym otbasynyń osy sózderi jas Kóp­jasardyń sanasyna sińip, júregine maı­daı erip quıylyp jatatyn, quıylyp ja­tatyn.

Mektep bitirisimen Kópjasar Nári­baev­ty Alataý baýyryndaǵy Almaty qa­lasy arbap, ózine shaqyrdy da turdy. О́ıtkeni Almatydaǵy ýnıversıtet ataǵy búkil qazaq oqý oryndarynyń ishinde erekshe qurmetteletin.

Almaty – sulý qala. Qyzyǵy da, oıyn-saýyǵy da kóp. Biraq moınyna ata-ana júgin arqalaǵan Kópjasar qujattaryn ýnıversıtettiń ekonomıka fakýltetine tapsyrdy. Soǵystan keıingi jyldary el ekonomıkasyna qajetti mamandyqtar alý talapty qyz-jigitterdiń irgeli maq­­­sa­tyna aınaldy. Bul kezde iri ekono­mıster T.T.Sháýkenbaev, M.Býtın, T.T.Tólebaev, M.M.Rozmantov syndy ǵalymdardyń esimderi dúrkirep turdy.

Fakýltet dekany Sh.G.Nadırovpen kezdesý Kópjasar Náribaevtyń kúdigin seıiltti. Ekonomıka bolashaq damýdyń kepili ǵana emes, onyń strategııalyq platfor­masyn úılestirýshi ǵylym bolmaq. Sondyqtan da K.Náribaev kóp synaqty emtıhannan múdirmeı ót­ti. Tyrysyp oqydy, úzdik oqydy. Osy­laısha 1960 jyly ekonomıka fakýl­tetin oıdaǵydaı bitirip shyqty.

Kópjasar Náribaevtyń aldynda eki jol turdy: birinshisi – óndiriske barý, ekinshisi – ýnıversıtet basshylyǵynyń uıǵarymyna sáıkes Máskeý Qarjy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsý.

Aýyl mektebin bitirip, úlken ómirge endi ǵana joldama alyp turǵan Kópjasar Nári­baevtyń kóńil aýany eriksiz Máskeý­ge buryla berdi. Ustazdary aıta beretin M.S.Atlas, A.L.Daýel, A.F.Iаkovıch syn­dy ataqty ǵalymdardyń aldynan sabaq alý bolashaq joly – ǵylym joly ekenin estidi. Bul synnan da Kóp­jasar súrinbeı ótti. Aspırantýraǵa qabyl­dandy. Ári tórt jyldan soń «Mehanı­kalandyrý jaǵdaıynda esepteýdiń qazirgi formalarynyń damýy» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Almaty Halyq sharýashylyǵy ıns­tıtýtynda 12 jyl abyroıly qyzmet istep, aǵa oqytýshydan prorektor dárejesine kóterildi. Al 1980 jyly ózi bilim alǵan Máskeý Qarjy ınstıtýtynyń mamandandyrylǵan Ǵylymı Keńesinde «Esep jumysyn esepteý tehnıkasyn qoldaný arqyly uıymdastyrýdy jetildirý (KSRO men AQSh tájirıbeleri)» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady.

Kópjasar Náribaev mınıstr, rektor retinde qoǵam aldynda qandaı qasıetimen este qaldy? Ult qurmetine qalaı bólendi degen saýaldar týyndaýy múmkin. Sondyqtan da men Kópjasar Náribaevtyń «Oı darııasyndaǵy sóz marjandary» atty kitapshasy men «Tul­ǵalarǵa taǵzym» jáne «Jasyryn jatqan jyrlarym» atty kitaptary týraly oı-tolǵam jasaǵan durys bolar dep sheshtim. О́ıtkeni munyń bári Kópjasar Náribaevtyń ómir joly, jan dúnıesiniń jańǵyrýy, rýhanı álemi.

2013 jyly «Qazaq ýnıversıteti» baspasy «О́negeli ómir» serııasy bo­ıynsha Kópjasar Náribaev týraly kitap shyǵardy. Qazaqtyń belgili ǵalymdary, jazýshylary jazǵan maqalalar bir bólek. Maqalalardyń taqyryptaryna qarap otyrsam, birinen-biri ótedi. Biraq olardy saraptap, baıyptap qarasań, asyra baǵalaý joq. Kóbekeńniń qoǵamdyq-ǵylymı eńbegine joǵary baǵa berilgen. Kollektıvtik pikirdiń Kóbekeńe bergen baǵasy týraly avtorlardyń óz aýzynan aıtylǵan pikirlerinen túıindeme bere ketelik.

Máselen UǴA akademıgi Iаhııa Áýbákirov: «Prezıdenttiń Jarlyǵymen Avtonom­dy ulttyq oqý orny degen statýs berip, ony elimizdiń joǵary oqý oryndaryna ǵylymı-metodıkalyq ortalyq retinde basshylyq kórsetetin mekemege aınaldyrý mindeti qosyldy. Osy ótpeli dáýirde KazMÝ-ge halqymyzdyń álemge áıgili ǵalymy Ábý-Nasyr ál-Farabıdiń esimi berildi...

Demek Kópjasar Náribaevtyń rek­torlyǵy tusynda bizdiń ulttyq ýnı­versıtetimiz ataqty babamyz Ábý-Nasyr ál-Farabıdiń atyn alyp, sodan beri álemdik ýnıversıtetterdiń qataryna enip keledi» dep tujyrsa, UǴA prezıdenti Murat Jurynov bilim men ǵylymdy damytýǵa qos­qan erekshe úlesi úshin K.Náribaevqa Kembrıdj halyqaralyq bıografııalyq ortalyǵynyń (Ulybrıtanııa) she­shimimen «Halyqaralyq jyl adamy» ataǵy berilgenin aıtady. Al UǴA akademıgi Saǵyndyq Satybaldın ol týraly: «...Belsendi jumys pen bedel ony kóp uzamaı Qazaqstan men Or­ta Azııa respýblıkalarynyń, shetel­derde de mamandar oqytyp alý jónin­degi memlekettik komıssııasynyń Tó­r­aǵalyǵyna kóterdi. Bul ony bilim-ǵy­lym júıesindegi Odaqqa syıly tul­ǵa etip somdap shyqty. 1985 jyly IýNESKO-nyń halyqaralyq sımpo­zıýmynda Odaq atynan sóz sóıleý bizdiń Kópjasar Náribaıulyna senip tapsyryldy» dep jazdy.

Jýrnalıst, Prezıdent syılyǵynyń ıegeri Kólbaı Adyrbekov K.Náribaevtyń qandaı qıyn sátterde de tulǵalyq qasıetin joǵaltpaǵanyn bylaı dep baıandaıdy: «...Bul 1986 jyldyń 16 jeltoqsany edi.

...Úsh kúnnen soń Máskeýden KPSS OK janyndaǵy partııalyq baqy­laý komıtetiniń tóraǵasy Mıhaıl Solomen­sev keldi. Buryn respýblıka OK-niń ekin­shi hatshysy bolǵan...

...Náribaevty OK shaqyrtty... Kezde­sý shaǵyn zalda ýnıversıtettiń azdaǵan bas­shylarymen ótti.

Iá, jýrnalıst jazǵandaı ultqa jala jabylyp jatty. Stýdentterdi bas­buzarlarǵa, nashaqorlarǵa teńedi. Kóp rektorlar G.V.Kolbınniń jaǵyna shyǵyp ketti. Bir nárse ǵana aıqyn. Samsaǵan top Kópjasar Náribaevty jumystan bosatýdyń retin taba almady. О́ıtkeni K.Náribaev Joǵarǵy Keńestiń depýtaty edi. Ári ýáli sózdi sol kezdegi Premer-mınıstr N.Á.Nazarbaev aıtty:

– Joldas bıýro músheleri! Náribaev joldas Respýblıkanyń Úkimet múshesi. Ony ornynan bosatý týraly másele menimen kelisilgen joq. Bul – bir. Ekinshiden, zań boıynsha depýtatty qyzmetten bosatý úshin Joǵarǵy Keńestiń sheshimi kerek...

Iá, Kolbın sasty, qatty sasty. Ákki saıasatker usynys jasady.

– О́z erkińizben aryz berip, qyzmetti bosatsańyz qaıtedi?

Iri adamdar iri qadamdar jasaı alady. Ǵalym aryzyn jazyp berdi. Biraq abyroıynan aıyrylǵan joq, qaıta halyq, ult maqtanyshyna aınalǵan tulǵa bolyp qaldy».

Árıne osy bir shaǵyn pikirden-aq Kópjasar Náribaevtyń qaıratkerlik kelbeti ashyla túsedi. Al biraq Kóbekeńdi, Kópjasar Náribaevty túsiný úshin onyń óz jazǵandaryn zerdeleı oqyp, júrek eleginen ótkizý qajet. Árıne ár adam úshin ósken orta, týǵan aýyl, áke-sheshe erekshe oryn alady. Anasy, ákesi, ájesi týraly jazǵandaryn tebirenbeı oqý múmkin emes.

Árıne Kóbekeń ekonomıst-ǵalym bolǵanymen, onyń rýhyn bıiktetip turatyn uly tulǵalar boldy. «Otan otbasynan bastalatyny» sııaqty, eń alǵashqy taý-tulǵalary – ata-anasy. Degenmen ǵalym, akademık úshin óz ul­tynyń uly tulǵalary týraly tolǵanbaý múmkin emes edi. Sondyqtan da «Farabı ilimi» týraly oı tolǵady. Aqyry 1991 jyldyń 23 qazanynda Qazaq KSR-iniń Premer-mınıstri S.Tereshenko S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń atyn ózgertý týraly Qaýlyǵa qol qoıdy. Osylaı tarıhı tulǵa óz halqyna máńgilikke oraldy.

Kópjasar Náribaev «Muhammed Haı­dar Dýlatı – qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy» atty kólemdi dúnıe jazdy.

«Muhammed Haıdar Dýlatı XV-XVI ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵy tarıhyn, onyń ishinde handyqtyń qurylý tarıhyn arǵy Moǵolstan memleketiniń ómirimen tikeleı baılanysta alyp qaras­tyrady»,  dep jazdy ol. Atalmysh týyndy ult tarıhyn baǵamdaý jolyn­daǵy tyń soqpaq boldy. Avtor «Muhammed Haıdar Dýlatıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń tarıh pen ádebıetke qatysty pánderine jeke taraý retinde engizip oqytýdyń da bizdiń zamanymyz úshin mádenı-áleýmettik mańyzy zor», dep paıymdady.

Shynynda, qazir Elbasy jarııalap, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq másele qoıylyp jat­qan kezde Kóbekeń aıtqan ıdeıa júze­ge assa, nur ústine nur emes pe?!

Qalaı bolǵanda da Kópjasar Nári­baev – naǵyz akademık, ensıklopedıst tulǵa. Ol birde «Qazybek Taýasaruly – aı­týly tarıhı tulǵa» dep jazsa, endi birde «Abaı – tutas bir álem» dep tol­ǵandy. «Jyr alyby – Jambyl» dep qalam terbedi. Jalpy Kóbekeńniń D.A.Qonaev týraly jazǵan «Ulyny ulyq­taı bileıik», M.Beısebaev týraly «Eline shýaq shashyp, nuryn tókken», M.Áýezov týraly «Ustaz. Ǵulama. Sýretker», A.Asqarov týraly «Feno­men», О́.Jánibekov týraly «Qazaq mádenıe­tiniń qamqorshysy», Á.Sháripov týraly «Aıaýly Ádı aǵanyń áńgimeleri» at­ty maqalalary, óz zamandastary týraly esseleri Kópjasar Náribaevty bilim­dilik pen biliktiliktiń shyńyna shy­ǵar­dy. Ol neni jazsa da, tereń zerttep, salystyryp, zamanmen, qoǵammen qabys­tyryp, ekshep jazady. Sondyqtan da «Tul­ǵalarǵa taǵzym» etip ózin ósirgen, ózin jetkizgen, ózin ǵylym men bilim bıi­gine kótergen ultyna ózi de taǵzym jasaıdy. «Ulyq bolsań kishik bol» degen osyndaı adamdarǵa qarap aıtylady.

Adamnyń jan dúnıesi ártúrli jaǵ­daıda ashylady. Taǵdyr adamdy bıikke kóteredi, quzǵa da qulatady. Biraq bire­geı tolaǵaı tulǵalar ǵana mundaıda syn­baıdy, qaıta shıraıdy. Halqyna qyz­met etýdiń úlgisine aınalady. Biraq janyńdy jegideı jegen oı ıirimderi keıde óleń joldaryna aınalǵanda basqa kúıge túsedi. О́ıtkeni poezııa qazaqpen egiz. Ulttyń muńy da, óz júregińniń nury da óleń joldarynda kestedeı bolyp órnektelip jatady. Osy kúnge deıin Kóbe­keńniń óleń jazatynynan beıhabar edim. Qolyma Kóbeı Narbaıulynyń «Jasyryn jatqan jyrlarym» atty óleń kitaby túskende tańyrqaı da tosyrqaı da qaradym. Anyqtap qarasam Kópjasar Náribaev kókemniń óleńderi eken. Qaıratkerligin, kúreskerligin bir­shama bilgenimmen ǵalym júregin óleń qashan, qalaı qozǵady eken degen oılar bol­ǵany jasyryn emes. Ádebıetshi-maman bolǵandyqtan kitapty aýdarys­tyrsam, munda ótken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldar men yzǵarly 1986 jyldan keıingi óleńder toptastyrylǵan eken. Sonymen «Jasyryn jazylǵan jyrlardyń» shýmaqtaryn qýalaı oqı bastadym.

Oqyrmanǵa arnaý óleńin Kóbekeń:

...Bul jyrlar áli esh jerde basyl­maǵan

Gúlderdeı qaýyzynan ashylmaǵan.

Júrekti shymyrlatyp shyqqan sóz ǵoı,

Sondyqtan kórinedi asyl maǵan.

Árıne, marjan emes munyń bári,

Bolsa da júregime meniń dári.

Keregin, oqyrmanym, óziń tańda,

Bolsa eger sózdiń máni, oıdyń nári, – deıdi.

Hosh deıik! Árıne eki aýyz óleń jazbaıtyn qazaq joq. Kóbekeń de «Abaıshylap» «keregin» óziń tańdarsyń dep oqyrmanǵa júginedi.

Kitap «Jastyq shaq syrlary», «Jeltoqsan jańǵyryǵy», «Arnaý jyrlar», «О́zim týraly», «Shymshyma shýmaqtar» jáne «Fazý Alıevadan erkin aýdarma» atty taraýlardan turady.

Sonymen Kóbekeńniń syr sandyǵyn ashyp kórelik. «Alǵashqy jyr» 1956 jyly jazylypty.

...Júregimniń jan syryn

О́zegi etip bul jyrdyń.

Jazdym gúlin ómirdiń

Masatydaı qulpyrǵan.

Sherttim sazyn kóńildiń

Jas júrekte bulqynǵan.

Jazdym oıdyń syrlaryn...

Bul Kóbekeńniń jan syry. Dostaryna syry. Sondyqtan da men bul óleńderge sol bir balalyq shaqtyń taza tumasyndaı qaradym. «Aqyndyq pa» degen jyrynda óleń ólkesine seskene qaraıdy.

...Aqyndyq pa sol sezim,

Bar ma daryn azdaǵan?

Joq ásheıin jas kezdiń

Qumary ma qaıtpaǵan.

Osylaı Kóbekeń poezııalyq talantqa ekiudaı sezimmen qaraıdy. Jáne jany aqyndyqtyń asaý shyń ekenin sezedi. Sondyqtan da óleńdi ózi úshin, kóńil kúıi úshin jazýǵa bel baılap, búkil ǵumyryn ekonomıka ilimine arnaıdy. Mahabbat jyrlary da, dos kóńil, sezim jyrlary da osyny meńzeıdi. Al Jeltoqsan jyry múldem bólek.

...Abaı aıtyp kúńirengen qazaǵym,

Boldyń ǵoı sen talaı eldiń mazaǵy.

Basqa túsken ózge soryń az ba edi,

Tarıhtyń tartyp ylǵı azabyn.

Qashan basyń qosylady el bolyp,

Aýyzbirlik, yntymaǵyń keń bolyp.

Alaýyz bop ótesiń be osylaı,

Kim kóringen ıt pen qusqa jem bolyp?

Iá, ár adam jumbaq. Ár adamnyń taǵdyr-talaıy bólek-bólek. Biraq qandaı qıynshylyq kórse de Kóbekeńe Allanyń nury túskendeı kórinedi. Ol adaldyqtyń, adamdyqtyń, parasat­tylyqtyń arqasynda ulttyń sózin sóıleý qurmetine ıe boldy. «Tar jol, taıǵaq keshýde» ultymen birge boldy qazaqtyń asyl tulǵalaryn túgendedi. О́zi de osylaı asyl tulǵaǵa aınalyp ketti.

Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi