Memlekettik til jáne úsh tildilik máselesi
Til qoldanysynyń shartty túrde alǵanda kórkem ádebıettegi, ǵylymı eńbekterdegi jáne resmı oryndardaǵy úsh baǵytyn atap ótýimiz kerek. Kórkem til baǵyty – qazaq halqynyń ótken tarıhynan beri jınaqtap kele jatqan asyl qazynasy. Oǵan álemde teńdesi joq júz tomdyq «Babalar sózi» dálel. Qazir de áýelgi qarqynynan jańalmaı, qaryshtap damyp kele jatqany belgili. Ekinshi baǵyt – ǵylym tili. Qazaq til biliminde búginge deıin túrli salalar boıynsha kóptegen ǵylymı eńbekter jazylyp, dıssertasııalar qorǵaldy. Osy teorııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde qoldanbaly baǵytta da kóptegen máseleler óz sheshimin tapty. Mysaly termınologııa, onomastıka salalary boıynsha kóptegen sózdikter jaryq kórip, olardy damytýdyń ǵylymı sheshimderi anyqtaldy. Osy ýaqytqa deıin kóptegen jer-sý ataýlary ózgertilip, paıda bolǵan túrli nysandarǵy jańa ataýlar berildi, sóıtip Qazaqstan onomastıkasynyń ózindik kelbeti qalyptasty. Úshinshiden, qazaq tiliniń resmı sıpaty. Qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty resmı til negizinen túrli qujattarda orys tilimen qatar qoldanylyp keledi. Til janashyrlary tarapynan kóptegen syn-pikirlerdiń aıytylǵanyna qaramastan túrli sebeptermen qazirge deıin osy jaǵdaıdyń saqtalyp kele jatqany jasyryn emes. Ásirese áli memlekettik tili shyqpaǵan Parlament pen Úkimet jıi synǵa alatyn, alaıda bul olqylyq sheshimin tapqan sııaqty. Bıyl aqpan aıynyń sońynda Memleket basshysy Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevty qabyldaǵanynda «Halqymyz úshin latyn qarpine kóshý úderisiniń tarıhı máni zor. Sonymen birge, qazaq tiliniń mártebesin arttyrý jónindegi jumystardy jalǵastyrý qajet. Parlament pen Úkimettiń qyzmeti memlekettik tilde júrgizilýge tıis. Sondaı-aq, bul másele boıynsha azamattardyń quqyǵyn shekteýge bolmaıdy. Bul rette ilespe aýdarma jasaý múmkindigi bar», – degen bolatyn. Elbasynyń arnaıy buıryǵymen endi bul másele durys jolǵa qoıylyp, aldaǵy baǵyty aıqyndalǵan sekildi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap memlekettik til kún tártibine ózekti másele retinde qoıyldy. Atqarylǵan jumystardyń sonsha kóptigine qaramaı, ózektiligi artpasa kemigen joq. Olaı bolýynyń ózindik sebepteri alýan túrli, sonyń ishinde negizgisi «til tiri organızm» degen tujyrymmen sabaqtas – ol únemi damyp, jetilip otyrady. Adamzat aqyl oıy básekege túsken qazirgi zamanda kúnde jańaryp jatqan uǵym túsiniktermen qatar, jańa tehnologııalar paıda bolyp, túrli zattar óndirilip jatyr, olarmen birge kóptegen jańa termınder men ataýlar jasalady. Tildegi osy jańalyqtardy ıgerýdiń ózi túrli sebeptermen kóptegen qıyndyqtar týdyrady. Qazir jalpy álemde aǵylshyn tiliniń ǵylym tili retinde aldyńǵy orynda turatyny shyndyq. Resmı málimetterge súıensek, álemde adam balasyna paıdaly kitaptardyń deni aǵylshyn tilinde jaryq kóredi eken. Bul tek bizdegi ǵana jaǵdaı emes. О́zge elderde de ony ana tiline aýdaryp, der kezinde basyp shyǵarýǵa ýaqyt ta, qarjylaı qoldaý da tappaıdy eken. Aǵylshyn tilin moıyndamaıtyn, mektepterinde bul til júrmeıtin, damyǵan el qataryndaǵy Fransııanyń da zaman talabyna baılanysty mundaı prınsıpterinen bas tartýyna týra keldi. Qazir aǵylshyn tilin úırený mektep oqýshylaryna mindettelip jatyr. Bir jarym mıllıard halqy bar dep esepteletin alyp Qytaı halyq respýblıkasynda da aǵylshyn tiline basa mán berip otyrǵanyn túrli aqparat kózderinen bilemiz.
Tarıhı sebepter men qazirgi jahandyq jaǵdaılar elimizde úshtildilik máselesin týdyryp otyr. Árıne bir adamǵa úsh tildegi sózdik qor men uǵymdardy qabyldaý óte aýyr soǵary belgili. Ásiresi sóz basynda atap ótkenimizdeı, «til – ulttyń jany» tujyrymy turǵysynan qarar bolsaq, máseleniń aýyrlaı túsetinin boljaý qıyn emes. Alaıda aldaǵy bolashaqqa qazirgi damý baǵyty boıynsha kóz salsaq, úshtildilik – kezeńdik qubylys. QR Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń aıtýynsha 2011 jyly aǵylshyn tilinde orta eseppen 550 myń jańa kitap shyqsa, orys tilinde – 97 myń. Al qazaq tilinde 2,3 myń ǵana kitap jaryq kóripti. Alǵashqysy qara úzip tur. Osy tustan qazirgi tildik saıasattyń áride jatqan maqsaty kórinis beredi. Aǵylshyn tilin úırenip jatqan búgingi jastar erteń álemdik keńistiktegi bilimdi orys tili arqyly emes, tikeleı aǵalshyn tilinen alatyn bolady. Qazaqstandaǵy orys tiline degen suranys ol kezde búgingideı bolmaıtyny anyq, sondyqtan úshtildiliktiń búgingi talaptaryna aldaǵy maqsat údesinen shyǵý yńǵaıynda qaraýymyz kerek. Olaı bolsa, bizdiń oıymyzsha birinshi kezekte kez-kelgen Qazaqstandyq osy elmen bolashaǵyn baılanystyra qaraıtyn azamat retinde memlekettik tilge basa mán berýi tıis, ekinshi kezekte álem elderinde erkin júrip turý men bilim alý úshin aǵylshyn tiline kúsh salýy tıis, úshinshi kezekte qazirgi jaǵdaıda qatynas jasaý úshin orys tilin bilýi tıis. Jahandyq jaǵdaı men qazirgi Qazaqstandyq til saıasatynyń ustanymdarynan aldaǵy bolashaq týraly osyndaı boljam jasaýǵa bolady. О́tken shırek ǵasyrlyq tarıhymyzǵa sholý jasaǵanda latyn álipbıine kóshý týraly basatamanyń bastaý kózi men negizdiligin ári keshendiligin tereńirek tanımyz.
Latyn álipbıi
Qazaq tili ótken ǵasyrda birneshe ret álipbı aýystyrdy. Mine taǵy da daıyndalyp jatyrmyz. Elbasynyń qol qoıǵan sońǵy toqtamyna deıin qarsylar da, álipbıdiń nusqalaryn usynýshylar da kóp boldy. Qarsylardyń ýáji – bul reforma ultty tamyrynan ajyratyp, saýatsyzdyqqa, bilimsizdikke alyp keledi (oǵan toqtalmaımyz). Al qoldaýshylardyń boljamynsha latyn álipbıine kóshýdiń eki túrli sebebi bar: birinshisi saıası jaǵy – halyqaralyq keńistikke yqpaldasý, aqparattyq tehnologııalardy meńgerý; ekinshisi – álipbıler aýystyrý barysynda joǵaltyp alǵanymyzdy túgendep, ulttyq tildiń tabıǵı bolmysyn qaıta jańǵyrtý. Ekeýi de ýájdi – eshqaısysyn joqqa shyǵara almaımyz. Bul oraıda keletin shyǵyndarymyz ben jetetin jetistikterimizdiń arasalmaǵyn naqty baǵamdaı alýymyz kerek. Latyn álipbıine kóshkende aǵylshyn tili arqyly keletin termınderdiń astynda qalmaımyz ba, til júıesinde ulttyq bolmysyna qaıshy qubylystar beleń almaı ma? degen suraqtar da qoǵamda joq emes. Qazirgi boljam men naqty júzege asqan kezdegi jaǵdaıdyń arasynda erekshelikter shyǵýy múmkin, alaıda ol kóp mólsherde jáne saldary aýyr bolmaýy tıis. Qazir osy baǵytta kóptegen izdenister men jumystar júrgizilip jatyr. Ásirese kópshiliktiń, sonyń ishinde tildiń baıyrǵy bolmysynan habary barlar tarapynan kóńilde kúmán bolsa da, óshkeni qaıta janatyndaı úmit basym. Aldyńǵy álipbı týraly qoǵamdaǵy qyzý talqylaýlar sonyń aıqyn dáleli. Búginde álemniń ár túkpirinde 5 mıllıonǵa jýyq qazaq turady. Onyń 80 paıyzy latyn álipbıin qoldanady. Qandastarymyzben jaqyndasýdyń mańyzdy bir tetigi latyn álibıi, sondyqtan joǵaltqanymyzdyń túgendeler bir tusy osy.
Latyn álipbıine qatysty máseleler negizinen mamandardyń aralasýymen sheshiledi. Jazýdy reformalaý saıast, mádenıet, qarjy, ekonomıka, halyqaralyq qatynastar t.b. salalardy da qamtıdy, sondyqtan istiń keshendi túrde júzege asqanyn qalar edik. Ekinshiden, túrki halyqtarynyń birazy latyn álipbıin paıdalanady, alaıda olar kóptegen qıyndyqtarǵa tap bolyp, birneshe ret qaıta qabyldaǵanyn da estip, bilip jatyrmyz. Bizde de osy jaǵdaı qaıtalanbasa eken deımiz. A.Baıtursynuly reformalaǵan qazaq álipbıi sol tustaǵy ǵalymdar tarapynan óte joǵary baǵaǵa ıe boldy, qyrǵyz halqynyń da osy álipbıdi biraz ýaqyt paıdalanǵanyn tarıhtan bilemiz. Bul joly da sol sapaǵa qol jetkizý asa mańyzdy mindetterdiń biri.
Qazirgi kezde alǵashqy tájirıbeler retinde BAQ arqyly daıarlyq jumystary júrgizilip jatyr. Máselen «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ınternet saıtyna (egemen.kz) kóz júgirtsek úshtildilikten bólek latyn nusqasyndaǵy maqalalardy oqýǵa bolady. Ári bul tek «Egemen Qazaqstanda» ǵana emes turaqty jumys istep turǵan saıttardyń kóbinde júzege asyp jatyr. BAQ quraldary búginge deıin de týǵan tildiń taǵdyryna arasha túsip, onyń jetistigine qýanyp, kemshin tustaryna ókinish bildirip kelgen. Ary qaraı da bul baǵytynan jańylmaq emes. Qazirge deıin til máselesine qatysty úlken oılar áýeli BAQ arqyly halyqqa jol tartyp jatty. Jańa zaman talaptaryn eskere otyryp, qoǵamdyq pikir týdyryp, tushymdy kózqarastardy halyqqa jetkizýde jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı qyzmet etý onyń mańdaıyna jazylǵan tabıǵı mıssııa. Latyn álipbıiniń ary qaraıǵy taǵdyrynda da bul salanyń arqarar qyzmeti zor bolmaq.
Latyn álipbıine kóshý men «rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń qatar kelýinde úlken mán bar. Bul memleketimizdiń tarıhyndaǵy óte bir syndarly tus. Latyn álipbıi bazbireýler aıtyp júrgendeı aǵylshyndaný emes, kerisinshe Táýelsiz eldiń tilin tarıhymen tabystyratyn, jahandanýdyń alapat daýylynan qorǵaıtyn uly qorǵan bolýy tıis. Elbasy maqalasyndaǵy «jańǵyrý» men «qur jańǵyryq» sózderi beker aıtylǵan joq, ajyratyn tanı alsaq jáne soǵan oraı is qyla alsaq nur ústine nur bolmaq.
Tildi adam balasy týǵannan bastap úırenedi jáne ómir boıy onyń taǵylymynan dáris alady. Sondyqtan onyń tabıǵaty tez aradaǵy ózgeristerdi kótermeıdi. Elimizdegi júrgizilip otyrǵan til saıasatynyń baǵyty men baǵdaryn zerdelegende osy mańyzdy faktordyń eskerilgenin shamalaımyz jáne alystan bojanǵan kemel saıasattyń aıqyn belgilerin kóremiz. Ol búginge deıingi aıtylǵan ótkir syndardy da durys qabyldady, qabyldaı otyryp shyńdaldy, alaıda áýelgi baǵytyn ózgertpedi. О́ıtkeni onyń áýelgi maqsaty aıqyn, mejelegen bıigi anyq bolatyn.
Aıan ÁBDÝÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
